تناقضهاي حقوق بشر
مهاجرت، پناهندگی و بیخانمانی به دلیل جنگ، بحرانهای اقتصادی و سیاسی چالش جدی جهان معاصر است. این بحران، بیش از نیم قرن پیش، توجه هانا آرنت را به خود جلب کرده بود، که خود در پی اقدامات رژیم نازی، بیتابعیت و مجبور به فرار به ایالات متحده شده بود. تبدیلشدن انسانها به افرادی بیحق آرنت را در معرض پرسشهای فلسفی، سیاسی و حقوقی عمیقي قرار داده بود، به شکلی که عبارت «حق برخورداری از حقوق» یا «حقِ حقداشتن» را در كتاب «ريشههاي توتاليتاريسم» ابداع کرد. آرنت میتوانست حق اساسی بشر را که مورد نظر او بود حق شهروندی یا دستکم حق عضویت در یک جامعه سیاسی بخواند، اما او به عمد آن را حق برخورداری از حقوق نامید. آرنت میگوید حقوق بشر را نبايد به شکلی نگریست که افراد بشر از ابتدا دارا هستند و تنها خواستهشان احترام به آن حقوق توسط نهادهای موجود است، بلکه باید آن را بخشی از برنامه سیاسی خود برای خلق جهانی بدانیم که در آن حقمداری برای هر فرد انسانی ممکن است.
بعد از بحران پناهجويان و آوارگی در سال ۲۰۱۶ که طی آن میلیونها انسان بر اثر آتش جنگهای خانمانسوز در سوریه و عراق و افغانستان به سوی اروپا سرازیر شدند، اين مباحث دوباره در بين متفكران سياسي بالا گرفت. کتاب «حق حقداشتن» حاصل تحقيق پنج محقق علوم سياسي درباره اين مفهوم است. کتاب شامل یک مقدمه و چهار بخش و يك نتيجهگيري است. آرنت چنان که کتاب «حق حقداشتن» نشان میدهد با درک این بحران در زمان خود، پرسشهایي جدی درباره حقوق بشر، حقوق شهروندی و حق برخورداری از حقوق مطرح کرد. نظرات انتقادی آرنت درخصوص کاربردیبودن «حقوق بشر»، سبب شده با گذشت چند دهه، همچنان متفکران بسیاری درصدد تفسیر عبارت آرنت برآیند و به اين سؤال پاسخ دهند كه حق برخورداری از حقوق به چه معناست؟ کتاب «حق حقداشتن» درصدد پاسخ به این پرسش و خوانشی جديد از افکار آرنت در زمینه حقوق و بهویژه حقوق بشر و ارتباط آن با عضویت در یک جامعه سیاسی در شرايط امروز است. این کتاب در سال ۲۰۱۸ منتشر شده و بحران حقوق بشر را به صورت ريشهاي بررسي كرده و تنها به مسئله مهاجرت و بیخانمانی اکتفا نکرده و حتي به حقوق حيوانات نيز پرداخته است. ارجاع نویسندگان به آثار
متفكراني همچون جورجو آگامبن، جودیت باتلر و شیلا بن حبیب مباحثات فلسفه حق و تکثرگرایی را در بطن مفاهیم مطرحشده قرار میدهد. نويسندگان كتاب هنوز عبارت آرنت را تازه و منبعي براي تفكر و كنش سياسي در زمانه كنوني ميدانند. عصري كه روزبهروز و در گوشه و كنار جهان بر تعداد افرادي كه عاجز از تعلق به يك جامعه سياسياند افزوده ميشود. بارزترين گروه در اين مخمصه، مهاجران و پناهجوياناند كه به واسطه جنگ يا تغييرات اقليمي ناگزير از ترك زادبوم خود شده و در كشورهاي ديگر به دنبال پناهگاه ميگردند. كميسيونر عالي سازمان ملل براي پناهندگان گزارش كرده است كه تا سال 2015 شصتوپنج ميليون انسان در سراسر زمين مجبور به ترك خانه و كاشانه و مهاجرت شدهاند و بيش از بيست ميليون تن از اين تعداد، آواره و پناهجو هستند. ميليونها انسان ديگر نيز كه عملا بيتابعيتاند و «مهاجران بدون مدرك» خوانده ميشوند، بدون مجوز در كشورهاي مختلف زندگي ميكنند. عده ديگري نيز هماكنون به دست حكومتهاي بهاصطلاح متمدن حبس شدهاند بدون آنکه وضعيتشان مشخص يا تاريخي براي آزاديشان تعيين شده باشد. گرچه تعداد اين افراد كمتر است ولي از نظر اهميت موضوع تفاوتي
