اعتراض عليهِ اعتراض
احمد غلامی
ماريو بارگاس يوسا، رماننويس بزرگ پرويي مقيم اسپانيا و برنده جايزه نوبل ادبيات ازجمله نويسندگان- روشنفكراني است كه همواره با هر رويكرد سياسي و چرخشهاي فكري، در عرصه سياست حضور جدي داشته است. خط فكري يوسا و چرخشهاي آن را در هر دوره ميتوان در كارِ ادبي و رمانهايش پيگيري كرد كه از نمونههاي درخشان رمان در ادبيات جهان شناخته ميشوند؛ اما يوسا به اين بسنده نميكند. او سالهاست با نوشتن مقالاتي كه به قول اورهان پاموك درست مانند سارتر «به جان كلام رخنه ميكند»، مواضع سياسي و ادبي خود را به طرزي بيپرده با صراحت تمام مينويسد و اِبايي ندارد عليه بيانيه انجمن قلمِ نيويورك در دفاع از حرکت استقلالطلبان کاتالونیا انتقاد و اعلامِ انزجار كند. يوسا چندي پيش در اعتراض به اقدام رهبران كاتالان عليه دولت اين كشور و درخواست جمعي از نويسندگان مبني بر آزادي رهبران انقلابي كاتالان، از رياست افتخاري انجمن جهاني قلم (پِن) كناره گرفت. رهبران جنبش استقلالطلبانه كاتالان اوضاع را از حيث آزادی بیان و حق انتقاد و ساير آزاديهاي دموكراتيك فاجعهبار خواندند و تا جايي پيش رفتند كه شرايط را از دوران ديكتاتوري ژنرال فرانكو وخيمتر دانستند. دستگيريِ رئيس فرهنگي و رئيس سابق گروه شوراي ملي كاتالان به جرم شورش و اقدامات ضددولتي در سپتامبر 2017 موجبِ وخامت بيشتر اوضاع شد؛ تاحديكه رئيس انجمن جهاني قلم خواستار آزادي آنان شد و اين اقدامات را افراطي خواند. يوسا اما بهعنوان يك شهروند اسپانيايي از منتقدان جدي استقلال ايالت كاتالونيا است. او بيانيه انجمن جهاني قلم عليه دولت دموكراتيك اسپانيا را دروغ خواند و اقدامات استقلالطلبانه را نوعي كودتا، و هرگونه رفراندوم يكطرفه را اقدامي عليه دموكراسي دانست.
يوسا كه همواره مواضع خود نسبت به تعهد نويسنده را در مقالاتش ابراز ميكند، سالياني پيش در مقالهاي با عنوانِ «نامهاي كنار جسد»1 ترديد خود نسبت به حدود تعهد نويسنده را با روايتي از سرگذشت واقعي يك نويسنده پرويي نشان داد و تلاش كرد تا به اين پرسش پاسخ دهد كه «آيا رؤياپردازان و اهل ادبيات بايد آموزگار واقعيت شوند؟». ماجرايي كه يوسا تعريف ميكند، از اين قرار است: خوسه ماريا آرگداس، رماننويس پرويي روز دوم دسامبر 1969 در يكي از كلاسهاي دانشكده كشاورزي لامولينا در ليما خودكشي كرد. «آرگداس مردي بسيار آدابدان بود، پس براي اينكه خودكشياش مزاحمتي برای همكاران خودش و دانشجويان ايجاد نكند، منتظر ماند تا همه دانشكده را ترك كنند». يوسا از همان ابتدا با وصف خصوصيات آرگداس نشان ميدهد كه او فردي متعهد به جامعه و دلسوزِ ديگران بوده است. بعد از يافتن او، كنارِ جسدش نامهاي پيدا كردند كه در آن تشريفات تدفين خود را سفارش كرده بود و بهاينترتيب آرگداس كه در ايام زندگيِ خود آدمي متواضع و منزوي بود، صاحبِ مراسم تدفيني پرشكوه شد. بعد از چند روز از تدفين، نامههاي ديگري از آرگداس پيدا شد، همه درباره علت مرگ خودخواستهاش؛ اما
