فرازونشيبهاي نوجواني و هدايت تحصيلي
حيدر بايزيدي.کارشناس مشاوره اداره آموزش و پرورش منطقه زيويه (استان کردستان)
دوره سهساله متوسطه اول به واسطه همزماني با دوران نوجواني از حساسترين دوران زندگي به شمار ميرود. دانشآموزان در اين مرحله، تا قبل از دوره متوسطه اول (در مقطع ابتدايي) موقعيت ويژهاي در مدرسه دارند و به عنوان ارشد و سروران مدرسه کاملا بر اوضاع مسلطاند، انتظارات مدرسه از خودشان را ميدانند و بهترين موقعيت به آنها تعلق دارد اما ناگهان با پايانيافتن آخرين تابستان دوره ابتدايي دانشآموزان مسلط ديروز وارد آموزشگاه جديدي (متوسطه اول) ميشوند که با آموزشگاه قبل تفاوت بسياري دارد. در اينجا راهروها وسيعتر، برنامهها متنوعتر، معلمان بيشتر و مقررات سختگيرانهتر است. در دوره ابتدايي همه وظايف و فعاليتهاي دانشآموزان از قبل به شدت برنامهريزي ميشد، اما امروز از آنها انتظار ميرود مسئوليت بسياري از کارهاي خود را برعهده بگيرند. اينها سواي مسائل مربوط به دوره نوجواني، بلوغ و دگرگونيهاي روحي و جسمي است. ضمن آنکه در سيستم آموزشي ما بدون توجه به نيازهاي اين دوره حجم وسيعي از برنامهها و طرحها در متوسطه اول گنجانده شده است. يکي از برنامههاي مهم دوره متوسطه اول که در اين مقوله به آن ميپردازيم، برنامه هدايت تحصيلي
دانشآموزان براي انتخاب رشته تحصيلي در مقاطع بالاتر است. بديهي است که اين دوره بايد فرصتي براي مشاهده، کشف و تشخيص استعدادهاي نوجوانان و هدايت آنها به سوي رشتههاي تحصيلي متناسب با استعداد، علايق و ويژگيهاي آنان باشد و به گونهاي به دانشآموزاني که در آستانه بلوغ و دوران نوجواني قرار دارند، کمک شود تا به شيوههاي مختلف خود را بشناسند.به صورت خلاصه برنامه هدايت تحصيلي متشکل از دو شاخص سابقه تحصيلي (35 امتياز)، به معني کسب حد نصاب نمره در دروس اختصاصي و بررسيهاي مشاورهاي (65 امتياز)که شامل آزمونهاي مشاوره (30 امتياز) و فرمهاي نظرخواهي والدين (پنج امتياز)، دبيران، مشاور و دانشآموز هر کدام (10 امتياز) است. آزمونهاي مشاورهاي که در طرح هدايت تحصيلي گنجانده شده، شامل سه آزمون سلامت روان (294 سؤال)، آزمون رغبت (320 سؤال) و آزمون توانايي (256 سؤال) است. از چالشها و مشکلات حال حاضر برنامه هدايت تحصيلي ميتوان موارد زير را به صورت خلاصه فهرست كرد:
1- کمبود ساعات کار مشاوران در مدارس (مشاوران مدارس بايد به صورت تماموقت در خدمت دانشآموزان باشند تا از سويي دانشآموز به سلامت از بحران دوران بلوغ عبور کند و از سويي ديگر بازوي توانايي براي دانشآموز در مسير هدايت تحصيلي باشد ولي در حال حاضر به ازاي هر 15 نفر دانشآموز يک ساعت مشاوره در هفته به دانشآموزان اختصاص داده ميشود).
2- عدم ثبات برنامههاي هدايت تحصيلي و تغييرات زودهنگام آن موجب سردرگمي و سلب اعتماد دانشآموزان و اوليا شده است.