با ديگران ندارند. گروه ديگر، كارگران معمولي در بسياري از كشورهاي غربياند كه هر چند شهروند قانوني كشور خود محسوب ميشوند ليكن حقوق شهرونديشان به واسطه هجمه بنيادگرايي بازارمحور نوليبرال بر مؤسسات عمومي، به صورت مستمر در معرض خطر و تهديد است. اگر ظهور جنبشهاي پوپوليست نوليبرال در سراسر جهان را به معضلات برشمرده بيفزاييم، فلاكت گروههاي مذكور دوچندان ميشود. اين جنبشها با شعارهاي بيگانهستيز و بوميمحور موفق به كسب قدرت سياسي شدهاند. طرفه آنكه اينان قدرت خود را به پشتيباني همان شهروندان مفلوك و بهحاشيهراندهشدهاي به دست ميآورند كه خود مسبب اصلي فلاكت و راندهشدنشان بودهاند.
هانا آرنت عبارت حق حقداشتن را در نقد «حقوق بشر» بهکار میگرفت. او بر آن بود که اساسا مفهوم حقوق بشر انسجام لازم را ندارد تا مبنایی برای نظریه سیاسی دموکراتیک باشد. در این کتاب با ارائه قرائتی نقادانه از حقِ حقداشتن اصول و منابعی برای تلاشهای دموکراتیک پرورده میشود. کتاب «حق حقداشتن» با این جمله از هانا آرنت در کتاب «ریشههای توتالیتاریسم» آغاز میشود: «وقتی زادبوم خود را ترک کردند بیخانمان شدند. وقتی کشور خود را ترک کردند بیتابعیت شدند. و آنگاه که از حقوق انسانیشان محروم شدند دیگر حق هم نداشتند، تفالهای بیش نبودند». محور اصلي مباحث کتاب نيز بر آرای این فیلسوف آلمانی متمركز است. حق برخورداری از حقوق این پرسش مهم را طرح میکند كه کفایت حقوق بشر در وضعیت فعلی جهان درخصوص معضلات عظیم میلیونها انسان آواره تا کجاست؟ همچنین مفهوم بیحقی از دیگر موضوعات مهم مطرحشده در این مقالات است، بیحقی به معنای محرومیت از حقوق انسانی تا اندازهای که افراد از کلیه حقوق انسانی محروم شده و به بیحقی مطلق میانجامد. از نظر مترجم این کتاب گواه زندهای است از مخالفت و مبارزهطلبی و چالش فعال با نظام سیاسی و اقتصادی که
حدود سه دهه است در کشورهای سرمایهداری قدرت گرفته و به گونهای عریان سودجویی حداکثری را به هر قیمت بر جامعه تحمیل میکند. در فصل اول استفاني دوگوير نگاهي نقادانه دارد بر اينكه آيا «حقِ» (كه در صيغه مفرد به كار رفته) «برخورداري از حقوق»، شأن و منزلتي دارد يا خير. در فصل دوم ليدا ماكسول مصدر «داشتن» يا «برخورداري» و آثار ناشي از آن را بررسي كرده است. ساموئل موين در فصل سوم، «حقوق» را به معناي كلي آن بررسي ميكند. در فصل چهارم نيز اليستر هانت به كاوش در حامل و دارنده مجهول «حق برخورداري از حقوق» ميپردازد. آسترا تيلور نيز در تكمله كتاب نگاهي بيروني به كل عبارت انداخته و ارتباط آن را با وضعيت امروزي كه «اليگارشي فراملي» مينامد بررسي ميكند. وضعيتي كه جريان جهانوطني مبتني بر سرمايه به راه انداخته است و در نهايت خطر محروميت همه مردم جهان از جمله شهروندان از اموال و حقوقشان را در بر دارد.