هركدام از اين نامهها دليلی را براي مرگ عنوان ميكرد: در نامهاي گفته بود به اين دليل خودش را ميكشد كه احساس ميكند در كار نويسندگي تَه كشيده و ديگر انگيزه و ارادهاي براي خلق هنري ندارد. در نامه ديگري دلايل اجتماعي و سياسي را پيش كشيده بود، اينكه ديگر قادر نبوده بنشيند و شاهد اين باشد كه دهقانان سرخپوست كه خودش هم در ميان آنها بزرگ شده بود، دچار فلاكت باشند و هيچكس هم به فكرشان نباشد. يوسا با مرورِ اين نامهها به اين نتيجه ميرسد كه آرگداس دچار بحران روحيِ شديد بوده است و اين نامهها «فرياد نوميدوار مردي آزرده است كه بر لبه پرتگاه ايستاده است». يوسا نامههاي پُرسوزوگدازِ آرگداس را چيزي بيش از شهادتنامه یک نویسنده ميداند و مينويسد اينها نموداري است از موقعيت نويسنده اهل آمريكاي لاتين در دهه شصت. بعد، يوسا از سانسور و خفقان و مصائب مردم آمريكاي لاتين ميگويد كه زندگي مردم را احاطه كرده و درعينحال رسانهها و دانشگاهها و فضاي رسمي همهآگاهانه در كار بودند تا ذهن مردم را از واقعيت جامعه منحرف كنند؛ «اما ادبيات توانست اين كمبود هولناك را جبران كند».
يوسا معتقد است در سرتاسر امريكاي لاتين رمان و شعر و نمايشنامه در حكمِ آينهاي شد كه مردم رنجها و مصائب خود را در آن تماشا ميكردند، همه آن تباهي را كه به دلايل سياسي و سركوب، مخدوششده و دگرگون ميديدند يا از چشمشان پنهان ميماند. يوسا در جواني نيز با روايت سرگذشت تلخِ يكي ديگر از نويسندگان پرويي پرسش دشوار و سرنوشتسازي را پيش روي ادبيات جهان گذاشت، اينكه «نويسندهبودن در پرو يعني چه؟» در همين مقاله «نامهاي كنار جسد» نيز باز بهنوعي همين پرسش را پيش ميكشد و مينويسد هيچ نويسنده امريكاي لاتيني نيست كه از نيرويي كه او را بهسوي تعهد اجتماعي ميكشاند بيخبر باشد. از نظر يوسا نويسندگان امريكاي لاتين بين دو انتخاب مختار و ناگزيرند. اينكه تن به تعهد اجتماعي بدهند، همان تصوري كه اجتماع از نويسندهاي در چنين شرايط سياسي دارد. يا فارغ از هرگونه تنسپاري به اجبار بيروني و واقعيت جامعه به كار خود بپردازند، بنويسند و نگرانِ قضاوت معاصران نيز نباشند. يوسا معتقد است دشواريِ نويسندهبودن در امريكاي لاتين درست از همينجا آغاز ميشود: نويسندگانِ اخير كه به فشارهاي اجتماعي تن در ندادند اغلب نويسندگاني ناموفق خواهند بود
كه هيچ اقبالي به آثارشان در كار نيست و رفتهرفته خواسته ناخواسته دچار عذابوجدان ميشوند و درنهايت آنچه ميماند سرخوردگي و واماندگي است كه گريبانشان را ميگيرد، چنانكه گريبان آرگداس را گرفت تا دستآخر ماشه تپانچه را بچكاند و بهقولِ يوسا نشان دهد نويسندهبودن در امريكاي لاتين تا چه حد ميتواند دشوار باشد. در تمامِ مقالات يوسا همدردي عميقي با ايندست نويسندگانِ شكستخورده احساس ميشود. او معتقد است حتا اگر نويسندگان پرويي از پسِ درك و تحمل و نوشتن از فقر، بياعتنايي و فلاكتهاي موجود بربيايند درنهايت محكوم به شكستاند.
