|

جشنواره جهانی فیلم تهران

شمعی که نباید خاموش شود

محسن خیمه‌دوز

سی‌وهفتمین جشنواره جهانی فیلم تهران در اردیبهشت ۹۸ بهتر از چند سال قبل برگزار شد و باز هم موفق شد پنجره‌ای هر چند محدود، در برابر دیدگان ایرانیان به سینمای جهان باز کند و امکان نمایش فیلم‌هایی را فراهم کند که به هیچ طریق دیگری نمی‌شد برای دیدن‌شان اقدام کرد.

نقاط ضعف جدی هم در این نوبت از جشنواره جهانی فیلم تهران البته وجود داشت که لازم است درباره آنها تدابیری بیندیشند؛ از جمله:
تداخل فیلم‌ها به هنگام نمایش.
رفع این آسیب نیازمند مدیریت نوینی ا‌ست که بتواند با این آسیب به مثابه مسئله‌ای جدی مواجه شده و برای حل آن مسئله راه‌حل علمی پیدا کند. از آنجا که در جشنواره‌های معتبر جهانی چنین مسئله‌ای سال‌هاست که حل شده است، پیشنهاد می‌شود از مسئولان یکی از جشنواره‌های معتبر جهانی به عنوان مشاور استفاده شود تا بتوان ماتریس معتبری را برای تعیین جدول نمایش فیلم‌ها طراحی و اجرا کرد. وقتی در فوتبال از مدیر خارجی استفاده می‌شود، ایرادی ندارد در مدیریت جشنواره جهانی هم از مشاورت افراد باتجربه خارجی استفاده شود.
برگزاری اختتامیه جشنواره در وسط جشنواره به جای انتهای جشنواره.
اختتامیه یواشکی، یا نیمه‌جدی یا در حین نمایش فیلم‌ها، در شأن یک جشنواره جهانی فیلم نیست. رفع این آسیب کمک می‌کند افراد شرکت‌کننده در جشنواره بتوانند در جریان مستقیم اتفاقات اختتامیه قرار بگیرند.
رشد تدریجی نمایش فیلم‌های بی‌کیفیت ایرانی، چه با نام و عنوان فیلم‌های مرمت‌شده و چه با نام و عنوان فیلم‌های ایرانیِ شرکت‌کننده در مسابقه.
پرکردن اوقات یک جشنواره جهانی با فیلم‌هایی که یا می‌توان آنها را در فروشگاه‌ محصولات فرهنگی تهیه کرد، یا بی‌کیفیت و عامه‌پسندند، در شأن یک جشنواره جهانی فیلم نیست و آسیبی جدی برای جشنواره جهانی فیلم تهران است؛ آسیبی که نه تنها اوقات محدود جشنواره را برای دیدن فیلم‌های اصلی، بی‌دلیل محدودتر و فشرده‌تر می‌کند، بلکه باعث نزول کیفیت جشنواره نیز می‌شود.

در کنار این آسیب‌ها اما باید ویژگی‌های مثبت جشنواره ۳۷ را هم ستود؛ از جمله وجود نظم خوب، فضای آرام، پذیرایی مطلوب، انتشارات خوب، احترامی که کنترل‌کنندگان سالن‌ها به شرکت‌کنندگان می‌گذاشتند و کیفیت پخش خوب فیلم‌ها. این ویژگی‌ها زمانی ستودنی‌‌تر می‌شوند که بدانیم در فضای نامطلوب اماکن اداری ایران مدت‌هاست اربابِ‌رجوع به برده‌رجوع تبدیل شده است؛ چیزی که در جشنواره جهانی فیلم تهران خلافش به اجرا در آمده و این بسیار ستودنی ا‌ست.

