|

مقصود فراستخواه درباره «خلقیات ایرانی»:

مدرنیته ایرانی کج و معوج است

اگر این فرض را در نظر بگیریم که ما عقب‌مانده‌ایم و بپرسیم چرا عقب‌مانده‌ایم، این همان پیش‌فرض‌گرفتن نظریه عقب‌ماندگی است. من به‌عنوان محقق این پیش‌فرض را نمی‌پذیرم؛ اما پاک‌کردن صورت‌مسئله نیز واکنش‌های ناسیونالیستی و نژادپرستانه به این موضوع است. «هنر نزد ایرانیان است و بس» درست نیست؛ ولی نباید صورت‌مسئله را پاک کرد. ما ملتی با پس‌زمینه طولانی هستیم و در ایران ارزش‌های تمدنی بسیار اصیلی وجود دارد. شاید کمتر ملتی وجود داشته باشد که در اسطوره‌هایش اسطوره‌ای به نام «چیستا» وجود داشته باشد، چیستا یعنی «پرسشگری» بخشی از اسطوره‌های ماست. در نتیجه تصورم این است که باید با نگاهی علمی و با شواهد تجربی کارهای میدانی انجام دهیم و به طور طولی داده‌های بزرگی را در زمان‌های مختلف بررسی کنیم؛ مثلا می‌توان تغییراتی مانند انقلاب آرام زنان را بررسی کرد. زنان در این سال‌ها ارتقا یافته و عوض شده‌اند. این تغییر در اثر چیست؟ تحصیلات، ارتباطات با دنیا یا عواملی دیگر. طبعا زنان وارد مشارکت اجتماعی شده‌اند، با اینکه نرخ مشارکت اقتصادی آنها هنوز پایین است و دلیل آن وجود ساختارهای نامناسب است.
به‌طور‌کلی زیست‌جهان ایرانیان پویا و مایل به پیشرفت است و در این سرزمین همچنان جاری است و مردم نمی‌خواهند از زیستن انصراف دهند؛ اما متأسفانه سیستم‌های ما هوشمند نیست. سیستم‌های ما مناسب پیشرفت و شکوفایی نیست و اکنون در جامعه ما ارزش‌های بقا حاکم شده است. همه می‌خواهند خود را حفظ کنند و سر پا نگه دارند. ارزش‌های بقا در مقابل ارزش‌های خودشکوفایی است. شرایط متأسفانه به گونه‌ای شده که مردم بیشتر به فکر حفظ خود هستند تا شکوفایی خود. در نتیجه به نظر می‌رسد باید مبنا را بر بهبود نهادها و توسعه نهادهای حکمرانی و توزیع عادلانه بخت‌های اجتماعی و شایسته‌گرایی نهاد. در‌این‌صورت تصور کنید مردم تا چه حد می‌توانند عوض شوند. بنا بر یک پژوهش میدانی، در یک سازمان با تغییر سبک مدیریتی همان مردم رفتارهایشان عوض شده است. در نتیجه مردم می‌توانند شخصیت تازه‌ای بیابند و با این شخصیت شکوفا شوند که لازمه آن فراهم‌آوردن شرایط اجتماعی، نهادی و مدیریتی مناسب برای آنهاست. در کتاب «ما ایرانیان» به این نتیجه رسیده‌ام که توسعه نهادی دو معنا دارد: یکی یادگیری اجتماعی یعنی اینکه مردم می‌توانند یاد بگیرند که بهتر عمل کنند. دیگری عمل اجتماعی و توسعه نهادها است. به‌همین‌دلیل است که من تغییر شخصیت ایرانی را از رهگذر فعالیت‌های مدنی و داوطلبانه می‌دانم. هرچه فرصت این‌گونه مشارکت‌ها و مشارکت‌های محلی و اجتماعی فراهم و مدیریت محله و مدیریت شهر به مردم سپرده شود، در عرصه عمل اجتماعی شخصیت مردم توسعه می‌یابد. اگر کارها به مردم سپرده شود و فرصت ابتکارات اجتماعی برای مردم فراهم شود، اوضاع بهبود می‌یابد. لازمه این امر پذیرفتن تنوع و تکثر و نگاه خلاقانه به موضوعات مختلف است. سبک‌های زندگی در ایران متنوع است و تا این تنوع را نپذیریم، مشارکت مردم شکل نمی‌گیرد. مردم احساس می‌کنند از آنها مشارکت حداقلی خواسته می‌شود. اگر متوجه مشارکت کامل و تفویض اختیار حتی به سطوح پایین اجتماعی شوند، در‌آن‌صورت خود فعالانه مشارکت خواهند کرد.