درك و زيستن در جهاني چنين هولناك براي نويسندهاي در قد و قامتِ يوسا هم تبعات خاص خود را داشته است، ازجمله مواضع سياسي و فكريِ او كه از دوران جواني تا پختگياش يكسر متفاوت و در تضاد است. بارگاس يوساي ماركسيست، در ايامِ جواني شيفته انقلاب كوبا بود، بعدتر خود را ليبرال خواند و در دهه هشتاد حتا الگوي كوبا را شكستخورده ميدانست، مارگارت تاچر را ستايش ميكرد و ميگفت كه ديگر از فيدل كاسترو بيزار است. يوسا كه در آثار خود بارها در ستايش از رفقاي چريك ماركسيستاش نوشته، اينك با چرخشي غريب از يوساي جوان فاصلهاي بعيد گرفته است. بااينحال، بهقول پاموك همچنان از آن نويسندگانِ بينظيري است كه عقايدش درخور تأملاند، حتا در مواضع سياسي كه شاید خوشايند ما نباشد. از نظرِ پاموك، صداي يوسا فريادِ كسي است كه هيچ كمكي از دستش برنميآيد، اما در همدلي هيچ كم نميگذارد. يوسا در سالِ1990 در انتخابات رياستجمهوريِ پرو كانديدا شد و از رقیبش، آلبرتو فوجيموري، سختْ شكست خورد. او بعد از اين شكست گفت كه اگر در اين انتخابات پيروز ميشد از ديكتاتوري فوجيموري ديگر خبر نبود، او بدون معطلي دموكراسي را برقرار ميكرد و با هرگونه تبعيض و
نابرابري به مقابله برميخاست. يوسا بااينكه در تمامِ عمر خود سعي كرده است از مديومِ ادبيات صداي خروشان امريكاي لاتين را به گوش جهانيان برساند، باور دارد كه جاي تخيل در ادبيات است نه در تاريخ. روزگار به يوسا فرصتِ حضور در قدرت را نداد تا او تخيلِ ادبياش را به واقعيت تبديل كند، اما او دستبردار نيست. سياست نهتنها در رمانها و آثارش، كه در مواضع صريح و بيپرده و مقالاتش حضوری پررنگ دارد. در موردِ اخير اعتراض به بيانيه انجمن جهاني قلم نيز او بهزعمِ خود از دموكراسيای دفاع ميكند كه سالياني بهخاطرش رنج كشيده و نوشته است. يوسا كه اكنون اسپانیا را از آزادترین کشورهای جهان ميداند كه در آن حقِ انتقاد و آزادي بيان بهطرز گسترده يا بهتعبير يوسا افراطي در جريان است، در سراسر روايت سرنوشت تلخِ آرگداس نيز زمان گذشته را بهكار ميبرد. چون فكر ميكند اوضاع از حيثِ سياسي در حالِ بهبود است؛ دستكم در امريكاي لاتين. «در سالهاي اخير كموبيش همه كشورهاي امريكاي لاتين حكومتهاي غيرنظامي و منتخب را جانشين رژيمهاي توتاليتر نظامي كردهاند. غير از پرو و هاييتي، ساير كشورهاي منطقه را ميتوان دموكراتيك ناميد، هرچند در اين
حكومتهاي جديد ميزان تعهد به آزادي و مشاركت در حيات سياسي جامعه متفاوت است.» يوسا معتقد است اگر اين فرايند ادامه پيدا كند، بر ادبيات نيز تاثير بسزايي خواهد داشت و شايد نويسندگان رفتهرفته از طوق تعهد اجتماعي خلاص شوند. در آخر مقاله يوسا اما ترديد ميكند: «آيا چنين چشماندازي مايه شادماني بايد باشد يا اسباب تاسف؟ من خودم احساسي دوگانه در اين باره دارم.»
