بررسي دلايل وقوع سيلهاي اخير و ارائه پيشنهاد
محمدعلي ميرزايي . کارشناس ارشد آبخيزداري
چندي است که بخش وسيعي از ايران عزيز، متأثر از بارشهاي سيلآسا و رگبارگونه اخير، دستخوش سيلهاي ويرانگر شده و خسارات متنابه جاني و مالي را نيز بر هموطنان گرانقدرمان تحميل كرده است. با نگاهي اجمالي به وقايع اخير و بررسي شواهد و قرائن موجود، اين واقعيات عيان ميشوند که: توسعه عمراني بدون توجه به مباحث آمايش سرزمين، تغيير کاربريهاي متعدد و غيراصولي، بهرهبرداريهاي بيرويه از منابع طبيعي و به تبع آن کاهش يا امحای پوشش گياهي و فرسايش خاک، مداخلات بيمورد و غيراصولي در محيط زيست، توجهنکردن به قابليت اراضي، کمتوجهي به ظرفيت و همچنين موجوديت آبراهههاي فصلي و مسيلها، توجهنکردن به دبيهاي پيک و دورههاي بازگشت بلندمدت (حتي 200ساله) براي احداث: سدها، پلها و سازههاي سنگين، کمتوجهي به ساختوسازهاي غيراصولي در بستر و حريم رودخانهها و مخروطافکنهها، مسامحه و کوتاهي در اطلاعرساني و ارتقای آگاهي عمومي براي جلوگيري از توسعه اينگونه ساختوسازها در مناطق پرخطر، توسعه طرحهاي هادي در مناطق بحراني و خطرناک با هدف بهاصطلاح، عمران و آباداني و افزايش ارزش اقتصادي اينگونه مناطق، سدسازيهاي بيرويه و بعضا غيراصولي، لايروبينکردن رودخانههاي اصلي و همچنين درياچههاي پشت سد، احداث خطوط انتقال نيرو، گاز و آب و همچنين ايجاد راههاي مواصلاتي عشايري، روستایي و بينشهري در دل جنگلهاي طبيعي، عدم اجراي توأمان و پيوسته عمليات بيولوژيکي، بيومکانيکي، مکانيکي و مديريتي در قالب مجموعه اقدامات آبخيزداري و در نهايت؛ تسامح و کمتوجهي مسئولان عالي کشور به جايگاه سازمان جنگلها، مراتع و آبخيزداري براي صيانت و حفاظت از آب و خاک، از جمله دلايل متقن وقوع حوادث اخير محسوب شده بهطوري که در کمال تأسف با سوءمديريت و همچنين ناکارآمديهاي مديريتي، اين نعمت آسماني، موجبات افزايش تصاعدي و غيرعادي خسارات را فراهم کرده است. بهيقين نقش بخشهاي دولتي و غيردولتي که در برنامهريزيها و سياستگذاريهاي کلان، جامعنگر عمل نكرده و با بخشينگري و سادهانديشي، چنين اتفاقات ناگواري را موجب شدهاند را نميتوان ناديده گرفت. به تعبيري ديگر، در صورت برنامهريزيهاي مدون و مبتني بر جامعنگري و احترام به طبيعت و منابع طبيعي، اکنون باید شاهد آبگيري و پرشدن سدهاي مستحدثه با حجم زنده ميبوديم، آبخوانها و سفرههاي آب زيرزميني که با بهرهبرداريهاي غيراصولي و بيرويه (با مجوز و بدون مجوز) موجبات کاهش منابع آب و همچنين فرونشست زمين را فراهم كرد، احياشده مييافتيم و همچنين بارشهاي نازلشده در پهنههاي آبخيز کشور را به فرصتي براي رويش دوباره پوشش گياهي و طبيعت بهشدت آسيبديده تبديل ميکرديم؛ اتفاقي که خوشبختانه در سال گذشته، سازمان جنگلها، مراتع و آبخيزداري کشور تا حدودي آن را به انجام رساند و با توجه به بارشهاي اخير و مجموعه اقدامات آبخيزداري، سازههاي مکانيکي، بانکتها و همچنين چالههاي کاشت بذر و نهال بهخوبي آبگيري شدند. بدون هيچ ترديدي، بارندگيهاي اخير در سالهاي گذشته کمسابقه يا بيسابقه بوده و بديهي است وقوع سيل با چنين شدت (به صورت رگبار) و حجمي از بارش، محتمل خواهد بود و بهيقين نميتوانستيم بهطور صد درصد و با هر نوع پوشش گياهي و هر تعداد سازه مکانيکي بزرگ و کوچکي از وقوع آن جلوگيري کنيم. اما ميتوانستيم با ژرفانديشي و توجه به آمايش سرزمين، بررسي قابليت اراضي، تعيين کاربري هر يک از اراضي و همچنين برنامهريزيهاي مدون مبتني بر حرمتگذاري به طبيعت و محيط زيست، تا حدود زيادي از ابعاد خسارات ناشي از اين حجم از بارندگي، بکاهيم و از اين موهبت الهي به بهترين شکل استفاده كنيم.
