از تولد نمایشگاه کتاب تا امروز
صالح نیکبخت-وکیل دادگستری
سیودومین دوره نمایشگاه بینالمللی کتاب، در زمانی برگزار شد که به علت فرارسیدن ماه رمضان زمان برگزاری 10 روز جلوتر افتاد. برگزاری این نمایشگاه یکی از اقدامات ارزندهای است که ابتکار آن به دوران 11ساله رئیسجمهوری دوره اصلاحات در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برمیگردد. او در آن 11 سال با اهالی فرهنگ و هنر و ادب راه تعامل و تسامح را در پیش گرفت. او مانند عرصه سیاسی به جای افزایش تعداد مخالفان، در عرصه فرهنگی نیز معاندان را به مخالف و مخالفان را به دوست تبدیل کرد؛ تا آنجا که در توانش بود، مردم را از سیاستهای فرهنگی وزارتخانه متبوع راضی نگه داشت. وي درهای کشور را به روی کتابهایی که بخش علمی و فرهنگی کشور نیازمند آن بود، گشود. امروز کمتر کتابخانه عمومی و خصوصیای است که از کتابهای عرضهشده در نمایشگاههای دوران وزارت فرهنگ و ارشاد او خالی باشد. با خروج او از این وزارتخانه، سیاست فرهنگی وزیران تالی بر مدار ممانعت از ورود کتابهای چاپشده در خارج و محدودکردن ناشران داخلی و خارجی قرار گرفت تا جایی که چند ناشر خوب ایرانی از ورود به نمایشگاه منع شدند. نگارنده تا حدی که در توانم بود در همین روزنامه «شرق» متعرض این رفتار شدم. هرچند این محدودیتها فقط به ورود ناشران و تبعیض در امکانات چاپ و کاغذ بین آنان منجر نشد و ممیزی کتابها و ترجمهها بیشتر و ورود کتابها و ناشران خارجی کمتر شد؛ ناشران داخلی نیز هرچه بیشتر در تنگنا قرار گرفتند و هر روز فتیله چراغ دانش و اندیشه را پایین میکشیدند. این محدودیتها که از اواخر دوره ریاستجمهوری آیتالله هاشمیرفسنجانی آغاز شده بود، با اعتراض اهالی فرهنگ و هنر و ادب مواجه شد و نامه نویسندگان را درپی داشت که «ما نویسندهایم». فشارها و محدودیتها تا آنجا پیش رفت که در مراسم تودیع و معارفه وزرای فرهنگ و ارشاد اسلامی در سال 1376، شادروان دکتر سیدجعفر شهیدی زبان گشود و متعرض آن شد و گفت آنچه را که فرزانهمردان باید در زمان خود بگویند و ساکت نمانند. گرچه نمایشگاه بینالمللی کتاب در دوران هشتساله اصلاحات رونق گرفت و بهار جدید آن آغاز شده بود، ولی بهزودی به خزان گرایید و دوران رکود بازار کتاب و نشر و محدودیتهایی که آغاز شده بود، مجددا از سرگرفته شد. کتابهایی مانند «خاطرات ملکه اعتضادی» مجوز میگرفت و منتشر میشد، ولی نوشتهها و ترجمه ارزنده نویسندگان و مترجمان ایرانی، سالها در محاق توقیف ماندند.در یکی، دو سال اخیر بازار کتاب و نشر باوجود مشکلات اقتصادی و گرانی سرسامآور کاغذ و لوازم چاپ، رونق نسبی پیدا کرد. برگزاری نمایشگاه در مصلی که بالطبع مشکلاتی برای ساکنان خیابان دکتر بهشتی ایجاد میکند، امسال باوجود تغییر زمان آن و رنجی که مردم استانهای سیلزده کشور با آن روبهرو شده بودند، با استقبال نسبی مردم روبهرو شد و باید گفت امسال، سال مثبتی برای نمایشگاه کتاب بود. نگارنده که سه نیمروز به این نمایشگاه رفتم، دیدم مردم، بهویژه جوانان، اقبال خوبی به نمایشگاه دارند. فروش کتابهای خارجی با ارز دولتی، یکی از اقدامات مناسب بود که آثار آن در اقبال دانشجویان، استادان و معلمان و کتابخوانها چشمگیر بود؛ بهویژه اینکه از مسافرانی که در ایستگاه متروی شهید بهشتی سوار و پیاده میشدند، مشهود بود که رویکرد مناطق جنوبی و میانی تهران به کتاب بیشتر است و کتاب را دردمندان میخوانند. هرچند کتابخوانهای شهرستانی هم بیشتر از مسیر این ایستگاه به مترو میآمدند و این دلگرمی برای علاقهمندان به مسئله کتاب و فرهنگ دوچندان بود. کار ارزنده دیگری که انجام شده بود، اقدام راهنماییورانندگی در کنترل عبور و مرور وسایلنقلیه و تعطیلکردن پارکینگ مصلی و ممانعت از پارککردن اتومبیل در بخش بزرگی از خیابان شهید بهشتی بود. با همه اینها و شور و شادی که از اقبال مردم بهویژه جوانان به کتاب دیده شد، جای آن دارد مانند کتابهای خارجی که با ارز دولتی عرضه میشود، فکری هم برای کاهش قیمت کاغذ و ملزومات چاپ شود که این گرانی سرسامآور کتاب بر بازار تأثیر غمانگیزی نگذارد. فضای محدود مصلی برای برگزاری نمایشگاه و مراجعان انبوه آن در هشت روز بدون درنظرگرفتن روز افتتاح و اختتام اقتضا میکند که این نمایشگاه به محلی دیگر با دسترسی مراجعان به وسیله حملونقل به ویژه مترو منتقل شود. از لحاظ گستردگی فضا مانند شهر آفتاب باشد و از لحاظ زمانی در ایام بارانی بهار نباشد و سیلی راه نیفتد.