1. دعوت به تماشاي دوزخ، گزيده و ترجمه عبدالله كوثري، نشر فرهنگ جاويد
ماريو بارگاس يوسا، رماننويس بزرگ پرويي مقيم اسپانيا و برنده جايزه نوبل ادبيات ازجمله نويسندگان- روشنفكراني است كه همواره با هر رويكرد سياسي و چرخشهاي فكري، در عرصه سياست حضور جدي داشته است. خط فكري يوسا و چرخشهاي آن را در هر دوره ميتوان در كارِ ادبي و رمانهايش پيگيري كرد كه از نمونههاي درخشان رمان در ادبيات جهان شناخته ميشوند؛ اما يوسا به اين بسنده نميكند. او سالهاست با نوشتن مقالاتي كه به قول اورهان پاموك درست مانند سارتر «به جان كلام رخنه ميكند»، مواضع سياسي و ادبي خود را به طرزي بيپرده با صراحت تمام مينويسد و اِبايي ندارد عليه بيانيه انجمن قلمِ نيويورك در دفاع از حرکت استقلالطلبان کاتالونیا انتقاد و اعلامِ انزجار كند. يوسا چندي پيش در اعتراض به اقدام رهبران كاتالان عليه دولت اين كشور و درخواست جمعي از نويسندگان مبني بر آزادي رهبران انقلابي كاتالان، از رياست افتخاري انجمن جهاني قلم (پِن) كناره گرفت. رهبران جنبش استقلالطلبانه كاتالان اوضاع را از حيث آزادی بیان و حق انتقاد و ساير آزاديهاي دموكراتيك فاجعهبار خواندند و تا جايي پيش رفتند كه شرايط را از دوران ديكتاتوري ژنرال فرانكو وخيمتر دانستند. دستگيريِ رئيس فرهنگي و رئيس سابق گروه شوراي ملي كاتالان به جرم شورش و اقدامات ضددولتي در سپتامبر 2017 موجبِ وخامت بيشتر اوضاع شد؛ تاحديكه رئيس انجمن جهاني قلم خواستار آزادي آنان شد و اين اقدامات را افراطي خواند. يوسا اما بهعنوان يك شهروند اسپانيايي از منتقدان جدي استقلال ايالت كاتالونيا است. او بيانيه انجمن جهاني قلم عليه دولت دموكراتيك اسپانيا را دروغ خواند و اقدامات استقلالطلبانه را نوعي كودتا، و هرگونه رفراندوم يكطرفه را اقدامي عليه دموكراسي دانست.
يوسا كه همواره مواضع خود نسبت به تعهد نويسنده را در مقالاتش ابراز ميكند، سالياني پيش در مقالهاي با عنوانِ «نامهاي كنار جسد»1 ترديد خود نسبت به حدود تعهد نويسنده را با روايتي از سرگذشت واقعي يك نويسنده پرويي نشان داد و تلاش كرد تا به اين پرسش پاسخ دهد كه «آيا رؤياپردازان و اهل ادبيات بايد آموزگار واقعيت شوند؟». ماجرايي كه يوسا تعريف ميكند، از اين قرار است: خوسه ماريا آرگداس، رماننويس پرويي روز دوم دسامبر 1969 در يكي از كلاسهاي دانشكده كشاورزي لامولينا در ليما خودكشي كرد. «آرگداس مردي بسيار آدابدان بود، پس براي اينكه خودكشياش مزاحمتي برای همكاران خودش و دانشجويان ايجاد نكند، منتظر ماند تا همه دانشكده را ترك كنند». يوسا از همان ابتدا با وصف خصوصيات آرگداس نشان ميدهد كه او فردي متعهد به جامعه و دلسوزِ ديگران بوده است. بعد از يافتن او، كنارِ جسدش نامهاي پيدا كردند كه در آن تشريفات تدفين خود را سفارش كرده بود و بهاينترتيب آرگداس كه در ايام زندگيِ خود آدمي متواضع و منزوي بود، صاحبِ مراسم تدفيني پرشكوه شد. بعد از چند روز از تدفين، نامههاي ديگري از آرگداس پيدا شد، همه درباره علت مرگ خودخواستهاش؛ اما
