|

نگاهی به جلد سوم خاطرات لطف‌الله میثمی؛ تولدی دوباره؛ پله‌پله از «تا خدا» تا «با خدا »

نه مبارزه مذهبی کردم و نه سیاسی؛ مبارزه نظامی کردم

مهدی‌ دریس‌پور: سومین جلد از خاطرات مهندس لطف‌الله میثمی هم‌زمان با نمایشگاه کتاب امسال منتشر شد. این کتاب* از ابتدای بازداشت او در 28 مرداد 1353 تا روز آزادی از زندان، هشتم آبان 1357 را در بر می‌گیرد. دوره‌ای که آغاز سومین بازداشت میثمی‌ است و او آن را «تولدی دوباره» می‌داند و معتقد است با وجود بیم‌ها، دلهره‌ها و شکنجه‌ها هیچ‌گاه لذت تک‌تک لحظات آن را فراموش نمی‌کند. میثمی در این جلد مانند دیگر مجلدها، نکات ریزو‌درشتی را از پیدا و پنهان سازمان مجاهدین خلق و مباحث درون‌گروهی و ایدئولوژیک آن تصویر کرده است و به فراخور موضوع، به آرای دیگر چهره‌ها و گروه‌ها مراجعه کرده و مشی خود و سازمان را در قیاس با آنها تحلیل کرده است. او در این کتاب، به وقایع‌نگاری صرف بسنده نکرده و در زمان متوقف نمانده و به ‌تعبیری، تار تاریخ را به پود سیاست بافته و تحلیل‌های پسینی را به متن وارد کرده است تا مخاطب، ضمن مرور وقایع از ریشه‌ها و پیامدها نیز غافل نماند.
چشم‌هایش...
وضعیت جسمانی میثمی، چشمان نابینا و دست مجروح، او را از سایر مبارزان و مجاهدان متمایز کرده است؛ چنانکه می‌بینیم اولین پرسش افراد به‌ویژه تاریخ‌نخوانده‌ها در محیط‌های عمومی مانند نمایشگاه کتاب ازاین‌قرار است: این آقا چرا این‌طور شده است؟! صفحات ابتدایی کتاب این پرسش را با ذکر جزئیات بیان کرده است. از چرایی انجام عملیات در شب کودتای ۲۸ مرداد تا انفجار بمب در خانه تیمی و مجروح‌شدن... «نزدیکی‌های ساعت ۹ شب بود و ما هم عجله داشتیم. هنگام ساخت دو بمب پیشین، چاشنی را در پلاستیک می‌گذاشتم و پلاستیک را در مواد منفجره فرومی‌کردم تا همه چاشنی به آلومینیوم اتصال پیدا نکند. اما این‌بار چون عجله داشتیم، چاشنی را در پلاستیک نگذاشتم و همین‌طور آن را در جعبه قرص فروکردم. در اثر این کار، ته چاشنی به ته جعبه قرص خورده و اتصال برقرار کرده و چاشنی منفجر شد و در نتیجه، مواد منفجر شده بود. پس‌از‌آن دیگر نفهمیدم چه شد». میثمی پس از شرح این حادثه، در یک فضاسازی دراماتیک علت زنده‌ماندن خود را بیان می‌کند؛ در شرایطی که اصل بر آن بود چریک‌ها، زنده به تور پلیس نیفتند. «...شنیدم سیمین گفت، داداش بکشمت؟! گفتم نه. در ۱۶ ماه زندان همه‌اش با خودم می‌گفتم این چه محافظه‌کاری بود که گفتم نکش. بعد که در جریان انقلاب سیمین آزاد شد و به خانه‌مان آمد، پرسیدم چه شد؟ گفت خون تمام صورتت را گرفته بود. من فکر کردم شاهرگت قطع شده و در حال مرگ هستی. من گفتم بکشمت؟ تو گفتی آره بکش. ولی من دیدم چون از همه بدنت خون می‌آید، زنده دستگیر نمی‌شوی و تو را نکشتم». میثمی به‌ گواه هم‌بندی‌ها و البته آنچه امروز می‌بینیم، به‌سرعت، زیست در وضعیت جدید را در دستور کار قرار داد و راه انزوا در پیش نگرفت و هم‌پای سایرین به مباحث فکری و سازمانی ورود کرد و حتی در ورزش‌های گروهی شرکت می‌کرد؛ مسیری که دشوار به‌نظر می‌رسید. «یک‌بار محمد شیخی می‌خواست «لطف‌‌الله» بازی کند. چشم‌هایش را بست تا ببیند کوری چه طعمی دارد. بعد داوود سهیل او را می‌دواند. دست او را گرفت و در حال دویدن از صف بیرون برد و به دیوار زد و محمد شیخی جراحات مختصری برداشت و بنا شد دیگر لطف‌الله بازی نکند و خود را به کوری نزند».
