بهجای قضاوتکردن، کشف کنیم
علیرضا شجاعنوری
یکی از مشکلات عمده ما قضاوت است. منظورم همان قضاوتکردنهای خود ماست. یاد گرفتهایم برای قضاوت حرمت قائل نشویم و در حالی که اطلاعات کاملی نداریم، قضاوت کنیم. در خیابان بهمحض آنکه صدای بوق خودرویی را میشنویم، درباره راننده قضاوت میکنیم، درباره یک نفر که بوق نمیزند هم قضاوت میکنیم، یک نفر که در کوچه میپیچد قضاوت میکنیم، تندتر برود قضاوت میکنیم و اگر کمی یواش برود نیز قضاوت میکنیم. اگر یک نفر گریه کند، قضاوتش میکنیم و اگر بخندد نیز قضاوت میشود. وقتی قضاوت میکنیم، یعنی به مشاهدهکردن پایان دادهایم؛ دیگر اجازه کشف به خود نمیدهیم. این در حالی است که ما به دنیا آمدهایم تا کشف کنیم؛ اما با قضاوتکردن جلوی این کشف را میگیریم.
همین مسئله باعث میشود به چنین روزی بیفتیم؛ اگر سیل بیاید، شروع میکنیم به قضاوتکردن، اگر زلزله بیاید، شروع میکنیم به قضاوتکردن. خیلی راحت و بدون آنکه اطلاعات خود را کامل کنیم، قضاوت میکنیم. در زمینهای که مربوط به خودمان است، بهسادگی این کار را انجام بدهیم. بدون آنکه فیلمی را ببینیم، درباره آن قضاوت میکنیم. همینطور بدون آنکه کامل فیلمی را ببینیم، قضاوت میکنیم. ندیده و نشناخته درباره فیلمسازش قضاوت میکنیم. این اتفاقی است که در سینمای ما میافتد، ولی خوب که نگاه میکنیم، میبینیم بقیه جامعه نیز چنین وضعی دارد. ما حتی درباره خودمان هم بد قضاوت میکنیم! برای مثال به خودمان میگوییم امروز حالم خوب نیست، امروز حال این کار را ندارم و...؛ در حالی که واقعیت این نیست. بهاینترتیب، وقتی قضاوت غلط میکنیم، حتی پیش دکتر هم که میرویم، در آن وقتِ کم نمیتوانیم حقیقت خود را به او بگوییم و پزشک هم به قضاوتی غلط درباره درد ما میرسد و نسخهای غلط به ما میدهد. بعد نوبت به آن میرسد که درباره دکتر به قضاوت غلط دست بزنیم؛ چون اطلاعات کاملی درباره او نداریم. در نهایت شرایط پیچیدهای پیش میآید که با همان سرگرمیم.
من هم به قضاوت غلط درباره جامعه میرسم.
راهحل این مسئله، صبر و ادامه کشف است؛ اینکه ما به بچههایمان دیدن، کشفکردن و چشیدن لذت کشف را که در غریزه ما وجود دارد، یاد بدهیم. این چیزی است که در هنرهای باسمهای امروز نمیتوانیم بیابیم. با نگاهی به هنرهای قدیمی و سنتی خود میتوانیم بهوضوح ببینیم این هنرها چقدر لایهلایه و تودرتو و تا چه اندازه پوشیده و پنهانی بودند و «غمزه» داشتند که میتوانستید در گوشهگوشه آنها کشف کنید. کاشی به کاشی مسجد شیخ لطفالله به شما «کشف» میدهد؛ اما به یک ساختمان امروزی مدرن که میروید، به استثنای آنهایی که از معماری فاخر و فرهیخته برخوردارند، با یک نگاه میتوانید همه چیز را متوجه شوید؛ چون هیچ چیز برای آنکه کشف کنید، باقی نمانده است. در جامعه امروز نیز چنین وضعیتی داریم. برای مثال من وقتی سوار فلان مدل ماشین میشوم، اطلاعات دیگری به دنبال آن میآید و اطلاعات دیگر. بهاینترتیب، ما خود را به یک رشته از کدها تبدیل کردهایم که با این کدها، اطلاعات میدهیم و اطلاعات میگیریم. همین است که شخصیت ما به تعداد فالوئرهای ما در اینستاگرام تبدیل میشود.
باید تا اندازهای به دل خود اعتماد کنیم و یکخرده، لذت کشفکردن را بچشیم. شروع کنیم به کشفکردن. ببینیم مسیری که امروز از خانه تا محل کار طی میکنیم، چه چیزهایی برای کشفکردن دارد. آیا من به یک شاخه گل که راهش را از وسط آسفالت باز کرده و بیرون آمده است، دقت کردهام؟ آیا آن را دیدهام؟ آیا به این همه گربه در کوچه تاکنون نگاه کردهام؟ باید آدمهایی را که در خیابان میبینیم، کشف کنیم؛ نه اینکه درباره آنها قضاوت کنیم. وقتی این را کشف کنیم که آدمی که در مترو در کنار من است، چگونه رفتار میکند یا خود من چگونه رفتار میکنم، بهتدریج لذتها سراغ ما میآیند و کمکم از قضاوت دست برمیداریم و قضاوت را به کسانی میسپاریم که شغلشان قضاوتکردن است.
