تزاید تنش با اعراب به نفع ما نیست
صلاحالدین هرسنی. کارشناس روابط بینالملل
بحث بر سر بستهشدن یا نشدن تنگه هرمز موجب تنش کلامی ایران با بحرین شده است. البته تنگه هرمز اولینباری نیست که موجب تنش با محافل عربی و متحدان میشود؛ در گذشتهای نزدیک و مشخصا در جولای 2018 موضوع بستهشدن این تنگه مشاجراتی را میان ایران و ترامپ دامن زده بود. در جولای 2018 حسن روحانی، رئیسجمهوری، در همایش رؤسای نمایندگیهای ایران خارج از کشور در فرازی از سخنان خود به دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا گفته بود: «آقای ترامپ، ما مرد شرف و ضامن امنیت آبراه منطقه در طول تاریخ هستیم، با دم شیر بازی نکنید، پشیمان میشوید».
حالا به فاصله کمتر از یکسال داستان گذشته از زبان عباس موسوی، سخنگوی جدید وزارت امور خارجه، در واکنش به اظهارات شیخ احمد آلخلیفه، وزیر خارجه بحرین، تکرار شده است. شیخ احمد آلخلیفه، وزیر خارجه بحرین، اخیرا در مصاحبه با روزنامه الشرقالاوسط چاپ لندن گفته بود که بستن تنگه هرمز از سوی ایران تهدیدی آشکار علیه کشورهای حاشیه خلیجفارس است و حتی برای یک روز هم به ایران اجازه داده نمیشود که تنگه هرمز را ببندد. به دنبال این اظهارات، سخنگوی وزارت خارجه ایران اعلام کرد که تهران از روی خیرخواهی و حق همسایگی به بحرین پیشنهاد میدهد که حد و اندازه خود را در تهدید بزرگتر از خود بشناسند. مقامات بحرین باید بدانند که قرنها پیش حکیمان پارسی گفتهاند: مگسی کجا تواند که بیفکند عقابی؟
این اظهارات سخنگوی وزارت امور خارجه که بیانگر موضع رسمی تهران در قبال محافل عربی و متحدان است، اگرچه انعکاس نمایش قدرت و اقدامی پیشگیرانه در پاسخ به تصمیمهای آتی آمریکای عصر ترامپ و متحدان مبنیبر بهصفررساندن صادرات نفت ایران محسوب میشود، اما کمکی به بهبود وضعیت و آنچه ایران در شرایط حاضر به دنبال آن است، نمیکند؛ به واقع اینگونه اظهارات و واکنشها با توجه به تکوین مثلث ضدایرانی واشنگتن، ریاض و تلآویو، چیزی جز تولید و تزاید بحران در بستر تنش نخواهد بود. حال و تحت این شرایط، اگرچه توان ایران، آن هم به عنوان آخرین و درعینحال بهترین گزینه اقدام در مقابل محافل دنیای عرب و متحدان در تهدید به بستن و انسداد تنگه هرمز انکارشدنی نیست و حتی ایران میتواند به وارسی از کشتیها و ناوهای آمریکایی مبادرت کند، اما این موضع، گزینه مناسبی برای ایران در مقابله با سیاست آزار و ایذای محافل عربی و متحدانی چون آمریکا نیست؛ به عبارت دیگر، اتخاذ این الگوی عمل ایران در مقابله با رفتارهای ایذایی آمریکا بسیار پرهزینه و همراه با چالشهای فراوان خواهد بود. در این زمینه، بیشترین چالشهای اقدام ایران در ارتباط با شرایط ویژه
تنگه هرمز و سپس شرایط برخی از کشورهای محافل عربی نظیر بحرین است. درباره شرایط ویژه تنگه هرمز مسئله آن است که این تنگه به دلیل مشخصات جغرافیایی، شامل تعریف آبراه بینالمللی بر اساس کنوانسیون حقوق دریاها است که میتواند تابع رژيم حقوقی آن باشد، لاجرم بستن تنگه یا ایجاد اختلال در عبور و مرور در آن، قاعدتا منطبق با رژيم حقوقی آن نیست. در مورد وضعیت ویژه کشورهای این حوزه به ویژه بحرین، مسئله این است که ناوگان پنجم نیروی دریایی ایالات متحده آمریکا در کشور بحرین و مشخصا در پايگاه نظامي الجفير مستقر است و آنگونه که کاخ سفید مدعی است هدف از استقرار ناوگان پنجم نيروي دريايي آمريکا حفظ و حراست از منافع این کشور در خليجفارس، درياي عمان، درياي سرخ، خليج عدن و بخشي از درياي سرخ است. این وضعیت به معنای آن است که منامه با توجه به استقرار این پایگاه در الجفیر، مستظهر به حمایت واشنگتن است. ضمن آنکه ایران باید نیمنگاهی هم به ائتلافهایی داشته باشد که مکرر و به پیشوایی ریاض و متحدان علیه آن در منطقه صورت میگیرد. حال و اگرچه ایران مطمئن به ناتوانی آمریکا در بهصفررساندن صدور نفت ایران است، تحت این شرایط بهتر آن است که
برای مقابله و بیاثری اقدامات واشنگتن به راهبردها و ائتلافهایی روی آورد که مخالفتی با سیاست فشار حداکثری واشنگتن و متحدان دارند. از طرف دیگر، فراموش نکنیم که ایده تعامل سازنده با جهان دولت روحانی قرار بود که تنشزدایی، اعتمادسازی، منشورگرایی، امنیتزدایی منطقهای، بهبود چهره و ارتقای پرستیژ ایران، دیپلماسی فعال و روابط سالم با همسایگان را جایگزین سیاست چالش، تنشزایی و رادیکالیسم دولت پیشین کند.