گلآلودي سيلابهاي اخير نشان از فقدان يا کمبود پوشش گياهي در پهنههاي حوزه آبخيز مناطق سيلزده داشته و مواد معلق در سيلاب( خاکهاي حاصلخيز)، تحت تأثير چراي بيرويه دام و زراعت ديم، از مناطق بالادست جدا شده و در نهايت به صورت رسوبات گلي در خيابانها، کوچهپسکوچهها و خانههاي شهري و روستايي، ترسيب يافتهاند. به عبارتي ديگر، با بارندگيهاي اينچنيني، خاکهاي حاصلخيز بالادست فرسايش يافته و به تبع آن، قدرت تخريب سيلاب نيز، بيشازپيش افزون شده است.
با بررسي رخدادهاي اخير، اين واقعيات تلخ آشکار ميشود که در سالهاي گذشته به نقش منابع طبيعي در حفاظت از آب و خاک کشور کمترين توجه معطوف شده و به جايگاه سازمان جنگلها، مراتع و آبخيزداري کشور به عنوان متولي اصلي و بيبديل عرصههاي منابع طبيعي و انفال نيز آنچنان که بايد، وقعي نهاده نشده است. اتفاقات اخير، ثابت کرد پيشبينيهاي کارشناسان فرهيخته منابع طبيعي، چه در بخش اجرا و چه در بخشهاي آموزشي و تحقيقاتي، از گذشته تا حال، چقدر ارزشمند و صائب بوده و مسئولان محترم کشور بدون توجه به هشدارهاي اين فرهيختگان، با منابع طبيعي، محيط زيست و به تبع آن مردم عزيزمان بهعنوان بهرهبرداران اين منابع، آن کردند که امروز شاهد آن هستيم. حال بيایيم از اتفاقات گذشته که با بيتوجهيها، از تلنگري هشدارگونه به سيلي محکمي تبديل شد، يک بار و براي هميشه درس بگيريم و اين درسآموز طبيعي را چراغ راه آيندهمان قرار دهيم.
چندي است که بخش وسيعي از ايران عزيز، متأثر از بارشهاي سيلآسا و رگبارگونه اخير، دستخوش سيلهاي ويرانگر شده و خسارات متنابه جاني و مالي را نيز بر هموطنان گرانقدرمان تحميل كرده است. با نگاهي اجمالي به وقايع اخير و بررسي شواهد و قرائن موجود، اين واقعيات عيان ميشوند که: توسعه عمراني بدون توجه به مباحث آمايش سرزمين، تغيير کاربريهاي متعدد و غيراصولي، بهرهبرداريهاي بيرويه از منابع طبيعي و به تبع آن کاهش يا امحای پوشش گياهي و فرسايش خاک، مداخلات بيمورد و غيراصولي در محيط زيست، توجهنکردن به قابليت اراضي، کمتوجهي به ظرفيت و همچنين موجوديت آبراهههاي فصلي و مسيلها، توجهنکردن به دبيهاي پيک و دورههاي بازگشت بلندمدت (حتي 200ساله) براي احداث: سدها، پلها و سازههاي سنگين، کمتوجهي به ساختوسازهاي غيراصولي در بستر و حريم رودخانهها و مخروطافکنهها، مسامحه و کوتاهي در اطلاعرساني و ارتقای آگاهي عمومي براي جلوگيري از توسعه اينگونه ساختوسازها در مناطق پرخطر، توسعه طرحهاي هادي در مناطق بحراني و خطرناک با هدف بهاصطلاح، عمران و آباداني و افزايش ارزش اقتصادي اينگونه مناطق، سدسازيهاي بيرويه و بعضا غيراصولي، لايروبينکردن رودخانههاي اصلي و همچنين درياچههاي پشت سد، احداث خطوط انتقال نيرو، گاز و آب و همچنين ايجاد راههاي مواصلاتي عشايري، روستایي و بينشهري در دل جنگلهاي طبيعي، عدم اجراي توأمان و پيوسته عمليات بيولوژيکي، بيومکانيکي، مکانيکي و مديريتي در قالب مجموعه اقدامات آبخيزداري و در نهايت؛ تسامح و کمتوجهي مسئولان عالي کشور به جايگاه سازمان جنگلها، مراتع و آبخيزداري براي صيانت و حفاظت از آب و خاک، از جمله دلايل متقن وقوع حوادث اخير محسوب شده بهطوري که در کمال تأسف با سوءمديريت و همچنين ناکارآمديهاي مديريتي، اين نعمت آسماني، موجبات