مشکل مردم بیشتر در نخبگان و مدیران ماست. حلقه‌های معیوبی در‌این‌باره وجود دارد. نخبگان در پاسخ به این سؤال که چرا وارد صحنه نمی‌شوید و مردم را به مشارکت دعوت نمی‌کنید، به محدودیت‌های سیاسی، بی‌اعتمادی یا حمایت نهادی اشاره می‌کنند. ما نهادها و قوانین ضد‌مشارکتی و مجموعه باورهایی داریم که جلوی مشارکت را می‌گیرند. بعضی نخبگان هم از ساختارهای تمرکزگرای سطوح بالاتر شکایت می‌کنند که سیاست‌های حکومتی برای آنها اهمیت بیشتری دارد، در نتیجه به مشارکت‌هایی اشاره می‌کنند که منجر به تنبیه شده است. اگر به جعبه سیاه ذهن بخشی از نخبگان دسترسی پیدا کنید، می‌فهمید به این نتیجه رسیده‌اند مشارکت و هزینه‌دادن با تنبیه و انواع و اقسام محدودیت‌های اجتماعی همراه است و در نتیجه آنها دلسرد می‌شوند. اگر ساختارهای سیاسی ما توسعه یابد و در کنار آن ساختارهای توسعه اقتصادی فراهم شود، امکانی به وجود می‌آید که با اصلاح قوانین و بخش‌های غیردولتی و بخش‌های مدنی و حرفه‌ای تقویت می‌شود.
مدرنیته باید تجربه زیستی و اجتماعی درون‌زا باشد. در دوره پهلوی اول و دوم مدرنیزاسیون شروع شد و ۲۰۰ سال است که ملت ایران طالب تغییر‌ند و رنسانسی را شروع کرده‌اند. از دوره عباس میرزا یعنی از سال ۱۲۰۰ این رنسانس با ایجاد دارالفنون‌ها و دارالمعلمین و مطبوعات و... به وجود آمد و همه اینها بخشی از همان مدرنیته ایرانی است؛ ولی متأسفانه قبل از انقلاب حکومت پهلوی کوشید این مدرنیته را به مدرنیزاسیون تقلیل دهد، یک پروژه دولتی که می‌کوشد از بالا با شکلی اداری جامعه را تغییر دهد و مدرن کند. البته حکومت از طریق سازمان‌های مدیریتی بسیار مدرن و حمایت از نوگرایی می‌تواند به مدرن‌سازی کمک کند؛ ولی اگر نوگرایی و نواندیشی درون‌زا پیش نرود و از بالا صورت بگیرد، به نتیجه مطلوب نمی‌رسد. متأسفانه بعد از انقلاب کل مدرنیته زیر سؤال رفت. به‌هر‌حال مدرنیته ایرانی محقق نشد و لطمه خورد؛ چون مدرنیزاسیون دولتی نمی‌تواند خیلی پایداری داشته باشد. بخشی از تغییرات رفتاری مردم از طریق مدرن‌شدن قابل بهبود است. مردم از این طریق یاد می‌گیرند مشارکت داشته باشند و با دنیا ارتباط برقرار کنند، عقلانی فکر کنند و تفکر انتقادی داشته باشند. مدرنیته یعنی رسیدن به همین امور که می‌تواند در خلقیات اجتماعی هم تأثیر داشته باشد؛ ولی نمی‌توان این نکته را هم به‌عنوان یک امر کلی در نظر گرفت. در ایران نوعی مدرنیته وجود دارد؛ هرچند مدرنیته ایرانی کج و معوج است و کرخت شده؛ یعنی سطحی و آبکی است و هنوز در میان مردم بسیاری از رفتارهای غیر‌مدرن وجود دارد. تحقق این موضوع مستلزم فرایندی طولانی است. باید به تغییرات آهسته و پیوسته بیشتر فکر کرد. یک ملت یکباره نمی‌تواند عوض شود. باید طرح درازمدتی برای ایران تدارک دید و به‌تدریج روحیات و خلقیات مردم را عوض کرد.