بحث بر سر بستهشدن یا نشدن تنگه هرمز موجب تنش کلامی ایران با بحرین شده است. البته تنگه هرمز اولینباری نیست که موجب تنش با محافل عربی و متحدان میشود؛ در گذشتهای نزدیک و مشخصا در جولای 2018 موضوع بستهشدن این تنگه مشاجراتی را میان ایران و ترامپ دامن زده بود. در جولای 2018 حسن روحانی، رئیسجمهوری، در همایش رؤسای نمایندگیهای ایران خارج از کشور در فرازی از سخنان خود به دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا گفته بود: «آقای ترامپ، ما مرد شرف و ضامن امنیت آبراه منطقه در طول تاریخ هستیم، با دم شیر بازی نکنید، پشیمان میشوید».
حالا به فاصله کمتر از یکسال داستان گذشته از زبان عباس موسوی، سخنگوی جدید وزارت امور خارجه، در واکنش به اظهارات شیخ احمد آلخلیفه، وزیر خارجه بحرین، تکرار شده است. شیخ احمد آلخلیفه، وزیر خارجه بحرین، اخیرا در مصاحبه با روزنامه الشرقالاوسط چاپ لندن گفته بود که بستن تنگه هرمز از سوی ایران تهدیدی آشکار علیه کشورهای حاشیه خلیجفارس است و حتی برای یک روز هم به ایران اجازه داده نمیشود که تنگه هرمز را ببندد. به دنبال این اظهارات، سخنگوی وزارت خارجه ایران اعلام کرد که تهران از روی خیرخواهی و حق همسایگی به بحرین پیشنهاد میدهد که حد و اندازه خود را در تهدید بزرگتر از خود بشناسند. مقامات بحرین باید بدانند که قرنها پیش حکیمان پارسی گفتهاند: مگسی کجا تواند که بیفکند عقابی؟
این اظهارات سخنگوی وزارت امور خارجه که بیانگر موضع رسمی تهران در قبال محافل عربی و متحدان است، اگرچه انعکاس نمایش قدرت و اقدامی پیشگیرانه در پاسخ به تصمیمهای آتی آمریکای عصر ترامپ و متحدان مبنیبر بهصفررساندن صادرات نفت ایران محسوب میشود، اما کمکی به بهبود وضعیت و آنچه ایران در شرایط حاضر به دنبال آن است، نمیکند؛ به واقع اینگونه اظهارات و واکنشها با توجه به تکوین مثلث ضدایرانی واشنگتن، ریاض و تلآویو، چیزی جز تولید و تزاید بحران در بستر تنش نخواهد بود. حال و تحت این شرایط، اگرچه توان ایران، آن هم به عنوان آخرین و درعینحال بهترین گزینه اقدام در مقابل محافل دنیای عرب و متحدان در تهدید به بستن و انسداد تنگه هرمز انکارشدنی نیست و حتی ایران میتواند به وارسی از کشتیها و ناوهای آمریکایی مبادرت کند، اما این موضع، گزینه مناسبی برای ایران در مقابله با سیاست آزار و ایذای محافل عربی و متحدانی چون آمریکا نیست؛ به عبارت دیگر، اتخاذ این الگوی عمل ایران در مقابله با رفتارهای ایذایی آمریکا بسیار پرهزینه و همراه با چالشهای فراوان خواهد بود. در این زمینه، بیشترین چالشهای اقدام ایران در ارتباط با شرایط ویژه
تنگه هرمز و سپس شرایط برخی از کشورهای محافل عربی نظیر بحرین است. درباره شرایط ویژه تنگه هرمز مسئله آن است که این تنگه به دلیل مشخصات جغرافیایی، شامل تعریف آبراه بینالمللی بر اساس کنوانسیون حقوق دریاها است که میتواند تابع رژيم حقوقی آن باشد، لاجرم بستن تنگه یا ایجاد اختلال در عبور و مرور در آن، قاعدتا منطبق با رژيم حقوقی آن نیست. در مورد وضعیت ویژه کشورهای این حوزه به ویژه بحرین، مسئله این است که ناوگان پنجم نیروی دریایی ایالات متحده آمریکا در کشور بحرین و مشخصا در پايگاه نظامي الجفير مستقر است و آنگونه که کاخ سفید مدعی است هدف از استقرار ناوگان پنجم نيروي دريايي آمريکا حفظ و حراست از منافع این کشور در خليجفارس، درياي عمان، درياي سرخ، خليج عدن و بخشي از درياي سرخ است. این وضعیت به معنای آن است که منامه با توجه به استقرار این پایگاه در الجفیر، مستظهر به حمایت واشنگتن است. ضمن آنکه ایران باید نیمنگاهی هم به ائتلافهایی داشته باشد که مکرر و به پیشوایی ریاض و متحدان علیه آن در منطقه صورت میگیرد. حال و اگرچه ایران مطمئن به ناتوانی آمریکا در بهصفررساندن صدور نفت ایران است، تحت این شرایط بهتر آن است که
برای مقابله و بیاثری اقدامات واشنگتن به راهبردها و ائتلافهایی روی آورد که مخالفتی با سیاست فشار حداکثری واشنگتن و متحدان دارند. از طرف دیگر، فراموش نکنیم که ایده تعامل سازنده با جهان دولت روحانی قرار بود که تنشزدایی، اعتمادسازی، منشورگرایی، امنیتزدایی منطقهای، بهبود چهره و ارتقای پرستیژ ایران، دیپلماسی فعال و روابط سالم با همسایگان را جایگزین سیاست چالش، تنشزایی و رادیکالیسم دولت پیشین کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.