|

لزوم توجه به نقش کنگره

فؤاد ايزدي .استاد دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران

1- اوباما در حوزه سياست خارجه بسيار موفق‌تر از بوش بوده است؛ با اينکه کشوري بحران‌زده از نظر اقتصادي به او رسيده است. کشور آمريکا در سال 2008 با بحران اقتصادي مواجه بود و انتخابات دور اول رياست‌جمهوري اوباما در سال 2008 برگزار شد و اين بحران ادامه پيدا کرد و او در 20ژانويه 2009 سوگند خورد و همين اقتصاد بحران‌زده را به ارث برد. با اين حال در حوزه سياست خارجي موفق‌تر از بوش بود. نمونه آن موضوع ايران است. همه روساي‌جمهور آمريکا، مواضع جدي عليه ايران دارند اما مثلا کارهايي که اوباما در قبال ايران انجام داده است، در توان بوش نبود. تحريم‌ها و فشار‌هاي اعمالي آمريکا عليه ايران در اين چهارسال به شکل فزاينده‌‌اي افزايش پيدا کرده است. اوباما موفق شد اروپايي‌ها را با خودش همراه کند در حالي که بوش این موفقيت را نداشت. منافقین را از فهرست گروه‌هاي تروريستي بيرون آورد. يعني اگر قرار باشد آمريکا با ايران مشکل داشته باشد و به ايران فشار وارد کند، اوباما در اين زمينه موفق‌تر عمل کرده است. براي همين بايد گفت براي ايران، اين موفقيت اوباما خوب نبوده و ‌اي‌کاش همان بوش بر سرکار بود!
2- اينکه ديپلماسي ما در قبال ايالات‌متحده چگونه بايد باشد، بحث ديگري است. دولت ايران در زماني که تحريم‌ها براي تحت‌فشار قراردادن ايران افزايش پيدا کرده است، براي مديريت فضا مجبور به انجام اموري شد. در غير اين‌صورت امور کشور دچار سکون مي‌شد. دولت گذشته تلاش کرد تحريم‌ها را دور بزند. اما در حوزه ديپلماسي سياست خارجي و کارهايي که بايد در رابطه با آمريکا صورت گيرد، تحول ويژه‌اي صورت نگرفت. اين در حالي است که وقتي در آن‌سو کارهاي ويژه‌اي صورت مي‌گيرد، در ايران بايد خيلي کارها صورت گيرد که نمي‌گيرد. سه‌چالش در بحث رابطه بين ايران و آمريکا وجود دارد. يکي اينکه در داخل کشور، آن توجهي که بايد به نقش کنگره آمريکا در سياست‌خارجي اين کشور بشود، نمي‌شود. درست است که دولت اوباما موفق عمل کرده ولي باني خيلي از تحريم‌ها، کنگره اين کشور بوده است. محوريت لابي اسراييل قابل توجه است که تحريم ايران، 94 به صفر راي مي‌آورد. لايحه تحريم بانک‌مرکزي ايران در کنگره آمريکا، صد به صفر راي آورد. با اينکه دولت اوباما با تحريم بانک‌مرکزي مخالفت کرد و سال 2012 سال انتخابات آمريکا بود، حتي يک سناتور دموکرات هم به خواسته ریيس جمهوري دموکرات روي خوش نشان نداد و به نسبت صد به صفر راي به تحريم بانک‌مرکزي ايران دادند. اين يعني در برخورد با ايران، منافع درون حزبي در فعاليت مهمي مانند انتخابات و بازخورد اين مخالفت، هم حزبي هم با رييس‌جمهور را ناديده مي‌گيرند. در مورد تحريمي که از 18بهمن اعمال شد نيز دولت اوباما نتوانست راي کنگره را عوض کند و 94 به صفر راي آورد. از اينجا نتيجه مي‌گيريم که مشکل اصلي ايران، کنگره آمريکاست.