چرا به این راه افتادید؟
ازجمله پرسش‌های مهم در تاریخ مبارزات سیاسی پیش از انقلاب ازاین‌قرار است؛ چرا یکباره مبارزه پارلمانی و مسالمت‌آمیز ممتنع و رویکردهای قهری و مسلحانه جایگزین شد. میثمی در جای‌جای کتاب، از زوایای مختلف این پرسش را پاسخ گفته است. در بدو دستگیری، حسین‌زاده مسئول بازجوها از او می‌پرسد «مگر نخستین بار که دستگیر شدی به من نگفتی دیگر مبارزه سیاسی نمی‌کنم. بار دوم هم قول دادی نه مبارزه سیاسی می‌کنی و نه مذهبی، پس چرا زیر قولت زدی؟». او پاسخ می‌دهد: «گفتم دروغ که نگفتم. همه راه‌ها را بستید، این‌بار نه مبارزه مذهبی کردم و نه سیاسی، بلکه مبارزه نظامی کردم». میثمی بعدها در مواجهه با پرویز ثابتی این پرسش را از زاویه دیگری پاسخ می‌دهد و تفکر حاکم بر دستگاه امنیتی شاه، به‌ویژه رئیس اداره سوم را به چالش می‌کشد. «گفتم من تکنسین بودم و گوش شنوایی نبود، به‌تدریج سیاسی شدم. ثابتی بهت‌‌زده شد. او گفت ما 400 هزار پیکان‌سوار داریم. طبقه مرفهی که به وجود آمده با چند کلت قراضه شما، همه‌تان را خفه می‌کنند و اجازه نمی‌دهند شما عرض‌اندام کنید. ثابتی گفت حقوق تو چقدر بود؟ گفتم پیش از زندان در شرکت مهندسی جوان (jovan) 9 هزار تومان حقوق می‌گرفتم. گفت این حقوق چه اشکالی داشت؟ گفتم یک مدت کارگری رفتم، آنجا روزی ۹ تومان حقوق می‌گرفتم. این اختلاف شدید بین حقوق یک مهندس با کارگر برای چه بود؟ این را یادداشت کرد. او گفت منظور تو تبعیض بین این دو حقوق است؟ گفتم بله. من احساس می‌کردم حقوق آن مهندس صداخفه‌کن است تا روی دردهای جامعه دست نگذارد. آنها اعتراض می‌کردند چرا به این راه افتادید؟ گفتم در سال 1348 یا سال 1350 کارگرها از جاده کرج تا رباط‌کریم تظاهرات کردند تا به تهران بیایند، نیروهای مسلح 12 نفر را کشتند. من گفتم شما کارگران را کشتید. او گفت وقتی کارگران می‌خواهند امنیت را به هم بزنند ما باید قاطع بایستیم و بکشیم. او گفت آقای حکیم خون مارکسیست‌ها را مباح می‌داند و شما هم با مارکسیست‌ها نزدیک هستید و مارکسیست اسلامی هستید، ما می‌توانیم شما را اعدام کنیم».
درک یک پایان!