هركدام از اين نامهها دليلی را براي مرگ عنوان ميكرد: در نامهاي گفته بود به اين دليل خودش را ميكشد كه احساس ميكند در كار نويسندگي تَه كشيده و ديگر انگيزه و ارادهاي براي خلق هنري ندارد. در نامه ديگري دلايل اجتماعي و سياسي را پيش كشيده بود، اينكه ديگر قادر نبوده بنشيند و شاهد اين باشد كه دهقانان سرخپوست كه خودش هم در ميان آنها بزرگ شده بود، دچار فلاكت باشند و هيچكس هم به فكرشان نباشد. يوسا با مرورِ اين نامهها به اين نتيجه ميرسد كه آرگداس دچار بحران روحيِ شديد بوده است و اين نامهها «فرياد نوميدوار مردي آزرده است كه بر لبه پرتگاه ايستاده است». يوسا نامههاي پُرسوزوگدازِ آرگداس را چيزي بيش از شهادتنامه یک نویسنده ميداند و مينويسد اينها نموداري است از موقعيت نويسنده اهل آمريكاي لاتين در دهه شصت. بعد، يوسا از سانسور و خفقان و مصائب مردم آمريكاي لاتين ميگويد كه زندگي مردم را احاطه كرده و درعينحال رسانهها و دانشگاهها و فضاي رسمي همهآگاهانه در كار بودند تا ذهن مردم را از واقعيت جامعه منحرف كنند؛ «اما ادبيات توانست اين كمبود هولناك را جبران كند».
يوسا معتقد است در سرتاسر امريكاي لاتين رمان و شعر و نمايشنامه در حكمِ آينهاي شد كه مردم رنجها و مصائب خود را در آن تماشا ميكردند، همه آن تباهي را كه به دلايل سياسي و سركوب، مخدوششده و دگرگون ميديدند يا از چشمشان پنهان ميماند. يوسا در جواني نيز با روايت سرگذشت تلخِ يكي ديگر از نويسندگان پرويي پرسش دشوار و سرنوشتسازي را پيش روي ادبيات جهان گذاشت، اينكه «نويسندهبودن در پرو يعني چه؟» در همين مقاله «نامهاي كنار جسد» نيز باز بهنوعي همين پرسش را پيش ميكشد و مينويسد هيچ نويسنده امريكاي لاتيني نيست كه از نيرويي كه او را بهسوي تعهد اجتماعي ميكشاند بيخبر باشد. از نظر يوسا نويسندگان امريكاي لاتين بين دو انتخاب مختار و ناگزيرند. اينكه تن به تعهد اجتماعي بدهند، همان تصوري كه اجتماع از نويسندهاي در چنين شرايط سياسي دارد. يا فارغ از هرگونه تنسپاري به اجبار بيروني و واقعيت جامعه به كار خود بپردازند، بنويسند و نگرانِ قضاوت معاصران نيز نباشند. يوسا معتقد است دشواريِ نويسندهبودن در امريكاي لاتين درست از همينجا آغاز ميشود: نويسندگانِ اخير كه به فشارهاي اجتماعي تن در ندادند اغلب نويسندگاني ناموفق خواهند بود
كه هيچ اقبالي به آثارشان در كار نيست و رفتهرفته خواسته ناخواسته دچار عذابوجدان ميشوند و درنهايت آنچه ميماند سرخوردگي و واماندگي است كه گريبانشان را ميگيرد، چنانكه گريبان آرگداس را گرفت تا دستآخر ماشه تپانچه را بچكاند و بهقولِ يوسا نشان دهد نويسندهبودن در امريكاي لاتين تا چه حد ميتواند دشوار باشد. در تمامِ مقالات يوسا همدردي عميقي با ايندست نويسندگانِ شكستخورده احساس ميشود. او معتقد است حتا اگر نويسندگان پرويي از پسِ درك و تحمل و نوشتن از فقر، بياعتنايي و فلاكتهاي موجود بربيايند درنهايت محكوم به شكستاند.