3- متاسفانه در گذشته و حتي امروز، تحليل‌ها و فکر ايجادشده در ذهن برخي مسوولان، بر اساس خواندن متوني است که بعضا به اشتباه ترجمه شده‌اند. اين يعني ما در حوزه ترجمه نيز مشکل داريم. نتيجه اين امر اين است که فردي که مسووليت وي قابل‌توجه نيز هست، با استناد به متني که با دقت کافي ترجمه نشده، تصميمي مي‌گيرد که نتيجه آن براي کشورمان کم و کوچک نيست. نهاد‌هاي زيادي براي تعيين راهبرد خارجي وجود دارند ولي اتفاقي که بايد بيفتد اين است که نبايد پس از مشورت گرفتن، مسوولان حالتي ايجاد کنند که حرف حقي که زده مي‌شود، شنيده نشود. نبايد کار کارشناسي به‌دليل گرايش‌هاي سياسي کارشناس، رد شود. اينها آفت کشور ماست. اين باور در کشور ما ايجاد نشده که برخي کارشناس باشند و بدون جهت‌گيري سياسي، نظر کارشناسي خود را در اختيار مصادر امور قرار دهند يعني بدنه کارشناسي ثابت بماند و اثر تغييرات سياسي نهايتا تا سطح معاونت وزير ديده شود. اما چون از بالا تا پايين با مسايل، جناحي برخورد مي‌شود، اوضاع اينگونه است که مي‌بينيم. با توجه به اتفاقات اخير در رابطه با ايالات‌متحده و ايران که در نوع خود يک موقعيت کاملا جديد پديد آورده است، حتي اگر دولت اوباما علاقه‌مند به برقراري ارتباط با ايران باشد، مشکل ما با کنگره باقي خواهد ماند، وضعيت ما در درون کنگره تعريفي ندارد. مشکل دوم يا مولفه دوم اين است که جناح‌هاي متعدد در دولت آمريکا، همگي عقبه بيروني نيز دارند. اين هم در ايران ديده نمي‌شود. در دولت اوباما پيرامون مسايل ايران دو گروه وجود دارند. گروه اول معتقد هستند که تا پايان 2030 بايد تکليف ايران مشخص شود. يا بايد ايران تسليم شود يا بايد به آن حمله شود. آدم‌هاي با نفوذي هم هستند. طيف ديگر اما متوجه هستند ايران کشور بزرگي است و ممکن است اعمال فشار زياد بر آن، نتايج خوبي در بر نداشته باشد و بايد به گزينه تعامل با ايران رسيد. تفکرات متعددي در اين حوزه وجود دارد. يکي از سناتور‌هاي سابق آمريکايي که امروز ريیس شوراي آتلانتيک است، فردي جمهوريخواه بود که از ايالت نبراسکا به عضويت کنگره درآمده بود و به اين طيف دوم تعلق داشت. او در دوران عضويت در کنگره اجازه تصويب قوانيني مانند اينهايي که طي دو الي سه‌سال اخير عليه ايران تصويب شد را نمي‌داد يا حداقل به آن راي نمي‌داد. ممکن است اين مخالفت‌ها در برآيند کلي لوايحي که عليه ايران در کنگره به تصويب رسيد نقشي نداشته باشد اما با قدرت و نفوذي که اين افراد دارند، مي‌توانند جلو تصويب اين دست قوانين را بگيرند. اين فرد يکي از مشاوران باراک اوباما بود و به همين دليل نامش به‌عنوان کانديداي وزارت دفاع مطرح شد و در دولت جديد به اين سمت رسيد. نام «چاک هاگل» وزير دفاع فعلي آمريکا زياد شنيده شده است. نگراني از انتخاب او به‌حدي بود که در اقدامي کم‌سابقه، لابي صهیونيستي آگهي‌هاي تلويزيوني عليه وی پخش کرد که نشان دهد او داراي گرايش‌هاي ضديهود است و نبايد وزير دفاع آمريکا شود. پس مولفه دوم اين است که لايه‌هاي مختلفي در دل حاکميت ايالات‌متحده وجود دارد و نبايد آن را يکدست ديد. اين يکدست‌ديدن براي ما مشکل ايجاد کرده است. در مورد مبحث اول يعني کنگره، ما بايد درنهايت به سمت ايجاد نهاد‌هاي قدرت در درون آمريکا برويم. بايد حداقل يکي،دونفر از سناتور‌ها باشند که نگذارند عليه ايران اجماع صورت گيرد.