3- در فرم امتيازدهي دبيران و محاسبه نمرات سهساله درسي، سهلانگاري يا سختگيري بعضي دبيران موجب ميشود براي نمرات ثبتشده معيار واحدي لحاظ نشود. بنابراين دانشآموزاني که معلمان سختگير دارند با توجه به پايينبودن نمره با وجود توانمندي و علاقه نميتوانند در رشته دلخواه ثبتنام کنند؛ همچنين دانشآموزاني که معلمان سهلانگاري دارند، ممکن است تحت تأثير اين نمرات در انتخاب رشته دچار اشتباه شوند.
4- برگزاري آزمونهاي آنلاين مشاورهاي در مدارس مناطق دورافتاده و روستايي که بعضا آنتندهي و اتصال به اينترنت ميسر است يا مدارسي که سيستمهاي مجهزي ندارند، عملا غيرممکن است.
5- دبيران در مدارس متوسطه اول در قبال انتخاب رشته تحصيلي دانشآموزان احساس مسئوليت نميکنند و هيچ برنامهاي (دوره ضمن خدمت، کارگاه و...) هم براي توانمندسازي آنها طراحي نشده است.
6- اعتبارات لازم براي برگزاري کارگاههاي آموزشي اوليا در نظر گرفته نشده است؛ بنابراین در بسياري از موارد به علت بياطلاعي والدين تعارضات و اعتراض به رشته انتخابشده در آخرين مرحله فرايند بروز ميکند.
7- حجم زياد تعداد سؤالات در آزمونها، توانایینداشتن دانشآموزان در درک سؤالات، مبهمبودن و غيراستانداردبودن تعدادي از سؤالات و... .
جدا از چالشهاي موجود در اصل برنامه هدايت تحصيلي، آنچه بديهي است اینکه اهداف اين برنامه زماني محقق ميشود که سه عنصر والدين، آموزشگاه (مدير، مشاوره، دبير و...) و دانشآموزان در تمام مراحل اجراي طرح به صورت هماهنگ مشارکت فعالانه داشته باشند. نظر به کمبود ساعات مشاوره در مدارس و حجم بالاي مسئوليتهاي محوله به مدارس بدون مشارکت فعال والدين مدارس نميتوانند برنامه هدايت تحصيلي دانشآموزان را به سرانجام مطلوب برسانند. والدين نزديک به 85 درصد ساعات بيداري دانشآموزان را در کنترل خود دارند؛ بنابراين آنها در واقع آغازگر آموزش فرزندانشان هستند و بايد قادر باشند که شاهد تحصيلات و انتخاب رشته موفق فرزندانشان باشند. در واقع بهترين مشاور و معلم دانشآموزان والديني هستند که در روند آينده تحصيلي دانشآموزان برابر با استعدادهاي آنان تأثيرگذار باشند. بنابراين در راستاي اجراي بهينه اين برنامه لازم است:
اولا: سطح ارتباط والدين- مدرسه (بهویژه مشاور) ارتقا يابد؛ يعني والدين علاوه بر اينکه بايد در زمينه سابقه تحصيلي و روند ارزيابي دانشآموزی اطلاعات و آگاهيهاي لازم را کسب کنند، باید با مدرسه هم در زمينه شناسايي تواناييها و استعدادهاي دانشآموزان متحد شوند.
ثانيا: مشاوران مدرسه نقش و مسئوليتهاي والدين را در اجراي اين برنامه تعيين و نگرشهاي منفي بعضي از والدين را اصلاح كنند.