مهاجرت، پناهندگی و بیخانمانی به دلیل جنگ، بحرانهای اقتصادی و سیاسی چالش جدی جهان معاصر است. این بحران، بیش از نیم قرن پیش، توجه هانا آرنت را به خود جلب کرده بود، که خود در پی اقدامات رژیم نازی، بیتابعیت و مجبور به فرار به ایالات متحده شده بود. تبدیلشدن انسانها به افرادی بیحق آرنت را در معرض پرسشهای فلسفی، سیاسی و حقوقی عمیقي قرار داده بود، به شکلی که عبارت «حق برخورداری از حقوق» یا «حقِ حقداشتن» را در كتاب «ريشههاي توتاليتاريسم» ابداع کرد. آرنت میتوانست حق اساسی بشر را که مورد نظر او بود حق شهروندی یا دستکم حق عضویت در یک جامعه سیاسی بخواند، اما او به عمد آن را حق برخورداری از حقوق نامید. آرنت میگوید حقوق بشر را نبايد به شکلی نگریست که افراد بشر از ابتدا دارا هستند و تنها خواستهشان احترام به آن حقوق توسط نهادهای موجود است، بلکه باید آن را بخشی از برنامه سیاسی خود برای خلق جهانی بدانیم که در آن حقمداری برای هر فرد انسانی ممکن است.
بعد از بحران پناهجويان و آوارگی در سال ۲۰۱۶ که طی آن میلیونها انسان بر اثر آتش جنگهای خانمانسوز در سوریه و عراق و افغانستان به سوی اروپا سرازیر شدند، اين مباحث دوباره در بين متفكران سياسي بالا گرفت. کتاب «حق حقداشتن» حاصل تحقيق پنج محقق علوم سياسي درباره اين مفهوم است. کتاب شامل یک مقدمه و چهار بخش و يك نتيجهگيري است. آرنت چنان که کتاب «حق حقداشتن» نشان میدهد با درک این بحران در زمان خود، پرسشهایي جدی درباره حقوق بشر، حقوق شهروندی و حق برخورداری از حقوق مطرح کرد. نظرات انتقادی آرنت درخصوص کاربردیبودن «حقوق بشر»، سبب شده با گذشت چند دهه، همچنان متفکران بسیاری درصدد تفسیر عبارت آرنت برآیند و به اين سؤال پاسخ دهند كه حق برخورداری از حقوق به چه معناست؟ کتاب «حق حقداشتن» درصدد پاسخ به این پرسش و خوانشی جديد از افکار آرنت در زمینه حقوق و بهویژه حقوق بشر و ارتباط آن با عضویت در یک جامعه سیاسی در شرايط امروز است. این کتاب در سال ۲۰۱۸ منتشر شده و بحران حقوق بشر را به صورت ريشهاي بررسي كرده و تنها به مسئله مهاجرت و بیخانمانی اکتفا نکرده و حتي به حقوق حيوانات نيز پرداخته است. ارجاع نویسندگان به آثار
متفكراني همچون جورجو آگامبن، جودیت باتلر و شیلا بن حبیب مباحثات فلسفه حق و تکثرگرایی را در بطن مفاهیم مطرحشده قرار میدهد. نويسندگان كتاب هنوز عبارت آرنت را تازه و منبعي براي تفكر و كنش سياسي در زمانه كنوني ميدانند. عصري كه روزبهروز و در گوشه و كنار جهان بر تعداد افرادي كه عاجز از تعلق به يك جامعه سياسياند افزوده ميشود. بارزترين گروه در اين مخمصه، مهاجران و پناهجوياناند كه به واسطه جنگ يا تغييرات اقليمي ناگزير از ترك زادبوم خود شده و در كشورهاي ديگر به دنبال پناهگاه ميگردند. كميسيونر عالي سازمان ملل براي پناهندگان گزارش كرده است كه تا سال 2015 شصتوپنج ميليون انسان در سراسر زمين مجبور به ترك خانه و كاشانه و مهاجرت شدهاند و بيش از بيست ميليون تن از اين تعداد، آواره و پناهجو هستند. ميليونها انسان ديگر نيز كه عملا بيتابعيتاند و «مهاجران بدون مدرك» خوانده ميشوند، بدون مجوز در كشورهاي مختلف زندگي ميكنند. عده ديگري نيز هماكنون به دست حكومتهاي بهاصطلاح متمدن حبس شدهاند بدون آنکه وضعيتشان مشخص يا تاريخي براي آزاديشان تعيين شده باشد. گرچه تعداد اين افراد كمتر است ولي از نظر اهميت موضوع تفاوتي
