معضل بیماران سرگردان
محمداحسان رحیمینژاد . پزشک
هر چهار نفر زخمی شدهاند. پدر، مادر، دخترک پنجساله و شیرخواری که در دستان مادر با گونهای خراشیده گریه میکند. هراساناند. تشویش در ظاهر و رفتارشان کاملا پیداست و استیصالی در چهرهشان نمایان شده که در ذهنم نقش بسته است. از ویزیتی که متخصص طب اورژانس گذاشته، متعجب میشوم. در ظاهر بیماران تروماییاند که نیازمند بررسی اولیه از نظر سایر سرویسها هستند؛ نه گوش و حلق و بینی. شرح حال را که پرسوجو میکنم، متوجه میشوم از شهری نزدیک به این مرکز ارجاع داده شدهاند که در مسیر بیمارستان دچار تصادف شدهاند. به رسم همیشه ابتدا نام کوچک دخترک را میپرسم. گندم نام دارد (چه اسم بامسمایی. گندمزاری طلایی بر پیشانی و شانههایش ریخته) شرح حال را دقیقتر میپرسم. علت مراجعه ساده است. گندم به دلیل سرماخوردگی اخیر دچار گوشدرد بوده و نیمهشب روی بالشش خون دیده شده است. پدر و مادر آشفته شدهاند و به مرکزی مراجعه کردهاند و از آن مرکز به بیمارستان ارجاع داده شدهاند که در مسیر بیمارستان آن اتفاق افتاده است. درمان نیز ساده است و نیازی به طی اینهمه مسیر نبوده. کمی تسکین خاطر برای اینکه این مشکل اتفاقی شایع است و امکان ترمیم پرده گوش در صورت رعایت توصیهها بعد از چند ماه وجود دارد. بیمار با یک آنتیبیوتیک و دو قطره برای گوش و بینی ترخیص میشود. تعجب و کمی تردید از درمان ساده من در نگاهشان پیداست؛ ولی بدون پرسیدن سؤالی برای بررسی از نظر جراحات وارده ناشی از تصادف به سرویس طب اورژانس مراجعه میکنند. در زیر پوست این وقایع شایع و تکرارشونده، یک معضل چندجانبه نهفته است. معضلی که بعد این چند سال طبابت بهوفور مشاهده کردهام و گاهی خود یکی از عوامل آن بودهام؛ «بیماران سرگردان». آنها که از مرکزی به مرکز دیگر و از پزشکی به پزشک دیگر سرگرداناند و گاهی در این مسیر از عوامل مرتبط با بیماری یا عوامل ناشی از حوادث بیرونی دچار آسیب میشوند. به دلیل نداشتن بانک اطلاعاتی واحد در سیستم سلامت، ما اطلاعات دقیقی از تعداد بیماران سرگردان و دلایل مراجعه مکرر آنها در دست نداریم. براساس مشاهدات تجربی چند دلیل عمده برای مراجعه بیمار از مرکزی به مرکز دیگر وجود دارد که در این یادداشت به صورت خلاصه به هرکدام از آنها و راهحلهای پیشنهادی میپردازم...
1. کمبود امکانات ازجمله امکانات دارویی، وسایل یا نبود نیروی انسانی آموزشدیده در زمینه خاص اعم از پزشک و... . 2. خواست شخصی بیماران یا همراه بیماران برای مراجعه به مراکز تخصصیتر با وجود حضور امکانات در محل که به نوعی امتناع بیمار یا ولی بیمار از درمان محسوب میشود. 3. امتناع پزشک از درمان بیمار با وجود حضور امکانات انسانی و مصرفی در محل به دلایل مختلف. 4. ارجاع نادرست از سوی سیستم سلامت. مشخصا بیماران سرگردان باری اضافی از نظر تعداد مراجعه و هزینه به سیستم سلامت و بودجه عمومی وارد میکنند و از چابکی سیستم برای رفع و رجوع مشکلات در کمترین زمان میکاهند. درباره اولین دلیل ما نیازمند تعریف مجدد استانداردها در تأمین امکانات هستیم. به عبارتی الزاماتی حداقلی در ارائه خدمات گوناگون برای مراکز درمانی باید تعریف شوند تا از ارجاع بیماران به دلیل نبود امکانات تا حد امکان جلوگیری شود. البته این موضوع به معنی تقسیم برابر همه امکانات در همهجا نیست که عملا آرزویی غیرممکن است؛ بلکه ترویج عدالت در سلامت به معنی تأمین امکانات برای رفع نیازهای شایع و موارد اورژانسی پیش از واردآمدن آسیب جدی برگشتناپذیر است. ما تا رسیدن به این حد از عدالت نیز فاصله زیادی داریم. درباره دلایل مرتبط با امتناع خود بیماران از درمان، توجیه کامل افراد، آموزش مناسب برای مراجعهنکردن مکرر، ایجاد موانع بیمهای برای مراجعات مکرر یا خودارجاعی، فرهنگسازی برای حل مشکلات در سطحیترین