اما نکته مهم درباره جشنواره جهانی فیلم تهران، این است که سینمای ایران که دوران به‌شدت ویران‌شده‌ای را می‌گذراند، به همان شدت هم نیازمند دیدن و شناختن تجربه‌های نوین سینمای جهان است؛ تجربه‌هایی که اگر قرار است به ایجاد تحول در محتوای نازل سینمای ایران منجر شود، باید حتما و ضرورتا روی پرده دیده شوند؛ آن هم در میان متخصصانی که بعد از نمایش فیلم‌ها بتوانند درباره آنها گفت‌وگو کنند، یعنی همان چیزی که از یک جشنواره بین‌المللی انتظار می‌رود زیرا نمی‌توان ادعای پیشرفت در سینمای ایران را داشت، ولی از تجربه‌های نوین سینمای جهان غافل ماند. نمی‌توان ادعای ایجاد تحول در سینمای ایران را داشت، ولی فیلم‌های نوین را در مونیتور کوچک تلویزیون دید و در خلوت خانه با آنها ارتباط برقرار کرد. و این همان نکته‌ای ا‌ست که تداوم جشنواره جهانی فیلم تهران را ضروری می‌کند. سینمای ایران اگر به روز و حال ضعیف فعلی دچار شده است، فقط به دلیل سانسور یا ساخت فیلم‌های سفارشی نیست، بلکه به دلیل عقب‌ماندگی شدید فیلم‌سازان و بازیگران سینمای ایران از تجربیات نوین سینمای جهان هم هست. به عبارت دیگر، اگر بخواهیم در میان انبوه جشنواره‌های سینمایی داخل، بافایده‌ترین و بی‌فایده‌ترین را نام ببریم، می‌توان جشنواره جهانی فیلم تهران را بافایده‌ترین و جشنواره داخلی فیلم فجر را کم‌خاصیت‌ترین اعلام کرد. دومی فقط در خدمت تبلیغ فیلم‌های تکراری، بی‌کیفیت، سری‌دوزی‌شده و نهایتا سفارشی ا‌ست، در حالی‌که اولی نگاه را به سمت‌وسوی فیلم‌هایی می‌برد که ایرانی را با فضاهایی متفاوت از مدیوم سینما آشنا می‌کند که بدون حضور در جشنواره جهانی فیلم تهران، امکان دیدن‌شان روی پرده، با زیرنویس فارسی و در میان جمع (که بهترین حالت آیینی‌دیدن فیلم است) وجود ندارد. بنابراین هر انتقادی که به مدیریت جشنواره جهانی فیلم تهران ممکن است وجود داشته باشد، باید از خود جشنواره جهانی و موجودیتش حفظ و حراست شود تا با تعطیل‌شدنش، بازگشتی تأسف‌بار به جشنواره بی‌کیفیت داخلی فیلم فجر اتفاق نیفتد.
از همه مهم‌تر اینکه جشنواره جهانی فیلم تهران، فراتر از یک جشنواره، یک نهاد است؛ نهادی مدنی که هم نوعی دیپلماسی فرهنگی ایرانی در سطح جهان است، هم یک ارتباط مدنی با شهروندان غیرمتخصص داخلی اما علاقه‌مند به سینماست که برای اولین‌بار به کمک همین نهاد، موفق شده‌اند با برنامه‌ریزی خوب در یک باشگاه دور هم جمع شوند و فرصت دیدار بخشی از بهترین‌های سینمای جهان را پیدا کنند و این همان چیزی ا‌ست که ایرانی، تجربه انجامش را در 200 سال گذشته نداشته است؛ یعنی تجربه ایجاد یک نهاد مدنی. نباید نهاد نوپا را به دلیل ضعف‌هایش از بین برد، بلکه نهاد را با بهسازی‌اش باید تقویت و در مسیر زمان ماندگارش کرد.
بنابراین از آنجا که جشنواره جهانی فیلم تهران، در کنار گشودن پنجره‌ای به سینمای متفاوت غیرایرانی در جهان، یک تمرین ملی، مدنی برای نهادسازی فرهنگی، هنری‌ نیز محسوب می‌شود، نباید باز هم به یک تجربه شکست‌خورده تبدیل شود، همان‌طور که در 200 سال گذشته، انبوهی از این شکست‌ها را تجربه کرده‌ایم.
آیا این‌بار در نهادسازی مدنی، موفق و مفید عمل می‌کنیم؟ یا باز هم شاهد شکست دیگری در تجربه نهادسازی مدنی خواهیم بود؟

سی‌وهفتمین جشنواره جهانی فیلم تهران در اردیبهشت ۹۸ بهتر از چند سال قبل برگزار شد و باز هم موفق شد پنجره‌ای هر چند محدود، در برابر دیدگان ایرانیان به سینمای جهان باز کند و امکان نمایش فیلم‌هایی را فراهم کند که به هیچ طریق دیگری نمی‌شد برای دیدن‌شان اقدام کرد.