مرور برنامه حال حاضر فرايند هدايت تحصيلي نشان ميدهد اين برنامه جدا از اشکالات قيدشده با ويژگيها و اهداف دوره متوسطه اول متناسب نيست. مهمترين ويژگي دوره متوسطه اول توجه به رشد شخصيت دانشآموزان با ارائه برنامهها و فعاليتهايي است که به نوجوانان در شناخت عميقتر خود و جامعه کمک کند. شناسايي استعدادها و توانمنديهاي دانشآموزان بايد از دوره ابتدايي شروع شود. شناسايي استعدادها از طريق آزمونهاي مشاوره و تنها در محيطهاي دربسته کلاس و محيط محدود به مدرسه امکانپذير نيست؛ بلکه نيازمند امکانات آموزشي پيشرفته، استفاده از کل امکانات آموزشگاه استاندارد شامل کارگاه، آزمايشگاه، کتابخانه، منابع و امکانات جامعه محلي و حتي شهر محل سکونت است تا ذهن مستعد و پوياي دانشآموز بتواند وراي محيط محدود کلاس به جستوجوي پتانسيلهاي خود و حتي کسب مهارت و تقويت ظرفيتهاي خود بپردازد.
همچنين لازم است برنامهريزان و تصميمگيرندگان حوزه مشاوره تحصيلي تدبيري درست بينديشند و با ديدي کارشناسانه به آسيبشناسي اين حجم، تعداد و تنوع شاخصهاي حال حاضر فرايند هدايت تحصيلي اقدام كنند. هدايت تحصيلي بايد تبديل به يکي از شاخصهاي دوره ابتدايي شود؛ يعني استعدادهاي دانشآموزان بايد در اين دوره شناسايي و در مسير درست هدايت قرار گيرد تا در دوره متوسطه اول اين فرايند تبديل به آمادهکردن دانشآموزان براي پذيرش مسئوليتهاي شهروندي شود. به اين مناسبت پيشنهاد ميشود فرصتهاي متعددي براي دانشآموزان فراهم شود تا با پذيرش مسئوليتهاي داوطلبانه بتوانند چند ساعت در هفته را در يکي از مؤسسهها يا مراکز خدمات شهري يا روستايي کارآموزي کنند. به اين ترتيب دانشآموزان با شناخت محيطهاي اجتماعي خارج از مدرسه به مسائل و نيازهاي اين مراکز پي ميبرند و ضمن تلاش براي کاهش اين مشکلات با تقويت توانمنديها و استعدادهايشان تا حد زيادي در مسير آينده شغلي خود قرار ميگيرند.
دوره سهساله متوسطه اول به واسطه همزماني با دوران نوجواني از حساسترين دوران زندگي به شمار ميرود. دانشآموزان در اين مرحله، تا قبل از دوره متوسطه اول (در مقطع ابتدايي) موقعيت ويژهاي در مدرسه دارند و به عنوان ارشد و سروران مدرسه کاملا بر اوضاع مسلطاند، انتظارات مدرسه از خودشان را ميدانند و بهترين موقعيت به آنها تعلق دارد اما ناگهان با پايانيافتن آخرين تابستان دوره ابتدايي دانشآموزان مسلط ديروز وارد آموزشگاه جديدي (متوسطه اول) ميشوند که با آموزشگاه قبل تفاوت بسياري دارد. در اينجا راهروها وسيعتر، برنامهها متنوعتر، معلمان بيشتر و مقررات سختگيرانهتر است. در دوره ابتدايي همه وظايف و فعاليتهاي دانشآموزان از قبل به شدت برنامهريزي ميشد، اما امروز از آنها انتظار ميرود مسئوليت بسياري از کارهاي خود را برعهده بگيرند. اينها سواي مسائل مربوط به دوره نوجواني، بلوغ و دگرگونيهاي روحي و جسمي است. ضمن آنکه در سيستم آموزشي ما بدون توجه به نيازهاي اين دوره حجم وسيعي از برنامهها و طرحها در متوسطه اول گنجانده شده است. يکي از برنامههاي مهم دوره متوسطه اول که در اين مقوله به آن ميپردازيم، برنامه هدايت تحصيلي