4- چهره‌هايي در آمريکا هستند که مي‌دانند اين نحوه برخورد با ايران درست نيست. منتها اينها درنهايت حذف يا ناديده گرفته مي‌شوند. شما فرض کنيد که مي‌خواهيد برويد به‌سمت حوزه ديپلماسي عمومي در آمريکا. لازم نيست هزينه‌های هنگفتي بپردازيد. همين که با آنها در تعامل باشيد، کافي است. مثلا فلان استاد حوزه ايران در فلان دانشگاه ايالات‌متحده که منتقد مواضع آمريکا در قبال ايران است اگر امکان حضور در ايران داشته باشد، اقدام مثبتي است و بايد به سمت ايجاد نهاد‌هاي قدرت در درون آمريکا حرکت کرد. به‌خصوص در مورد کنگره آمريکا بايد حداقل نيرو را در آن داشته باشيم که حتي يک صداي متفاوت از صداي رسمي به گوش برسد. افکارعمومي در آمريکا اهميت بالايي دارند. توجه داشته باشيد از زماني که در جنگ‌جهاني دوم نظرسنجي صورت گرفت، ما هيچ جنگي را نمي‌بينيم که آمريکا وارد آن شود و افکارعمومي موافق با دولتمردان خود نباشد. مطمئن باشيد آمريکا در حوزه افکارعمومي بسيار حساس است. ما رابطه گرگ‌وميش داريم ولي به اين معني نيست که «ميش» سرش را پايين مي‌اندازد تا «گرگ» او را بخورد. بلکه ميش مي‌تواند هوشمند باشد و به‌رغم قدرت کمتر، اثر بگذارد اما در حال‌حاضر سر ميز مذاکره مستقيم نشستن يک سم است.
5- از سال 2009، آمريکايي‌ها بحث مذاکره را مطرح کردند اما در اين بحث جدي نبودند. چون متولي آن «دنيس راس» بود که به‌شدت ضدايراني است. اما همين راس، قبل از انتخابات نوامبر 2008 متني توليد کرد که دولت بوش به نقد مي‌کشيد که چرا شما با ايران مذاکره نمي‌کنيد؟ اما نگاه او به مذاکره تعامل و بهبود رابطه نيست. او مي‌گويد شما بحث مذاکره را مطرح مي‌کنيد اما درنهايت صورت نمي‌گيرد و شما مي‌توانيد به اروپايي‌ها و چين و روسيه هم بگوييد که ايران از مذاکره سر باز مي‌زند. اين گروه که در دولت اوباما صاحب تصميم است مي‌خواهد دوباره دست به همين بازي بزند. اين يعني «مذاکره بد». آنها علاقه‌مند هستند سيستمي را براي ايران ايجاد کنند که مطمئن باشند در نهايت شکست مي‌خورد و بعد بگويند ببينيد ما بناي مذاکره داشتيم اما در نهايت نشد. در سال 1992، آمريکايي‌ها آقاي عرفات و گروهش را به اسپانيا بردند و درنهايت چيزي دستشان را نگرفت. امروز هم وقتي آقاي محمود عباس مي‌خواهد برود نيويورک که براي پذيرش فلسطين به‌عنوان «کشور غيرعضو» در مجمع عمومي راي‌گيري شود، ابتدا از او مي‌خواستند مذاکره کند اما روش مقاومت بهتر جواب داد. در زبان فارسي مذاکره هم معني با «تعامل» است يعني درنهايت به نتيجه معين رسيدن. از اين جهت مذاکراتي مانند آنچه با عرفات انجام دادند، به درد ما نمي‌خورد. اين تعريف مذاکره بد است. اما مذاکره خوب هماني است که در بالا به آن پرداخته شد. بايد تلاش کنيم تا نوع نگاه گروه دوم در آمريکا ارتقا پيدا کند. براي مذاکره خوب بايد اولا جايگاه خودمان را در حوزه داخلي محکم کنیم که اين امر با انتخابات رياست‌جمهوري خوشبختانه رخ داد. به نظر مي‌رسد حوزه حساس مذاکره ميان ايران و ايالات‌متحده، از اين پس بايد به‌دور از هيجانات کاذب و با ديدگاه‌هاي کاملا کارشناسي به پيش برده شود.