اکنون اگر بسیاری از خلقیات رفتاری را بررسی کنید، بخشی از آن به دلیل نابرابری‌های اجتماعی به وجود آمده که باعث شده مردم به سیستم و به یکدیگر اعتماد نداشته باشند. مشارکت آنها در این نوع ساختارها یک نوع فریب است؛ چون احساس نابرابری می‌کنند. بنا به قولی مشهور در جامعه‌شناسی نابرابری بد است؛ ولی احساس نابرابری بدتر از نابرابری است، اگر حتی نابرابری وجود نداشته باشد؛ ولی مردم احساس نابرابری کنند، بسیار در رفتار آنها تأثیر می‌گذارد. باید احساس نابرابری، فساد و محرومیت نسبی در مردم از بین برود و این احساس‌ها با اندرز از بین نمی‌رود؛ بلکه باید زمینه‌های فساد سیستماتیک از بین برود. تا زمانی که فساد هست، خلقیات ایرانی درست نمی‌شود، فساد نیز به صورت سیستماتیک است و شرایطی وجود دارد که فساد ایجاد می‌شود. باید قوانینی و شرایط منشأ فساد را ریشه‌یابی کرد، مثل فقدان شفافیت، رانت‌ها و... . امتیازات و فرصت‌های خاص در جامعه باعث تضعیف نهادهای عمومی می‌شود.
*منبع: گزیده‌ای از گفت‌وگوی خبرگزاری مهر با مقصود فراستخواه

اگر این فرض را در نظر بگیریم که ما عقب‌مانده‌ایم و بپرسیم چرا عقب‌مانده‌ایم، این همان پیش‌فرض‌گرفتن نظریه عقب‌ماندگی است. من به‌عنوان محقق این پیش‌فرض را نمی‌پذیرم؛ اما پاک‌کردن صورت‌مسئله نیز واکنش‌های ناسیونالیستی و نژادپرستانه به این موضوع است. «هنر نزد ایرانیان است و بس» درست نیست؛ ولی نباید صورت‌مسئله را پاک کرد. ما ملتی با پس‌زمینه طولانی هستیم و در ایران ارزش‌های تمدنی بسیار اصیلی وجود دارد. شاید کمتر ملتی وجود داشته باشد که در اسطوره‌هایش اسطوره‌ای به نام «چیستا» وجود داشته باشد، چیستا یعنی «پرسشگری» بخشی از اسطوره‌های ماست. در نتیجه تصورم این است که باید با نگاهی علمی و با شواهد تجربی کارهای میدانی انجام دهیم و به طور طولی داده‌های بزرگی را در زمان‌های مختلف بررسی کنیم؛ مثلا می‌توان تغییراتی مانند انقلاب آرام زنان را بررسی کرد. زنان در این سال‌ها ارتقا یافته و عوض شده‌اند. این تغییر در اثر چیست؟ تحصیلات، ارتباطات با دنیا یا عواملی دیگر. طبعا زنان وارد مشارکت اجتماعی شده‌اند، با اینکه نرخ مشارکت اقتصادی آنها هنوز پایین است و دلیل آن وجود ساختارهای نامناسب است.