دانشآموزان براي انتخاب رشته تحصيلي در مقاطع بالاتر است. بديهي است که اين دوره بايد فرصتي براي مشاهده، کشف و تشخيص استعدادهاي نوجوانان و هدايت آنها به سوي رشتههاي تحصيلي متناسب با استعداد، علايق و ويژگيهاي آنان باشد و به گونهاي به دانشآموزاني که در آستانه بلوغ و دوران نوجواني قرار دارند، کمک شود تا به شيوههاي مختلف خود را بشناسند.به صورت خلاصه برنامه هدايت تحصيلي متشکل از دو شاخص سابقه تحصيلي (35 امتياز)، به معني کسب حد نصاب نمره در دروس اختصاصي و بررسيهاي مشاورهاي (65 امتياز)که شامل آزمونهاي مشاوره (30 امتياز) و فرمهاي نظرخواهي والدين (پنج امتياز)، دبيران، مشاور و دانشآموز هر کدام (10 امتياز) است. آزمونهاي مشاورهاي که در طرح هدايت تحصيلي گنجانده شده، شامل سه آزمون سلامت روان (294 سؤال)، آزمون رغبت (320 سؤال) و آزمون توانايي (256 سؤال) است. از چالشها و مشکلات حال حاضر برنامه هدايت تحصيلي ميتوان موارد زير را به صورت خلاصه فهرست كرد:
1- کمبود ساعات کار مشاوران در مدارس (مشاوران مدارس بايد به صورت تماموقت در خدمت دانشآموزان باشند تا از سويي دانشآموز به سلامت از بحران دوران بلوغ عبور کند و از سويي ديگر بازوي توانايي براي دانشآموز در مسير هدايت تحصيلي باشد ولي در حال حاضر به ازاي هر 15 نفر دانشآموز يک ساعت مشاوره در هفته به دانشآموزان اختصاص داده ميشود).
2- عدم ثبات برنامههاي هدايت تحصيلي و تغييرات زودهنگام آن موجب سردرگمي و سلب اعتماد دانشآموزان و اوليا شده است.
3- در فرم امتيازدهي دبيران و محاسبه نمرات سهساله درسي، سهلانگاري يا سختگيري بعضي دبيران موجب ميشود براي نمرات ثبتشده معيار واحدي لحاظ نشود. بنابراين دانشآموزاني که معلمان سختگير دارند با توجه به پايينبودن نمره با وجود توانمندي و علاقه نميتوانند در رشته دلخواه ثبتنام کنند؛ همچنين دانشآموزاني که معلمان سهلانگاري دارند، ممکن است تحت تأثير اين نمرات در انتخاب رشته دچار اشتباه شوند.
4- برگزاري آزمونهاي آنلاين مشاورهاي در مدارس مناطق دورافتاده و روستايي که بعضا آنتندهي و اتصال به اينترنت ميسر است يا مدارسي که سيستمهاي مجهزي ندارند، عملا غيرممکن است.
5- دبيران در مدارس متوسطه اول در قبال انتخاب رشته تحصيلي دانشآموزان احساس مسئوليت نميکنند و هيچ برنامهاي (دوره ضمن خدمت، کارگاه و...) هم براي توانمندسازي آنها طراحي نشده است.
6- اعتبارات لازم براي برگزاري کارگاههاي آموزشي اوليا در نظر گرفته نشده است؛ بنابراین در بسياري از موارد به علت بياطلاعي والدين تعارضات و اعتراض به رشته انتخابشده در آخرين مرحله فرايند بروز ميکند.
7- حجم زياد تعداد سؤالات در آزمونها، توانایینداشتن دانشآموزان در درک سؤالات، مبهمبودن و غيراستانداردبودن تعدادي از سؤالات و... .