1- اوباما در حوزه سياست خارجه بسيار موفق‌تر از بوش بوده است؛ با اينکه کشوري بحران‌زده از نظر اقتصادي به او رسيده است. کشور آمريکا در سال 2008 با بحران اقتصادي مواجه بود و انتخابات دور اول رياست‌جمهوري اوباما در سال 2008 برگزار شد و اين بحران ادامه پيدا کرد و او در 20ژانويه 2009 سوگند خورد و همين اقتصاد بحران‌زده را به ارث برد. با اين حال در حوزه سياست خارجي موفق‌تر از بوش بود. نمونه آن موضوع ايران است. همه روساي‌جمهور آمريکا، مواضع جدي عليه ايران دارند اما مثلا کارهايي که اوباما در قبال ايران انجام داده است، در توان بوش نبود. تحريم‌ها و فشار‌هاي اعمالي آمريکا عليه ايران در اين چهارسال به شکل فزاينده‌‌اي افزايش پيدا کرده است. اوباما موفق شد اروپايي‌ها را با خودش همراه کند در حالي که بوش این موفقيت را نداشت. منافقین را از فهرست گروه‌هاي تروريستي بيرون آورد. يعني اگر قرار باشد آمريکا با ايران مشکل داشته باشد و به ايران فشار وارد کند، اوباما در اين زمينه موفق‌تر عمل کرده است. براي همين بايد گفت براي ايران، اين موفقيت اوباما خوب نبوده و ‌اي‌کاش همان بوش بر سرکار بود!
2- اينکه ديپلماسي ما در قبال ايالات‌متحده چگونه بايد باشد، بحث ديگري است. دولت ايران در زماني که تحريم‌ها براي تحت‌فشار قراردادن ايران افزايش پيدا کرده است، براي مديريت فضا مجبور به انجام اموري شد. در غير اين‌صورت امور کشور دچار سکون مي‌شد. دولت گذشته تلاش کرد تحريم‌ها را دور بزند. اما در حوزه ديپلماسي سياست خارجي و کارهايي که بايد در رابطه با آمريکا صورت گيرد، تحول ويژه‌اي صورت نگرفت. اين در حالي است که وقتي در آن‌سو کارهاي ويژه‌اي صورت مي‌گيرد، در ايران بايد خيلي کارها صورت گيرد که نمي‌گيرد. سه‌چالش در بحث رابطه بين ايران و آمريکا وجود دارد. يکي اينکه در داخل کشور، آن توجهي که بايد به نقش کنگره آمريکا در سياست‌خارجي اين کشور بشود، نمي‌شود. درست است که دولت اوباما موفق عمل کرده ولي باني خيلي از تحريم‌ها، کنگره اين کشور بوده است. محوريت لابي اسراييل قابل توجه است که تحريم ايران، 94 به صفر راي مي‌آورد. لايحه تحريم بانک‌مرکزي ايران در کنگره آمريکا، صد به صفر راي آورد. با اينکه دولت اوباما با تحريم بانک‌مرکزي مخالفت کرد و سال 2012 سال انتخابات آمريکا بود، حتي يک سناتور دموکرات هم به خواسته ریيس جمهوري دموکرات روي خوش نشان نداد و به نسبت صد به صفر راي به تحريم بانک‌مرکزي ايران دادند. اين يعني در برخورد با ايران، منافع درون حزبي در فعاليت مهمي مانند انتخابات و بازخورد اين مخالفت، هم حزبي هم با رييس‌جمهور را ناديده مي‌گيرند. در مورد تحريمي که از 18بهمن اعمال شد نيز دولت اوباما نتوانست راي کنگره را عوض کند و 94 به صفر راي آورد. از اينجا نتيجه مي‌گيريم که مشکل اصلي ايران، کنگره آمريکاست.