مراکز ارجاع تا حد امکان و اعتماد به آنها باید مطمح نظر باشد. امتناع پزشک از درمان نیز نیازمند بررسی بیشتر است. مشخصا در موارد اورژانسی از منظر قانون و اخلاق، پزشکان اجازه امتناع از درمان در حوزه کاری خود ندارند و حتی در مواردی که اذن بیمار یا ولی قانونی او وجود ندارد، ملزم به انجام درمان هستند. هرچند قانون برای موارد غیراورژانسی امتناع از درمان سکوت کرده است؛ ولی این بحث نیازمند بررسیهای بیشتر از جنبههای مختلف است که در مقالهای جداگانه به آن خواهم پرداخت و در نهایت ارجاعات نادرست و غیرعلمی است که الزاماتی نظیر بازآموزیهای مکرر و بهروزکردن دائمی سطوح اولیه ارجاع و ثبت بازخورد ارجاع میتواند از تعداد ارجاعات نادرست بکاهد. ارجاع بهموقع و درست نیازمند تدوین و آموزش مناسب کادر درمان در سطوح اولیه بهویژه پزشکان خط اول است. متأسفانه ما آموزش مدونی در این زمینه برای پزشکان نداریم و سازوکارهای ارزشیابی ارجاع بیشتر به کمّیت توجه دارند تا کیفیت ارجاعهای واقعی. ما باید بتوانیم معضل بیماران سرگردان را بهعنوان آفتی برای نظام سلامت حل کنیم. باید ارجاعات نادرست و خواستهها و برداشتهای نادرست خانوادهها را تاجاییکه ممکن است، اصلاح کنیم. باید از مراجعات مکرر بیماران تا حد امکان بکاهیم تا با سیستمی چابکتر به ارائه خدمات بپردازیم. فراسوی این بحثها ذهنم هنوز درگیر آن چهار نفر است. استیصال نهفته در چهرهشان در خاطرم مانده. شیرخوار عاجزانه گریه میکند. طفلکی نمیداند اشک بر زخم گونهاش نمک میپاشد.
هر چهار نفر زخمی شدهاند. پدر، مادر، دخترک پنجساله و شیرخواری که در دستان مادر با گونهای خراشیده گریه میکند. هراساناند. تشویش در ظاهر و رفتارشان کاملا پیداست و استیصالی در چهرهشان نمایان شده که در ذهنم نقش بسته است. از ویزیتی که متخصص طب اورژانس گذاشته، متعجب میشوم. در ظاهر بیماران تروماییاند که نیازمند بررسی اولیه از نظر سایر سرویسها هستند؛ نه گوش و حلق و بینی. شرح حال را که پرسوجو میکنم، متوجه میشوم از شهری نزدیک به این مرکز ارجاع داده شدهاند که در مسیر بیمارستان دچار تصادف شدهاند. به رسم همیشه ابتدا نام کوچک دخترک را میپرسم. گندم نام دارد (چه اسم بامسمایی. گندمزاری طلایی بر پیشانی و شانههایش ریخته) شرح حال را دقیقتر میپرسم. علت مراجعه ساده است. گندم به دلیل سرماخوردگی اخیر دچار گوشدرد بوده و نیمهشب روی بالشش خون دیده شده است. پدر و مادر آشفته شدهاند و به مرکزی مراجعه کردهاند و از آن مرکز به بیمارستان ارجاع داده شدهاند که در مسیر بیمارستان آن اتفاق افتاده است. درمان نیز ساده است و نیازی به طی اینهمه مسیر نبوده. کمی تسکین خاطر برای اینکه این مشکل اتفاقی شایع است و امکان ترمیم پرده گوش در صورت رعایت توصیهها بعد از چند ماه وجود دارد. بیمار با یک آنتیبیوتیک و دو قطره برای گوش و بینی ترخیص میشود. تعجب و کمی تردید از درمان ساده من در نگاهشان پیداست؛ ولی بدون پرسیدن سؤالی برای بررسی از نظر جراحات وارده ناشی از تصادف به سرویس طب اورژانس مراجعه میکنند. در زیر پوست این وقایع شایع و تکرارشونده، یک معضل چندجانبه نهفته است. معضلی که بعد این چند سال طبابت بهوفور مشاهده کردهام و گاهی خود یکی از عوامل آن بودهام؛ «بیماران سرگردان». آنها که از مرکزی به مرکز دیگر و از پزشکی به پزشک دیگر سرگرداناند و گاهی در این مسیر از عوامل مرتبط با بیماری یا عوامل ناشی از حوادث بیرونی دچار آسیب میشوند. به دلیل نداشتن بانک اطلاعاتی واحد در سیستم سلامت، ما اطلاعات دقیقی از تعداد بیماران سرگردان و دلایل مراجعه مکرر آنها در دست نداریم. براساس مشاهدات تجربی چند دلیل عمده برای مراجعه بیمار از مرکزی به مرکز دیگر وجود دارد که در این یادداشت به صورت خلاصه به هرکدام از آنها و راهحلهای پیشنهادی میپردازم...