یکی از مشکلات عمده ما قضاوت است. منظورم همان قضاوتکردنهای خود ماست. یاد گرفتهایم برای قضاوت حرمت قائل نشویم و در حالی که اطلاعات کاملی نداریم، قضاوت کنیم. در خیابان بهمحض آنکه صدای بوق خودرویی را میشنویم، درباره راننده قضاوت میکنیم، درباره یک نفر که بوق نمیزند هم قضاوت میکنیم، یک نفر که در کوچه میپیچد قضاوت میکنیم، تندتر برود قضاوت میکنیم و اگر کمی یواش برود نیز قضاوت میکنیم. اگر یک نفر گریه کند، قضاوتش میکنیم و اگر بخندد نیز قضاوت میشود. وقتی قضاوت میکنیم، یعنی به مشاهدهکردن پایان دادهایم؛ دیگر اجازه کشف به خود نمیدهیم. این در حالی است که ما به دنیا آمدهایم تا کشف کنیم؛ اما با قضاوتکردن جلوی این کشف را میگیریم.
همین مسئله باعث میشود به چنین روزی بیفتیم؛ اگر سیل بیاید، شروع میکنیم به قضاوتکردن، اگر زلزله بیاید، شروع میکنیم به قضاوتکردن. خیلی راحت و بدون آنکه اطلاعات خود را کامل کنیم، قضاوت میکنیم. در زمینهای که مربوط به خودمان است، بهسادگی این کار را انجام بدهیم. بدون آنکه فیلمی را ببینیم، درباره آن قضاوت میکنیم. همینطور بدون آنکه کامل فیلمی را ببینیم، قضاوت میکنیم. ندیده و نشناخته درباره فیلمسازش قضاوت میکنیم. این اتفاقی است که در سینمای ما میافتد، ولی خوب که نگاه میکنیم، میبینیم بقیه جامعه نیز چنین وضعی دارد. ما حتی درباره خودمان هم بد قضاوت میکنیم! برای مثال به خودمان میگوییم امروز حالم خوب نیست، امروز حال این کار را ندارم و...؛ در حالی که واقعیت این نیست. بهاینترتیب، وقتی قضاوت غلط میکنیم، حتی پیش دکتر هم که میرویم، در آن وقتِ کم نمیتوانیم حقیقت خود را به او بگوییم و پزشک هم به قضاوتی غلط درباره درد ما میرسد و نسخهای غلط به ما میدهد. بعد نوبت به آن میرسد که درباره دکتر به قضاوت غلط دست بزنیم؛ چون اطلاعات کاملی درباره او نداریم. در نهایت شرایط پیچیدهای پیش میآید که با همان سرگرمیم.
من هم به قضاوت غلط درباره جامعه میرسم.
راهحل این مسئله، صبر و ادامه کشف است؛ اینکه ما به بچههایمان دیدن، کشفکردن و چشیدن لذت کشف را که در غریزه ما وجود دارد، یاد بدهیم. این چیزی است که در هنرهای باسمهای امروز نمیتوانیم بیابیم. با نگاهی به هنرهای قدیمی و سنتی خود میتوانیم بهوضوح ببینیم این هنرها چقدر لایهلایه و تودرتو و تا چه اندازه پوشیده و پنهانی بودند و «غمزه» داشتند که میتوانستید در گوشهگوشه آنها کشف کنید. کاشی به کاشی مسجد شیخ لطفالله به شما «کشف» میدهد؛ اما به یک ساختمان امروزی مدرن که میروید، به استثنای آنهایی که از معماری فاخر و فرهیخته برخوردارند، با یک نگاه میتوانید همه چیز را متوجه شوید؛ چون هیچ چیز برای آنکه کشف کنید، باقی نمانده است. در جامعه امروز نیز چنین وضعیتی داریم. برای مثال من وقتی سوار فلان مدل ماشین میشوم، اطلاعات دیگری به دنبال آن میآید و اطلاعات دیگر. بهاینترتیب، ما خود را به یک رشته از کدها تبدیل کردهایم که با این کدها، اطلاعات میدهیم و اطلاعات میگیریم. همین است که شخصیت ما به تعداد فالوئرهای ما در اینستاگرام تبدیل میشود.
باید تا اندازهای به دل خود اعتماد کنیم و یکخرده، لذت کشفکردن را بچشیم. شروع کنیم به کشفکردن. ببینیم مسیری که امروز از خانه تا محل کار طی میکنیم، چه چیزهایی برای کشفکردن دارد. آیا من به یک شاخه گل که راهش را از وسط آسفالت باز کرده و بیرون آمده است، دقت کردهام؟ آیا آن را دیدهام؟ آیا به این همه گربه در کوچه تاکنون نگاه کردهام؟ باید آدمهایی را که در خیابان میبینیم، کشف کنیم؛ نه اینکه درباره آنها قضاوت کنیم. وقتی این را کشف کنیم که آدمی که در مترو در کنار من است، چگونه رفتار میکند یا خود من چگونه رفتار میکنم، بهتدریج لذتها سراغ ما میآیند و کمکم از قضاوت دست برمیداریم و قضاوت را به کسانی میسپاریم که شغلشان قضاوتکردن است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.