3- متاسفانه در گذشته و حتي امروز، تحليل‌ها و فکر ايجادشده در ذهن برخي مسوولان، بر اساس خواندن متوني است که بعضا به اشتباه ترجمه شده‌اند. اين يعني ما در حوزه ترجمه نيز مشکل داريم. نتيجه اين امر اين است که فردي که مسووليت وي قابل‌توجه نيز هست، با استناد به متني که با دقت کافي ترجمه نشده، تصميمي مي‌گيرد که نتيجه آن براي کشورمان کم و کوچک نيست. نهاد‌هاي زيادي براي تعيين راهبرد خارجي وجود دارند ولي اتفاقي که بايد بيفتد اين است که نبايد پس از مشورت گرفتن، مسوولان حالتي ايجاد کنند که حرف حقي که زده مي‌شود، شنيده نشود. نبايد کار کارشناسي به‌دليل گرايش‌هاي سياسي کارشناس، رد شود. اينها آفت کشور ماست. اين باور در کشور ما ايجاد نشده که برخي کارشناس باشند و بدون جهت‌گيري سياسي، نظر کارشناسي خود را در اختيار مصادر امور قرار دهند يعني بدنه کارشناسي ثابت بماند و اثر تغييرات سياسي نهايتا تا سطح معاونت وزير ديده شود. اما چون از بالا تا پايين با مسايل، جناحي برخورد مي‌شود، اوضاع اينگونه است که مي‌بينيم. با توجه به اتفاقات اخير در رابطه با ايالات‌متحده و ايران که در نوع خود يک موقعيت کاملا جديد پديد آورده است، حتي اگر دولت اوباما علاقه‌مند به برقراري ارتباط با ايران باشد، مشکل ما با کنگره باقي خواهد ماند، وضعيت ما در درون کنگره تعريفي ندارد. مشکل دوم يا مولفه دوم اين است که جناح‌هاي متعدد در دولت آمريکا، همگي عقبه بيروني نيز دارند. اين هم در ايران ديده نمي‌شود. در دولت اوباما پيرامون مسايل ايران دو گروه وجود دارند. گروه اول معتقد هستند که تا پايان 2030 بايد تکليف ايران مشخص شود. يا بايد ايران تسليم شود يا بايد به آن حمله شود. آدم‌هاي با نفوذي هم هستند. طيف ديگر اما متوجه هستند ايران کشور بزرگي است و ممکن است اعمال فشار زياد بر آن، نتايج خوبي در بر نداشته باشد و بايد به گزينه تعامل با ايران رسيد. تفکرات متعددي در اين حوزه وجود دارد. يکي از سناتور‌هاي سابق آمريکايي که امروز ريیس شوراي آتلانتيک است، فردي جمهوريخواه بود که از ايالت نبراسکا به عضويت کنگره درآمده بود و به اين طيف دوم تعلق داشت. او در دوران عضويت در کنگره اجازه تصويب قوانيني مانند اينهايي که طي دو الي سه‌سال اخير عليه ايران تصويب شد را نمي‌داد يا حداقل به آن راي نمي‌داد. ممکن است اين مخالفت‌ها در برآيند کلي لوايحي که عليه ايران در کنگره به تصويب رسيد نقشي نداشته باشد اما با قدرت و نفوذي که اين افراد دارند، مي‌توانند جلو تصويب اين دست قوانين را بگيرند. اين فرد يکي از مشاوران باراک اوباما بود و به همين دليل نامش به‌عنوان کانديداي وزارت دفاع مطرح شد و در دولت جديد به اين سمت رسيد. نام «چاک هاگل» وزير دفاع فعلي آمريکا زياد شنيده شده است. نگراني از انتخاب او به‌حدي بود که در اقدامي کم‌سابقه، لابي صهیونيستي آگهي‌هاي تلويزيوني عليه وی پخش کرد که نشان دهد او داراي گرايش‌هاي ضديهود است و نبايد وزير دفاع آمريکا شود. پس مولفه دوم اين است که لايه‌هاي مختلفي در دل حاکميت ايالات‌متحده وجود دارد و نبايد آن را يکدست ديد. اين يکدست‌ديدن براي ما مشکل ايجاد کرده است. در مورد مبحث اول يعني کنگره، ما بايد درنهايت به سمت ايجاد نهاد‌هاي قدرت در درون آمريکا برويم. بايد حداقل يکي،دونفر از سناتور‌ها باشند که نگذارند عليه ايران اجماع صورت گيرد.