نقاط ضعف جدی هم در این نوبت از جشنواره جهانی فیلم تهران البته وجود داشت که لازم است درباره آنها تدابیری بیندیشند؛ از جمله:
تداخل فیلم‌ها به هنگام نمایش.
رفع این آسیب نیازمند مدیریت نوینی ا‌ست که بتواند با این آسیب به مثابه مسئله‌ای جدی مواجه شده و برای حل آن مسئله راه‌حل علمی پیدا کند. از آنجا که در جشنواره‌های معتبر جهانی چنین مسئله‌ای سال‌هاست که حل شده است، پیشنهاد می‌شود از مسئولان یکی از جشنواره‌های معتبر جهانی به عنوان مشاور استفاده شود تا بتوان ماتریس معتبری را برای تعیین جدول نمایش فیلم‌ها طراحی و اجرا کرد. وقتی در فوتبال از مدیر خارجی استفاده می‌شود، ایرادی ندارد در مدیریت جشنواره جهانی هم از مشاورت افراد باتجربه خارجی استفاده شود.
برگزاری اختتامیه جشنواره در وسط جشنواره به جای انتهای جشنواره.
اختتامیه یواشکی، یا نیمه‌جدی یا در حین نمایش فیلم‌ها، در شأن یک جشنواره جهانی فیلم نیست. رفع این آسیب کمک می‌کند افراد شرکت‌کننده در جشنواره بتوانند در جریان مستقیم اتفاقات اختتامیه قرار بگیرند.
رشد تدریجی نمایش فیلم‌های بی‌کیفیت ایرانی، چه با نام و عنوان فیلم‌های مرمت‌شده و چه با نام و عنوان فیلم‌های ایرانیِ شرکت‌کننده در مسابقه.
پرکردن اوقات یک جشنواره جهانی با فیلم‌هایی که یا می‌توان آنها را در فروشگاه‌ محصولات فرهنگی تهیه کرد، یا بی‌کیفیت و عامه‌پسندند، در شأن یک جشنواره جهانی فیلم نیست و آسیبی جدی برای جشنواره جهانی فیلم تهران است؛ آسیبی که نه تنها اوقات محدود جشنواره را برای دیدن فیلم‌های اصلی، بی‌دلیل محدودتر و فشرده‌تر می‌کند، بلکه باعث نزول کیفیت جشنواره نیز می‌شود.

در کنار این آسیب‌ها اما باید ویژگی‌های مثبت جشنواره ۳۷ را هم ستود؛ از جمله وجود نظم خوب، فضای آرام، پذیرایی مطلوب، انتشارات خوب، احترامی که کنترل‌کنندگان سالن‌ها به شرکت‌کنندگان می‌گذاشتند و کیفیت پخش خوب فیلم‌ها. این ویژگی‌ها زمانی ستودنی‌‌تر می‌شوند که بدانیم در فضای نامطلوب اماکن اداری ایران مدت‌هاست اربابِ‌رجوع به برده‌رجوع تبدیل شده است؛ چیزی که در جشنواره جهانی فیلم تهران خلافش به اجرا در آمده و این بسیار ستودنی ا‌ست.