اعضای سازمان مجاهدین، زندانیان سیاسی پیش از انقلاب و نیز تحلیلگران سیاست و تاریخ، واقعه سال ۱۳۵۴ را از چندین منظر تحلیل کرده‌اند. گروهی تغییر ایدئولوژی سازمان را انتهای منطقی کنش‌ها و تحلیل‌های مؤسسان مجاهدین خلق می‌دانند، گروهی قائل به تفکیک مقاطع سازمان هستند و از روندی می‌گویند که اعضای سازمان در مواجهه با آن، ناگزیر از به‌حاشیه‌راندن اسلام شدند و گروهی، از نقش مخرب افراد و به‌طور مشخص تقی شهرام سخن می‌گویند. میثمی در میانه گرایش دوم و سوم ایستاده است؛ او ضمن بررسی آرای مؤسسان سازمان و متفکرانی مانند مهندس بازرگان و نیز بعضی چرخش‌های پدید‌آمده در اخلاف آنها، از نقش تقی شهرام نیز غافل نمی‌شود؛ میثمی او را نیرویی ایدئولوگ و پرکار و البته خصلتی و رهبری‌طلب معرفی می‌کند که در مقطعی توانست اندیشه خود را بر سازمان دیکته کند؛ البته این رهیافت که شهرام را به‌عنوان بازیگری بی‌رقیب تصویر می‌کند، پرسش‌هایی را به‌دنبال داشت. ازجمله آنها، دیالوگی است که سال‌ها بعد میان میثمی و سعید حجاریان برقرار و در کتاب به آن اشاره شده است. «سعید حجاریان یک‌بار از من پرسید چطور شهرام و رجوی بر سازمان حاکم شدند؟ گفتم اگر به یک پرسش من پاسخ دادید، من هم پاسخ می‌دهم. فرض کنید شما پنج نفر هستید و یک گروه تشکیل داده‌اید. یک نفر هست که هم بیان، هم قلم، هم چهره، هم پشت‌کار و هم غرور دارد. همین‌طور که جلو می‌روید او به‌طور طبیعی رهبر شما می‌شود. شما با او چه می‌کنید؟ حجاریان گفت، من روی او را کم می‌کنم. گفتم، با توجه به این ویژگی‌ها پیش از اینکه روی او را کم کنید، او روی شما را کم می‌کند چراکه هم کلام، هم قلم و هم چهره بهتری دارد».
*کتاب «تولدی دوباره؛ پله‌پله از «تا خدا» تا «با خدا» به کوشش نشر صمدیه، در 441 صفحه و با قیمت 70 هزار تومان روانه بازار شده است.

مهدی‌ دریس‌پور: سومین جلد از خاطرات مهندس لطف‌الله میثمی هم‌زمان با نمایشگاه کتاب امسال منتشر شد. این کتاب* از ابتدای بازداشت او در 28 مرداد 1353 تا روز آزادی از زندان، هشتم آبان 1357 را در بر می‌گیرد. دوره‌ای که آغاز سومین بازداشت میثمی‌ است و او آن را «تولدی دوباره» می‌داند و معتقد است با وجود بیم‌ها، دلهره‌ها و شکنجه‌ها هیچ‌گاه لذت تک‌تک لحظات آن را فراموش نمی‌کند. میثمی در این جلد مانند دیگر مجلدها، نکات ریزو‌درشتی را از پیدا و پنهان سازمان مجاهدین خلق و مباحث درون‌گروهی و ایدئولوژیک آن تصویر کرده است و به فراخور موضوع، به آرای دیگر چهره‌ها و گروه‌ها مراجعه کرده و مشی خود و سازمان را در قیاس با آنها تحلیل کرده است. او در این کتاب، به وقایع‌نگاری صرف بسنده نکرده و در زمان متوقف نمانده و به ‌تعبیری، تار تاریخ را به پود سیاست بافته و تحلیل‌های پسینی را به متن وارد کرده است تا مخاطب، ضمن مرور وقایع از ریشه‌ها و پیامدها نیز غافل نماند.
چشم‌هایش...