دست آخر اینکه بخش زیادی از فضای فعلی مصلی در بخش کتابهای عمومی غرفههای کوچکی است که کتابهای عرضهشده در آن مشتریان اندکی دارند و جای زیادی را اشغال کردهاند که میتوان با تجمیع آنها در یک غرفه بزرگ مشکل جا را حل کرد. فکری هم به حال مسافران شهرستانی و اتراق آنان بکنیم و زمان برگزاری نمایشگاه طوری باشد که امکان آوردن تعداد بیشتری از دانشجویان و دانشآموزان به نمایشگاه هم فراهم شود. حرف آخر اینکه در آخرین راهرو غرفه کتابهای عمومی چند انتشارات بزرگ هستند که هیچ تناسبی بین فضای اختصاصیافته به آنها و مراجعان این چند ناشر وجود ندارد؛ برگزارکنندگان نمایشگاه باید به این ناشران که رضایت خوانندگان خود را فراهم میکنند، امکانات بیشتری بدهند. حالا که نمایشگاه به اتمام رسیده است، فرصت برای برنامهریزی در راستای اجرای بهتر آن وجود دارد.
سیودومین دوره نمایشگاه بینالمللی کتاب، در زمانی برگزار شد که به علت فرارسیدن ماه رمضان زمان برگزاری 10 روز جلوتر افتاد. برگزاری این نمایشگاه یکی از اقدامات ارزندهای است که ابتکار آن به دوران 11ساله رئیسجمهوری دوره اصلاحات در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برمیگردد. او در آن 11 سال با اهالی فرهنگ و هنر و ادب راه تعامل و تسامح را در پیش گرفت. او مانند عرصه سیاسی به جای افزایش تعداد مخالفان، در عرصه فرهنگی نیز معاندان را به مخالف و مخالفان را به دوست تبدیل کرد؛ تا آنجا که در توانش بود، مردم را از سیاستهای فرهنگی وزارتخانه متبوع راضی نگه داشت. وي درهای کشور را به روی کتابهایی که بخش علمی و فرهنگی کشور نیازمند آن بود، گشود. امروز کمتر کتابخانه عمومی و خصوصیای است که از کتابهای عرضهشده در نمایشگاههای دوران وزارت فرهنگ و ارشاد او خالی باشد. با خروج او از این وزارتخانه، سیاست فرهنگی وزیران تالی بر مدار ممانعت از ورود کتابهای چاپشده در خارج و محدودکردن ناشران داخلی و خارجی قرار گرفت تا جایی که چند ناشر خوب ایرانی از ورود به نمایشگاه منع شدند. نگارنده تا حدی که در توانم بود در همین روزنامه «شرق» متعرض این رفتار شدم. هرچند این محدودیتها فقط به ورود ناشران و تبعیض در امکانات چاپ و کاغذ بین آنان منجر نشد و ممیزی کتابها و ترجمهها بیشتر و ورود کتابها و ناشران خارجی کمتر شد؛ ناشران داخلی نیز هرچه بیشتر در تنگنا قرار گرفتند و هر روز فتیله چراغ دانش و اندیشه را پایین میکشیدند. این محدودیتها که از اواخر دوره ریاستجمهوری آیتالله هاشمیرفسنجانی آغاز شده بود، با اعتراض اهالی فرهنگ و هنر و ادب مواجه شد و نامه نویسندگان را درپی داشت که «ما نویسندهایم». فشارها و محدودیتها تا آنجا پیش رفت که در مراسم تودیع و معارفه وزرای فرهنگ و ارشاد اسلامی در سال 1376، شادروان دکتر سیدجعفر شهیدی زبان گشود و متعرض آن شد و گفت آنچه را که فرزانهمردان باید در زمان خود بگویند و ساکت نمانند. گرچه نمایشگاه بینالمللی کتاب در دوران هشتساله اصلاحات رونق گرفت و بهار جدید آن آغاز شده بود، ولی بهزودی به خزان گرایید و دوران رکود بازار کتاب و نشر و محدودیتهایی که آغاز شده بود، مجددا از سرگرفته شد. کتابهایی مانند «خاطرات ملکه اعتضادی» مجوز میگرفت و منتشر میشد، ولی نوشتهها و ترجمه ارزنده نویسندگان و مترجمان ایرانی، سالها در محاق توقیف ماندند.