اما نکته مهم درباره جشنواره جهانی فیلم تهران، این است که سینمای ایران که دوران به‌شدت ویران‌شده‌ای را می‌گذراند، به همان شدت هم نیازمند دیدن و شناختن تجربه‌های نوین سینمای جهان است؛ تجربه‌هایی که اگر قرار است به ایجاد تحول در محتوای نازل سینمای ایران منجر شود، باید حتما و ضرورتا روی پرده دیده شوند؛ آن هم در میان متخصصانی که بعد از نمایش فیلم‌ها بتوانند درباره آنها گفت‌وگو کنند، یعنی همان چیزی که از یک جشنواره بین‌المللی انتظار می‌رود زیرا نمی‌توان ادعای پیشرفت در سینمای ایران را داشت، ولی از تجربه‌های نوین سینمای جهان غافل ماند. نمی‌توان ادعای ایجاد تحول در سینمای ایران را داشت، ولی فیلم‌های نوین را در مونیتور کوچک تلویزیون دید و در خلوت خانه با آنها ارتباط برقرار کرد. و این همان نکته‌ای ا‌ست که تداوم جشنواره جهانی فیلم تهران را ضروری می‌کند. سینمای ایران اگر به روز و حال ضعیف فعلی دچار شده است، فقط به دلیل سانسور یا ساخت فیلم‌های سفارشی نیست، بلکه به دلیل عقب‌ماندگی شدید فیلم‌سازان و بازیگران سینمای ایران از تجربیات نوین سینمای جهان هم هست. به عبارت دیگر، اگر بخواهیم در میان انبوه جشنواره‌های سینمایی داخل، بافایده‌ترین و بی‌فایده‌ترین را نام ببریم، می‌توان جشنواره جهانی فیلم تهران را بافایده‌ترین و جشنواره داخلی فیلم فجر را کم‌خاصیت‌ترین اعلام کرد. دومی فقط در خدمت تبلیغ فیلم‌های تکراری، بی‌کیفیت، سری‌دوزی‌شده و نهایتا سفارشی ا‌ست، در حالی‌که اولی نگاه را به سمت‌وسوی فیلم‌هایی می‌برد که ایرانی را با فضاهایی متفاوت از مدیوم سینما آشنا می‌کند که بدون حضور در جشنواره جهانی فیلم تهران، امکان دیدن‌شان روی پرده، با زیرنویس فارسی و در میان جمع (که بهترین حالت آیینی‌دیدن فیلم است) وجود ندارد. بنابراین هر انتقادی که به مدیریت جشنواره جهانی فیلم تهران ممکن است وجود داشته باشد، باید از خود جشنواره جهانی و موجودیتش حفظ و حراست شود تا با تعطیل‌شدنش، بازگشتی تأسف‌بار به جشنواره بی‌کیفیت داخلی فیلم فجر اتفاق نیفتد.
از همه مهم‌تر اینکه جشنواره جهانی فیلم تهران، فراتر از یک جشنواره، یک نهاد است؛ نهادی مدنی که هم نوعی دیپلماسی فرهنگی ایرانی در سطح جهان است، هم یک ارتباط مدنی با شهروندان غیرمتخصص داخلی اما علاقه‌مند به سینماست که برای اولین‌بار به کمک همین نهاد، موفق شده‌اند با برنامه‌ریزی خوب در یک باشگاه دور هم جمع شوند و فرصت دیدار بخشی از بهترین‌های سینمای جهان را پیدا کنند و این همان چیزی ا‌ست که ایرانی، تجربه انجامش را در 200 سال گذشته نداشته است؛ یعنی تجربه ایجاد یک نهاد مدنی. نباید نهاد نوپا را به دلیل ضعف‌هایش از بین برد، بلکه نهاد را با بهسازی‌اش باید تقویت و در مسیر زمان ماندگارش کرد.
بنابراین از آنجا که جشنواره جهانی فیلم تهران، در کنار گشودن پنجره‌ای به سینمای متفاوت غیرایرانی در جهان، یک تمرین ملی، مدنی برای نهادسازی فرهنگی، هنری‌ نیز محسوب می‌شود، نباید باز هم به یک تجربه شکست‌خورده تبدیل شود، همان‌طور که در 200 سال گذشته، انبوهی از این شکست‌ها را تجربه کرده‌ایم.
آیا این‌بار در نهادسازی مدنی، موفق و مفید عمل می‌کنیم؟ یا باز هم شاهد شکست دیگری در تجربه نهادسازی مدنی خواهیم بود؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.