جدا از چالشهاي موجود در اصل برنامه هدايت تحصيلي، آنچه بديهي است اینکه اهداف اين برنامه زماني محقق ميشود که سه عنصر والدين، آموزشگاه (مدير، مشاوره، دبير و...) و دانشآموزان در تمام مراحل اجراي طرح به صورت هماهنگ مشارکت فعالانه داشته باشند. نظر به کمبود ساعات مشاوره در مدارس و حجم بالاي مسئوليتهاي محوله به مدارس بدون مشارکت فعال والدين مدارس نميتوانند برنامه هدايت تحصيلي دانشآموزان را به سرانجام مطلوب برسانند. والدين نزديک به 85 درصد ساعات بيداري دانشآموزان را در کنترل خود دارند؛ بنابراين آنها در واقع آغازگر آموزش فرزندانشان هستند و بايد قادر باشند که شاهد تحصيلات و انتخاب رشته موفق فرزندانشان باشند. در واقع بهترين مشاور و معلم دانشآموزان والديني هستند که در روند آينده تحصيلي دانشآموزان برابر با استعدادهاي آنان تأثيرگذار باشند. بنابراين در راستاي اجراي بهينه اين برنامه لازم است:
اولا: سطح ارتباط والدين- مدرسه (بهویژه مشاور) ارتقا يابد؛ يعني والدين علاوه بر اينکه بايد در زمينه سابقه تحصيلي و روند ارزيابي دانشآموزی اطلاعات و آگاهيهاي لازم را کسب کنند، باید با مدرسه هم در زمينه شناسايي تواناييها و استعدادهاي دانشآموزان متحد شوند.
ثانيا: مشاوران مدرسه نقش و مسئوليتهاي والدين را در اجراي اين برنامه تعيين و نگرشهاي منفي بعضي از والدين را اصلاح كنند.
مرور برنامه حال حاضر فرايند هدايت تحصيلي نشان ميدهد اين برنامه جدا از اشکالات قيدشده با ويژگيها و اهداف دوره متوسطه اول متناسب نيست. مهمترين ويژگي دوره متوسطه اول توجه به رشد شخصيت دانشآموزان با ارائه برنامهها و فعاليتهايي است که به نوجوانان در شناخت عميقتر خود و جامعه کمک کند. شناسايي استعدادها و توانمنديهاي دانشآموزان بايد از دوره ابتدايي شروع شود. شناسايي استعدادها از طريق آزمونهاي مشاوره و تنها در محيطهاي دربسته کلاس و محيط محدود به مدرسه امکانپذير نيست؛ بلکه نيازمند امکانات آموزشي پيشرفته، استفاده از کل امکانات آموزشگاه استاندارد شامل کارگاه، آزمايشگاه، کتابخانه، منابع و امکانات جامعه محلي و حتي شهر محل سکونت است تا ذهن مستعد و پوياي دانشآموز بتواند وراي محيط محدود کلاس به جستوجوي پتانسيلهاي خود و حتي کسب مهارت و تقويت ظرفيتهاي خود بپردازد.
همچنين لازم است برنامهريزان و تصميمگيرندگان حوزه مشاوره تحصيلي تدبيري درست بينديشند و با ديدي کارشناسانه به آسيبشناسي اين حجم، تعداد و تنوع شاخصهاي حال حاضر فرايند هدايت تحصيلي اقدام كنند. هدايت تحصيلي بايد تبديل به يکي از شاخصهاي دوره ابتدايي شود؛ يعني استعدادهاي دانشآموزان بايد در اين دوره شناسايي و در مسير درست هدايت قرار گيرد تا در دوره متوسطه اول اين فرايند تبديل به آمادهکردن دانشآموزان براي پذيرش مسئوليتهاي شهروندي شود. به اين مناسبت پيشنهاد ميشود فرصتهاي متعددي براي دانشآموزان فراهم شود تا با پذيرش مسئوليتهاي داوطلبانه بتوانند چند ساعت در هفته را در يکي از مؤسسهها يا مراکز خدمات شهري يا روستايي کارآموزي کنند. به اين ترتيب دانشآموزان با شناخت محيطهاي اجتماعي خارج از مدرسه به مسائل و نيازهاي اين مراکز پي ميبرند و ضمن تلاش براي کاهش اين مشکلات با تقويت توانمنديها و استعدادهايشان تا حد زيادي در مسير آينده شغلي خود قرار ميگيرند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.