درك و زيستن در جهاني چنين هولناك براي نويسندهاي در قد و قامتِ يوسا هم تبعات خاص خود را داشته است، ازجمله مواضع سياسي و فكريِ او كه از دوران جواني تا پختگياش يكسر متفاوت و در تضاد است. بارگاس يوساي ماركسيست، در ايامِ جواني شيفته انقلاب كوبا بود، بعدتر خود را ليبرال خواند و در دهه هشتاد حتا الگوي كوبا را شكستخورده ميدانست، مارگارت تاچر را ستايش ميكرد و ميگفت كه ديگر از فيدل كاسترو بيزار است. يوسا كه در آثار خود بارها در ستايش از رفقاي چريك ماركسيستاش نوشته، اينك با چرخشي غريب از يوساي جوان فاصلهاي بعيد گرفته است. بااينحال، بهقول پاموك همچنان از آن نويسندگانِ بينظيري است كه عقايدش درخور تأملاند، حتا در مواضع سياسي كه شاید خوشايند ما نباشد. از نظرِ پاموك، صداي يوسا فريادِ كسي است كه هيچ كمكي از دستش برنميآيد، اما در همدلي هيچ كم نميگذارد. يوسا در سالِ1990 در انتخابات رياستجمهوريِ پرو كانديدا شد و از رقیبش، آلبرتو فوجيموري، سختْ شكست خورد. او بعد از اين شكست گفت كه اگر در اين انتخابات پيروز ميشد از ديكتاتوري فوجيموري ديگر خبر نبود، او بدون معطلي دموكراسي را برقرار ميكرد و با هرگونه تبعيض و
نابرابري به مقابله برميخاست. يوسا بااينكه در تمامِ عمر خود سعي كرده است از مديومِ ادبيات صداي خروشان امريكاي لاتين را به گوش جهانيان برساند، باور دارد كه جاي تخيل در ادبيات است نه در تاريخ. روزگار به يوسا فرصتِ حضور در قدرت را نداد تا او تخيلِ ادبياش را به واقعيت تبديل كند، اما او دستبردار نيست. سياست نهتنها در رمانها و آثارش، كه در مواضع صريح و بيپرده و مقالاتش حضوری پررنگ دارد. در موردِ اخير اعتراض به بيانيه انجمن جهاني قلم نيز او بهزعمِ خود از دموكراسيای دفاع ميكند كه سالياني بهخاطرش رنج كشيده و نوشته است. يوسا كه اكنون اسپانیا را از آزادترین کشورهای جهان ميداند كه در آن حقِ انتقاد و آزادي بيان بهطرز گسترده يا بهتعبير يوسا افراطي در جريان است، در سراسر روايت سرنوشت تلخِ آرگداس نيز زمان گذشته را بهكار ميبرد. چون فكر ميكند اوضاع از حيثِ سياسي در حالِ بهبود است؛ دستكم در امريكاي لاتين. «در سالهاي اخير كموبيش همه كشورهاي امريكاي لاتين حكومتهاي غيرنظامي و منتخب را جانشين رژيمهاي توتاليتر نظامي كردهاند. غير از پرو و هاييتي، ساير كشورهاي منطقه را ميتوان دموكراتيك ناميد، هرچند در اين
حكومتهاي جديد ميزان تعهد به آزادي و مشاركت در حيات سياسي جامعه متفاوت است.» يوسا معتقد است اگر اين فرايند ادامه پيدا كند، بر ادبيات نيز تاثير بسزايي خواهد داشت و شايد نويسندگان رفتهرفته از طوق تعهد اجتماعي خلاص شوند. در آخر مقاله يوسا اما ترديد ميكند: «آيا چنين چشماندازي مايه شادماني بايد باشد يا اسباب تاسف؟ من خودم احساسي دوگانه در اين باره دارم.»
1. دعوت به تماشاي دوزخ، گزيده و ترجمه عبدالله كوثري، نشر فرهنگ جاويد
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.