با ديگران ندارند. گروه ديگر، كارگران معمولي در بسياري از كشورهاي غربياند كه هر چند شهروند قانوني كشور خود محسوب ميشوند ليكن حقوق شهرونديشان به واسطه هجمه بنيادگرايي بازارمحور نوليبرال بر مؤسسات عمومي، به صورت مستمر در معرض خطر و تهديد است. اگر ظهور جنبشهاي پوپوليست نوليبرال در سراسر جهان را به معضلات برشمرده بيفزاييم، فلاكت گروههاي مذكور دوچندان ميشود. اين جنبشها با شعارهاي بيگانهستيز و بوميمحور موفق به كسب قدرت سياسي شدهاند. طرفه آنكه اينان قدرت خود را به پشتيباني همان شهروندان مفلوك و بهحاشيهراندهشدهاي به دست ميآورند كه خود مسبب اصلي فلاكت و راندهشدنشان بودهاند.
هانا آرنت عبارت حق حقداشتن را در نقد «حقوق بشر» بهکار میگرفت. او بر آن بود که اساسا مفهوم حقوق بشر انسجام لازم را ندارد تا مبنایی برای نظریه سیاسی دموکراتیک باشد. در این کتاب با ارائه قرائتی نقادانه از حقِ حقداشتن اصول و منابعی برای تلاشهای دموکراتیک پرورده میشود. کتاب «حق حقداشتن» با این جمله از هانا آرنت در کتاب «ریشههای توتالیتاریسم» آغاز میشود: «وقتی زادبوم خود را ترک کردند بیخانمان شدند. وقتی کشور خود را ترک کردند بیتابعیت شدند. و آنگاه که از حقوق انسانیشان محروم شدند دیگر حق هم نداشتند، تفالهای بیش نبودند». محور اصلي مباحث کتاب نيز بر آرای این فیلسوف آلمانی متمركز است. حق برخورداری از حقوق این پرسش مهم را طرح میکند كه کفایت حقوق بشر در وضعیت فعلی جهان درخصوص معضلات عظیم میلیونها انسان آواره تا کجاست؟ همچنین مفهوم بیحقی از دیگر موضوعات مهم مطرحشده در این مقالات است، بیحقی به معنای محرومیت از حقوق انسانی تا اندازهای که افراد از کلیه حقوق انسانی محروم شده و به بیحقی مطلق میانجامد. از نظر مترجم این کتاب گواه زندهای است از مخالفت و مبارزهطلبی و چالش فعال با نظام سیاسی و اقتصادی که
حدود سه دهه است در کشورهای سرمایهداری قدرت گرفته و به گونهای عریان سودجویی حداکثری را به هر قیمت بر جامعه تحمیل میکند. در فصل اول استفاني دوگوير نگاهي نقادانه دارد بر اينكه آيا «حقِ» (كه در صيغه مفرد به كار رفته) «برخورداري از حقوق»، شأن و منزلتي دارد يا خير. در فصل دوم ليدا ماكسول مصدر «داشتن» يا «برخورداري» و آثار ناشي از آن را بررسي كرده است. ساموئل موين در فصل سوم، «حقوق» را به معناي كلي آن بررسي ميكند. در فصل چهارم نيز اليستر هانت به كاوش در حامل و دارنده مجهول «حق برخورداري از حقوق» ميپردازد. آسترا تيلور نيز در تكمله كتاب نگاهي بيروني به كل عبارت انداخته و ارتباط آن را با وضعيت امروزي كه «اليگارشي فراملي» مينامد بررسي ميكند. وضعيتي كه جريان جهانوطني مبتني بر سرمايه به راه انداخته است و در نهايت خطر محروميت همه مردم جهان از جمله شهروندان از اموال و حقوقشان را در بر دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.