افزايش تصاعدي و غيرعادي خسارات را فراهم کرده است. بهيقين نقش بخشهاي دولتي و غيردولتي که در برنامهريزيها و سياستگذاريهاي کلان، جامعنگر عمل نكرده و با بخشينگري و سادهانديشي، چنين اتفاقات ناگواري را موجب شدهاند را نميتوان ناديده گرفت. به تعبيري ديگر، در صورت برنامهريزيهاي مدون و مبتني بر جامعنگري و احترام به طبيعت و منابع طبيعي، اکنون باید شاهد آبگيري و پرشدن سدهاي مستحدثه با حجم زنده ميبوديم، آبخوانها و سفرههاي آب زيرزميني که با بهرهبرداريهاي غيراصولي و بيرويه (با مجوز و بدون مجوز) موجبات کاهش منابع آب و همچنين فرونشست زمين را فراهم كرد، احياشده مييافتيم و همچنين بارشهاي نازلشده در پهنههاي آبخيز کشور را به فرصتي براي رويش دوباره پوشش گياهي و طبيعت بهشدت آسيبديده تبديل ميکرديم؛ اتفاقي که خوشبختانه در سال گذشته، سازمان جنگلها، مراتع و آبخيزداري کشور تا حدودي آن را به انجام رساند و با توجه به بارشهاي اخير و مجموعه اقدامات آبخيزداري، سازههاي مکانيکي، بانکتها و همچنين چالههاي کاشت بذر و نهال بهخوبي آبگيري شدند. بدون هيچ ترديدي، بارندگيهاي اخير در سالهاي گذشته کمسابقه يا بيسابقه بوده و بديهي است وقوع سيل با چنين شدت (به صورت رگبار) و حجمي از بارش، محتمل خواهد بود و بهيقين نميتوانستيم بهطور صد درصد و با هر نوع پوشش گياهي و هر تعداد سازه مکانيکي بزرگ و کوچکي از وقوع آن جلوگيري کنيم. اما ميتوانستيم با ژرفانديشي و توجه به آمايش سرزمين، بررسي قابليت اراضي، تعيين کاربري هر يک از اراضي و همچنين برنامهريزيهاي مدون مبتني بر حرمتگذاري به طبيعت و محيط زيست، تا حدود زيادي از ابعاد خسارات ناشي از اين حجم از بارندگي، بکاهيم و از اين موهبت الهي به بهترين شکل استفاده كنيم.
گلآلودي سيلابهاي اخير نشان از فقدان يا کمبود پوشش گياهي در پهنههاي حوزه آبخيز مناطق سيلزده داشته و مواد معلق در سيلاب( خاکهاي حاصلخيز)، تحت تأثير چراي بيرويه دام و زراعت ديم، از مناطق بالادست جدا شده و در نهايت به صورت رسوبات گلي در خيابانها، کوچهپسکوچهها و خانههاي شهري و روستايي، ترسيب يافتهاند. به عبارتي ديگر، با بارندگيهاي اينچنيني، خاکهاي حاصلخيز بالادست فرسايش يافته و به تبع آن، قدرت تخريب سيلاب نيز، بيشازپيش افزون شده است.
با بررسي رخدادهاي اخير، اين واقعيات تلخ آشکار ميشود که در سالهاي گذشته به نقش منابع طبيعي در حفاظت از آب و خاک کشور کمترين توجه معطوف شده و به جايگاه سازمان جنگلها، مراتع و آبخيزداري کشور به عنوان متولي اصلي و بيبديل عرصههاي منابع طبيعي و انفال نيز آنچنان که بايد، وقعي نهاده نشده است. اتفاقات اخير، ثابت کرد پيشبينيهاي کارشناسان فرهيخته منابع طبيعي، چه در بخش اجرا و چه در بخشهاي آموزشي و تحقيقاتي، از گذشته تا حال، چقدر ارزشمند و صائب بوده و مسئولان محترم کشور بدون توجه به هشدارهاي اين فرهيختگان، با منابع طبيعي، محيط زيست و به تبع آن مردم عزيزمان بهعنوان بهرهبرداران اين منابع، آن کردند که امروز شاهد آن هستيم. حال بيایيم از اتفاقات گذشته که با بيتوجهيها، از تلنگري هشدارگونه به سيلي محکمي تبديل شد، يک بار و براي هميشه درس بگيريم و اين درسآموز طبيعي را چراغ راه آيندهمان قرار دهيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.