وضعیت جسمانی میثمی، چشمان نابینا و دست مجروح، او را از سایر مبارزان و مجاهدان متمایز کرده است؛ چنانکه می‌بینیم اولین پرسش افراد به‌ویژه تاریخ‌نخوانده‌ها در محیط‌های عمومی مانند نمایشگاه کتاب ازاین‌قرار است: این آقا چرا این‌طور شده است؟! صفحات ابتدایی کتاب این پرسش را با ذکر جزئیات بیان کرده است. از چرایی انجام عملیات در شب کودتای ۲۸ مرداد تا انفجار بمب در خانه تیمی و مجروح‌شدن... «نزدیکی‌های ساعت ۹ شب بود و ما هم عجله داشتیم. هنگام ساخت دو بمب پیشین، چاشنی را در پلاستیک می‌گذاشتم و پلاستیک را در مواد منفجره فرومی‌کردم تا همه چاشنی به آلومینیوم اتصال پیدا نکند. اما این‌بار چون عجله داشتیم، چاشنی را در پلاستیک نگذاشتم و همین‌طور آن را در جعبه قرص فروکردم. در اثر این کار، ته چاشنی به ته جعبه قرص خورده و اتصال برقرار کرده و چاشنی منفجر شد و در نتیجه، مواد منفجر شده بود. پس‌از‌آن دیگر نفهمیدم چه شد». میثمی پس از شرح این حادثه، در یک فضاسازی دراماتیک علت زنده‌ماندن خود را بیان می‌کند؛ در شرایطی که اصل بر آن بود چریک‌ها، زنده به تور پلیس نیفتند. «...شنیدم سیمین گفت، داداش بکشمت؟! گفتم نه. در ۱۶ ماه زندان همه‌اش با خودم می‌گفتم این چه محافظه‌کاری بود که گفتم نکش. بعد که در جریان انقلاب سیمین آزاد شد و به خانه‌مان آمد، پرسیدم چه شد؟ گفت خون تمام صورتت را گرفته بود. من فکر کردم شاهرگت قطع شده و در حال مرگ هستی. من گفتم بکشمت؟ تو گفتی آره بکش. ولی من دیدم چون از همه بدنت خون می‌آید، زنده دستگیر نمی‌شوی و تو را نکشتم». میثمی به‌ گواه هم‌بندی‌ها و البته آنچه امروز می‌بینیم، به‌سرعت، زیست در وضعیت جدید را در دستور کار قرار داد و راه انزوا در پیش نگرفت و هم‌پای سایرین به مباحث فکری و سازمانی ورود کرد و حتی در ورزش‌های گروهی شرکت می‌کرد؛ مسیری که دشوار به‌نظر می‌رسید. «یک‌بار محمد شیخی می‌خواست «لطف‌‌الله» بازی کند. چشم‌هایش را بست تا ببیند کوری چه طعمی دارد. بعد داوود سهیل او را می‌دواند. دست او را گرفت و در حال دویدن از صف بیرون برد و به دیوار زد و محمد شیخی جراحات مختصری برداشت و بنا شد دیگر لطف‌الله بازی نکند و خود را به کوری نزند».
چرا به این راه افتادید؟
ازجمله پرسش‌های مهم در تاریخ مبارزات سیاسی پیش از انقلاب ازاین‌قرار است؛ چرا یکباره مبارزه پارلمانی و مسالمت‌آمیز ممتنع و رویکردهای قهری و مسلحانه جایگزین شد. میثمی در جای‌جای کتاب، از زوایای مختلف این پرسش را پاسخ گفته است. در بدو دستگیری، حسین‌زاده مسئول بازجوها از او می‌پرسد «مگر نخستین بار که دستگیر شدی به من نگفتی دیگر مبارزه سیاسی نمی‌کنم. بار دوم هم قول دادی نه مبارزه سیاسی می‌کنی و نه مذهبی، پس چرا زیر قولت زدی؟». او پاسخ می‌دهد: «گفتم دروغ که نگفتم. همه راه‌ها را بستید، این‌بار نه مبارزه مذهبی کردم و نه سیاسی، بلکه مبارزه نظامی کردم». میثمی بعدها در مواجهه با پرویز ثابتی این پرسش را از زاویه دیگری پاسخ می‌دهد و تفکر حاکم بر دستگاه امنیتی شاه، به‌ویژه رئیس اداره سوم را به چالش می‌کشد. «گفتم من تکنسین بودم و گوش شنوایی نبود، به‌تدریج سیاسی شدم. ثابتی بهت‌‌زده شد. او گفت ما 400 هزار پیکان‌سوار داریم. طبقه مرفهی که به وجود آمده با چند کلت قراضه شما، همه‌تان را خفه می‌کنند و اجازه نمی‌دهند شما عرض‌اندام کنید. ثابتی گفت حقوق تو چقدر بود؟ گفتم پیش از زندان در شرکت مهندسی جوان (jovan) 9 هزار تومان حقوق می‌گرفتم. گفت این حقوق چه اشکالی داشت؟ گفتم یک مدت کارگری رفتم، آنجا روزی ۹ تومان حقوق می‌گرفتم. این اختلاف شدید بین حقوق یک مهندس با کارگر برای چه بود؟ این را یادداشت کرد. او گفت منظور تو تبعیض بین این دو حقوق است؟ گفتم بله. من احساس می‌کردم حقوق آن مهندس صداخفه‌کن است تا روی دردهای جامعه دست نگذارد. آنها اعتراض می‌کردند چرا به این راه افتادید؟ گفتم در سال 1348 یا سال 1350 کارگرها از جاده کرج تا رباط‌کریم تظاهرات کردند تا به تهران بیایند، نیروهای مسلح 12 نفر را کشتند. من گفتم شما کارگران را کشتید. او گفت وقتی کارگران می‌خواهند امنیت را به هم بزنند ما باید قاطع بایستیم و بکشیم. او گفت آقای حکیم خون مارکسیست‌ها را مباح می‌داند و شما هم با مارکسیست‌ها نزدیک هستید و مارکسیست اسلامی هستید، ما می‌توانیم شما را اعدام کنیم».
درک یک پایان!
اعضای سازمان مجاهدین، زندانیان سیاسی پیش از انقلاب و نیز تحلیلگران سیاست و تاریخ، واقعه سال ۱۳۵۴ را از چندین منظر تحلیل کرده‌اند. گروهی تغییر ایدئولوژی سازمان را انتهای منطقی کنش‌ها و تحلیل‌های مؤسسان مجاهدین خلق می‌دانند، گروهی قائل به تفکیک مقاطع سازمان هستند و از روندی می‌گویند که اعضای سازمان در مواجهه با آن، ناگزیر از به‌حاشیه‌راندن اسلام شدند و گروهی، از نقش مخرب افراد و به‌طور مشخص تقی شهرام سخن می‌گویند. میثمی در میانه گرایش دوم و سوم ایستاده است؛ او ضمن بررسی آرای مؤسسان سازمان و متفکرانی مانند مهندس بازرگان و نیز بعضی چرخش‌های پدید‌آمده در اخلاف آنها، از نقش تقی شهرام نیز غافل نمی‌شود؛ میثمی او را نیرویی ایدئولوگ و پرکار و البته خصلتی و رهبری‌طلب معرفی می‌کند که در مقطعی توانست اندیشه خود را بر سازمان دیکته کند؛ البته این رهیافت که شهرام را به‌عنوان بازیگری بی‌رقیب تصویر می‌کند، پرسش‌هایی را به‌دنبال داشت. ازجمله آنها، دیالوگی است که سال‌ها بعد میان میثمی و سعید حجاریان برقرار و در کتاب به آن اشاره شده است. «سعید حجاریان یک‌بار از من پرسید چطور شهرام و رجوی بر سازمان حاکم شدند؟ گفتم اگر به یک پرسش من پاسخ دادید، من هم پاسخ می‌دهم. فرض کنید شما پنج نفر هستید و یک گروه تشکیل داده‌اید. یک نفر هست که هم بیان، هم قلم، هم چهره، هم پشت‌کار و هم غرور دارد. همین‌طور که جلو می‌روید او به‌طور طبیعی رهبر شما می‌شود. شما با او چه می‌کنید؟ حجاریان گفت، من روی او را کم می‌کنم. گفتم، با توجه به این ویژگی‌ها پیش از اینکه روی او را کم کنید، او روی شما را کم می‌کند چراکه هم کلام، هم قلم و هم چهره بهتری دارد».
*کتاب «تولدی دوباره؛ پله‌پله از «تا خدا» تا «با خدا» به کوشش نشر صمدیه، در 441 صفحه و با قیمت 70 هزار تومان روانه بازار شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.