4- چهره‌هايي در آمريکا هستند که مي‌دانند اين نحوه برخورد با ايران درست نيست. منتها اينها درنهايت حذف يا ناديده گرفته مي‌شوند. شما فرض کنيد که مي‌خواهيد برويد به‌سمت حوزه ديپلماسي عمومي در آمريکا. لازم نيست هزينه‌های هنگفتي بپردازيد. همين که با آنها در تعامل باشيد، کافي است. مثلا فلان استاد حوزه ايران در فلان دانشگاه ايالات‌متحده که منتقد مواضع آمريکا در قبال ايران است اگر امکان حضور در ايران داشته باشد، اقدام مثبتي است و بايد به سمت ايجاد نهاد‌هاي قدرت در درون آمريکا حرکت کرد. به‌خصوص در مورد کنگره آمريکا بايد حداقل نيرو را در آن داشته باشيم که حتي يک صداي متفاوت از صداي رسمي به گوش برسد. افکارعمومي در آمريکا اهميت بالايي دارند. توجه داشته باشيد از زماني که در جنگ‌جهاني دوم نظرسنجي صورت گرفت، ما هيچ جنگي را نمي‌بينيم که آمريکا وارد آن شود و افکارعمومي موافق با دولتمردان خود نباشد. مطمئن باشيد آمريکا در حوزه افکارعمومي بسيار حساس است. ما رابطه گرگ‌وميش داريم ولي به اين معني نيست که «ميش» سرش را پايين مي‌اندازد تا «گرگ» او را بخورد. بلکه ميش مي‌تواند هوشمند باشد و به‌رغم قدرت کمتر، اثر بگذارد اما در حال‌حاضر سر ميز مذاکره مستقيم نشستن يک سم است.
5- از سال 2009، آمريکايي‌ها بحث مذاکره را مطرح کردند اما در اين بحث جدي نبودند. چون متولي آن «دنيس راس» بود که به‌شدت ضدايراني است. اما همين راس، قبل از انتخابات نوامبر 2008 متني توليد کرد که دولت بوش به نقد مي‌کشيد که چرا شما با ايران مذاکره نمي‌کنيد؟ اما نگاه او به مذاکره تعامل و بهبود رابطه نيست. او مي‌گويد شما بحث مذاکره را مطرح مي‌کنيد اما درنهايت صورت نمي‌گيرد و شما مي‌توانيد به اروپايي‌ها و چين و روسيه هم بگوييد که ايران از مذاکره سر باز مي‌زند. اين گروه که در دولت اوباما صاحب تصميم است مي‌خواهد دوباره دست به همين بازي بزند. اين يعني «مذاکره بد». آنها علاقه‌مند هستند سيستمي را براي ايران ايجاد کنند که مطمئن باشند در نهايت شکست مي‌خورد و بعد بگويند ببينيد ما بناي مذاکره داشتيم اما در نهايت نشد. در سال 1992، آمريکايي‌ها آقاي عرفات و گروهش را به اسپانيا بردند و درنهايت چيزي دستشان را نگرفت. امروز هم وقتي آقاي محمود عباس مي‌خواهد برود نيويورک که براي پذيرش فلسطين به‌عنوان «کشور غيرعضو» در مجمع عمومي راي‌گيري شود، ابتدا از او مي‌خواستند مذاکره کند اما روش مقاومت بهتر جواب داد. در زبان فارسي مذاکره هم معني با «تعامل» است يعني درنهايت به نتيجه معين رسيدن. از اين جهت مذاکراتي مانند آنچه با عرفات انجام دادند، به درد ما نمي‌خورد. اين تعريف مذاکره بد است. اما مذاکره خوب هماني است که در بالا به آن پرداخته شد. بايد تلاش کنيم تا نوع نگاه گروه دوم در آمريکا ارتقا پيدا کند. براي مذاکره خوب بايد اولا جايگاه خودمان را در حوزه داخلي محکم کنیم که اين امر با انتخابات رياست‌جمهوري خوشبختانه رخ داد. به نظر مي‌رسد حوزه حساس مذاکره ميان ايران و ايالات‌متحده، از اين پس بايد به‌دور از هيجانات کاذب و با ديدگاه‌هاي کاملا کارشناسي به پيش برده شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.