به‌طور‌کلی زیست‌جهان ایرانیان پویا و مایل به پیشرفت است و در این سرزمین همچنان جاری است و مردم نمی‌خواهند از زیستن انصراف دهند؛ اما متأسفانه سیستم‌های ما هوشمند نیست. سیستم‌های ما مناسب پیشرفت و شکوفایی نیست و اکنون در جامعه ما ارزش‌های بقا حاکم شده است. همه می‌خواهند خود را حفظ کنند و سر پا نگه دارند. ارزش‌های بقا در مقابل ارزش‌های خودشکوفایی است. شرایط متأسفانه به گونه‌ای شده که مردم بیشتر به فکر حفظ خود هستند تا شکوفایی خود. در نتیجه به نظر می‌رسد باید مبنا را بر بهبود نهادها و توسعه نهادهای حکمرانی و توزیع عادلانه بخت‌های اجتماعی و شایسته‌گرایی نهاد. در‌این‌صورت تصور کنید مردم تا چه حد می‌توانند عوض شوند. بنا بر یک پژوهش میدانی، در یک سازمان با تغییر سبک مدیریتی همان مردم رفتارهایشان عوض شده است. در نتیجه مردم می‌توانند شخصیت تازه‌ای بیابند و با این شخصیت شکوفا شوند که لازمه آن فراهم‌آوردن شرایط اجتماعی، نهادی و مدیریتی مناسب برای آنهاست. در کتاب «ما ایرانیان» به این نتیجه رسیده‌ام که توسعه نهادی دو معنا دارد: یکی یادگیری اجتماعی یعنی اینکه مردم می‌توانند یاد بگیرند که بهتر عمل کنند. دیگری عمل اجتماعی و توسعه نهادها است. به‌همین‌دلیل است که من تغییر شخصیت ایرانی را از رهگذر فعالیت‌های مدنی و داوطلبانه می‌دانم. هرچه فرصت این‌گونه مشارکت‌ها و مشارکت‌های محلی و اجتماعی فراهم و مدیریت محله و مدیریت شهر به مردم سپرده شود، در عرصه عمل اجتماعی شخصیت مردم توسعه می‌یابد. اگر کارها به مردم سپرده شود و فرصت ابتکارات اجتماعی برای مردم فراهم شود، اوضاع بهبود می‌یابد. لازمه این امر پذیرفتن تنوع و تکثر و نگاه خلاقانه به موضوعات مختلف است. سبک‌های زندگی در ایران متنوع است و تا این تنوع را نپذیریم، مشارکت مردم شکل نمی‌گیرد. مردم احساس می‌کنند از آنها مشارکت حداقلی خواسته می‌شود. اگر متوجه مشارکت کامل و تفویض اختیار حتی به سطوح پایین اجتماعی شوند، در‌آن‌صورت خود فعالانه مشارکت خواهند کرد.
مشکل مردم بیشتر در نخبگان و مدیران ماست. حلقه‌های معیوبی در‌این‌باره وجود دارد. نخبگان در پاسخ به این سؤال که چرا وارد صحنه نمی‌شوید و مردم را به مشارکت دعوت نمی‌کنید، به محدودیت‌های سیاسی، بی‌اعتمادی یا حمایت نهادی اشاره می‌کنند. ما نهادها و قوانین ضد‌مشارکتی و مجموعه باورهایی داریم که جلوی مشارکت را می‌گیرند. بعضی نخبگان هم از ساختارهای تمرکزگرای سطوح بالاتر شکایت می‌کنند که سیاست‌های حکومتی برای آنها اهمیت بیشتری دارد، در نتیجه به مشارکت‌هایی اشاره می‌کنند که منجر به تنبیه شده است. اگر به جعبه سیاه ذهن بخشی از نخبگان دسترسی پیدا کنید، می‌فهمید به این نتیجه رسیده‌اند مشارکت و هزینه‌دادن با تنبیه و انواع و اقسام محدودیت‌های اجتماعی همراه است و در نتیجه آنها دلسرد می‌شوند. اگر ساختارهای سیاسی ما توسعه یابد و در کنار آن ساختارهای توسعه اقتصادی فراهم شود، امکانی به وجود می‌آید که با اصلاح قوانین و بخش‌های غیردولتی و بخش‌های مدنی و حرفه‌ای تقویت می‌شود.