1. کمبود امکانات ازجمله امکانات دارویی، وسایل یا نبود نیروی انسانی آموزشدیده در زمینه خاص اعم از پزشک و... . 2. خواست شخصی بیماران یا همراه بیماران برای مراجعه به مراکز تخصصیتر با وجود حضور امکانات در محل که به نوعی امتناع بیمار یا ولی بیمار از درمان محسوب میشود. 3. امتناع پزشک از درمان بیمار با وجود حضور امکانات انسانی و مصرفی در محل به دلایل مختلف. 4. ارجاع نادرست از سوی سیستم سلامت. مشخصا بیماران سرگردان باری اضافی از نظر تعداد مراجعه و هزینه به سیستم سلامت و بودجه عمومی وارد میکنند و از چابکی سیستم برای رفع و رجوع مشکلات در کمترین زمان میکاهند. درباره اولین دلیل ما نیازمند تعریف مجدد استانداردها در تأمین امکانات هستیم. به عبارتی الزاماتی حداقلی در ارائه خدمات گوناگون برای مراکز درمانی باید تعریف شوند تا از ارجاع بیماران به دلیل نبود امکانات تا حد امکان جلوگیری شود. البته این موضوع به معنی تقسیم برابر همه امکانات در همهجا نیست که عملا آرزویی غیرممکن است؛ بلکه ترویج عدالت در سلامت به معنی تأمین امکانات برای رفع نیازهای شایع و موارد اورژانسی پیش از واردآمدن آسیب جدی برگشتناپذیر است. ما تا رسیدن به این حد از عدالت نیز فاصله زیادی داریم. درباره دلایل مرتبط با امتناع خود بیماران از درمان، توجیه کامل افراد، آموزش مناسب برای مراجعهنکردن مکرر، ایجاد موانع بیمهای برای مراجعات مکرر یا خودارجاعی، فرهنگسازی برای حل مشکلات در سطحیترین مراکز ارجاع تا حد امکان و اعتماد به آنها باید مطمح نظر باشد. امتناع پزشک از درمان نیز نیازمند بررسی بیشتر است. مشخصا در موارد اورژانسی از منظر قانون و اخلاق، پزشکان اجازه امتناع از درمان در حوزه کاری خود ندارند و حتی در مواردی که اذن بیمار یا ولی قانونی او وجود ندارد، ملزم به انجام درمان هستند. هرچند قانون برای موارد غیراورژانسی امتناع از درمان سکوت کرده است؛ ولی این بحث نیازمند بررسیهای بیشتر از جنبههای مختلف است که در مقالهای جداگانه به آن خواهم پرداخت و در نهایت ارجاعات نادرست و غیرعلمی است که الزاماتی نظیر بازآموزیهای مکرر و بهروزکردن دائمی سطوح اولیه ارجاع و ثبت بازخورد ارجاع میتواند از تعداد ارجاعات نادرست بکاهد. ارجاع بهموقع و درست نیازمند تدوین و آموزش مناسب کادر درمان در سطوح اولیه بهویژه پزشکان خط اول است. متأسفانه ما آموزش مدونی در این زمینه برای پزشکان نداریم و سازوکارهای ارزشیابی ارجاع بیشتر به کمّیت توجه دارند تا کیفیت ارجاعهای واقعی. ما باید بتوانیم معضل بیماران سرگردان را بهعنوان آفتی برای نظام سلامت حل کنیم. باید ارجاعات نادرست و خواستهها و برداشتهای نادرست خانوادهها را تاجاییکه ممکن است، اصلاح کنیم. باید از مراجعات مکرر بیماران تا حد امکان بکاهیم تا با سیستمی چابکتر به ارائه خدمات بپردازیم. فراسوی این بحثها ذهنم هنوز درگیر آن چهار نفر است. استیصال نهفته در چهرهشان در خاطرم مانده. شیرخوار عاجزانه گریه میکند. طفلکی نمیداند اشک بر زخم گونهاش نمک میپاشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.