در یکی، دو سال اخیر بازار کتاب و نشر باوجود مشکلات اقتصادی و گرانی سرسامآور کاغذ و لوازم چاپ، رونق نسبی پیدا کرد. برگزاری نمایشگاه در مصلی که بالطبع مشکلاتی برای ساکنان خیابان دکتر بهشتی ایجاد میکند، امسال باوجود تغییر زمان آن و رنجی که مردم استانهای سیلزده کشور با آن روبهرو شده بودند، با استقبال نسبی مردم روبهرو شد و باید گفت امسال، سال مثبتی برای نمایشگاه کتاب بود. نگارنده که سه نیمروز به این نمایشگاه رفتم، دیدم مردم، بهویژه جوانان، اقبال خوبی به نمایشگاه دارند. فروش کتابهای خارجی با ارز دولتی، یکی از اقدامات مناسب بود که آثار آن در اقبال دانشجویان، استادان و معلمان و کتابخوانها چشمگیر بود؛ بهویژه اینکه از مسافرانی که در ایستگاه متروی شهید بهشتی سوار و پیاده میشدند، مشهود بود که رویکرد مناطق جنوبی و میانی تهران به کتاب بیشتر است و کتاب را دردمندان میخوانند. هرچند کتابخوانهای شهرستانی هم بیشتر از مسیر این ایستگاه به مترو میآمدند و این دلگرمی برای علاقهمندان به مسئله کتاب و فرهنگ دوچندان بود. کار ارزنده دیگری که انجام شده بود، اقدام راهنماییورانندگی در کنترل عبور و مرور وسایلنقلیه و تعطیلکردن پارکینگ مصلی و ممانعت از پارککردن اتومبیل در بخش بزرگی از خیابان شهید بهشتی بود. با همه اینها و شور و شادی که از اقبال مردم بهویژه جوانان به کتاب دیده شد، جای آن دارد مانند کتابهای خارجی که با ارز دولتی عرضه میشود، فکری هم برای کاهش قیمت کاغذ و ملزومات چاپ شود که این گرانی سرسامآور کتاب بر بازار تأثیر غمانگیزی نگذارد. فضای محدود مصلی برای برگزاری نمایشگاه و مراجعان انبوه آن در هشت روز بدون درنظرگرفتن روز افتتاح و اختتام اقتضا میکند که این نمایشگاه به محلی دیگر با دسترسی مراجعان به وسیله حملونقل به ویژه مترو منتقل شود. از لحاظ گستردگی فضا مانند شهر آفتاب باشد و از لحاظ زمانی در ایام بارانی بهار نباشد و سیلی راه نیفتد.
دست آخر اینکه بخش زیادی از فضای فعلی مصلی در بخش کتابهای عمومی غرفههای کوچکی است که کتابهای عرضهشده در آن مشتریان اندکی دارند و جای زیادی را اشغال کردهاند که میتوان با تجمیع آنها در یک غرفه بزرگ مشکل جا را حل کرد. فکری هم به حال مسافران شهرستانی و اتراق آنان بکنیم و زمان برگزاری نمایشگاه طوری باشد که امکان آوردن تعداد بیشتری از دانشجویان و دانشآموزان به نمایشگاه هم فراهم شود. حرف آخر اینکه در آخرین راهرو غرفه کتابهای عمومی چند انتشارات بزرگ هستند که هیچ تناسبی بین فضای اختصاصیافته به آنها و مراجعان این چند ناشر وجود ندارد؛ برگزارکنندگان نمایشگاه باید به این ناشران که رضایت خوانندگان خود را فراهم میکنند، امکانات بیشتری بدهند. حالا که نمایشگاه به اتمام رسیده است، فرصت برای برنامهریزی در راستای اجرای بهتر آن وجود دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.