مدرنیته باید تجربه زیستی و اجتماعی درون‌زا باشد. در دوره پهلوی اول و دوم مدرنیزاسیون شروع شد و ۲۰۰ سال است که ملت ایران طالب تغییر‌ند و رنسانسی را شروع کرده‌اند. از دوره عباس میرزا یعنی از سال ۱۲۰۰ این رنسانس با ایجاد دارالفنون‌ها و دارالمعلمین و مطبوعات و... به وجود آمد و همه اینها بخشی از همان مدرنیته ایرانی است؛ ولی متأسفانه قبل از انقلاب حکومت پهلوی کوشید این مدرنیته را به مدرنیزاسیون تقلیل دهد، یک پروژه دولتی که می‌کوشد از بالا با شکلی اداری جامعه را تغییر دهد و مدرن کند. البته حکومت از طریق سازمان‌های مدیریتی بسیار مدرن و حمایت از نوگرایی می‌تواند به مدرن‌سازی کمک کند؛ ولی اگر نوگرایی و نواندیشی درون‌زا پیش نرود و از بالا صورت بگیرد، به نتیجه مطلوب نمی‌رسد. متأسفانه بعد از انقلاب کل مدرنیته زیر سؤال رفت. به‌هر‌حال مدرنیته ایرانی محقق نشد و لطمه خورد؛ چون مدرنیزاسیون دولتی نمی‌تواند خیلی پایداری داشته باشد. بخشی از تغییرات رفتاری مردم از طریق مدرن‌شدن قابل بهبود است. مردم از این طریق یاد می‌گیرند مشارکت داشته باشند و با دنیا ارتباط برقرار کنند، عقلانی فکر کنند و تفکر انتقادی داشته باشند. مدرنیته یعنی رسیدن به همین امور که می‌تواند در خلقیات اجتماعی هم تأثیر داشته باشد؛ ولی نمی‌توان این نکته را هم به‌عنوان یک امر کلی در نظر گرفت. در ایران نوعی مدرنیته وجود دارد؛ هرچند مدرنیته ایرانی کج و معوج است و کرخت شده؛ یعنی سطحی و آبکی است و هنوز در میان مردم بسیاری از رفتارهای غیر‌مدرن وجود دارد. تحقق این موضوع مستلزم فرایندی طولانی است. باید به تغییرات آهسته و پیوسته بیشتر فکر کرد. یک ملت یکباره نمی‌تواند عوض شود. باید طرح درازمدتی برای ایران تدارک دید و به‌تدریج روحیات و خلقیات مردم را عوض کرد.
اکنون اگر بسیاری از خلقیات رفتاری را بررسی کنید، بخشی از آن به دلیل نابرابری‌های اجتماعی به وجود آمده که باعث شده مردم به سیستم و به یکدیگر اعتماد نداشته باشند. مشارکت آنها در این نوع ساختارها یک نوع فریب است؛ چون احساس نابرابری می‌کنند. بنا به قولی مشهور در جامعه‌شناسی نابرابری بد است؛ ولی احساس نابرابری بدتر از نابرابری است، اگر حتی نابرابری وجود نداشته باشد؛ ولی مردم احساس نابرابری کنند، بسیار در رفتار آنها تأثیر می‌گذارد. باید احساس نابرابری، فساد و محرومیت نسبی در مردم از بین برود و این احساس‌ها با اندرز از بین نمی‌رود؛ بلکه باید زمینه‌های فساد سیستماتیک از بین برود. تا زمانی که فساد هست، خلقیات ایرانی درست نمی‌شود، فساد نیز به صورت سیستماتیک است و شرایطی وجود دارد که فساد ایجاد می‌شود. باید قوانینی و شرایط منشأ فساد را ریشه‌یابی کرد، مثل فقدان شفافیت، رانت‌ها و... . امتیازات و فرصت‌های خاص در جامعه باعث تضعیف نهادهای عمومی می‌شود.
*منبع: گزیده‌ای از گفت‌وگوی خبرگزاری مهر با مقصود فراستخواه

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.