|

نگاهی به مواضع دولت‌های ایالات‌متحده در قبال جمهوری‌اسلامی

چه کسانی مخالف رابطه ایران و آمریکا بودند؟

فرحناز زرین‌نعل

بررسی جهت‌گیری‌های 29 رییس‌جمهور اخیر ایالات‌متحده - از آبراهام لینکلن تا باراک اوباما - نشان می‌دهد بیش از 60‌درصد از آنها جمهوریخواه و کمتر از 40‌درصد از آنان عضو حزب دموکرات آمریکا بوده‌اند. این نسبت با تقریب خوبی میان دو رییس‌جمهور از حزب جمهوریخواه به ازای یک رییس‌جمهور از حزب دموکرات ایالات‌متحده در دوره‌های متوالی و متناوب توزیع می‌شود و این الگو تا دوران ریاست‌جمهوری «جیمی کارتر»، سی‌ونهمین رییس‌جمهور ایالات‌متحده آمریکا ادامه می‌یابد از سال 1977 روال انتخاباتی ریاست‌جمهوری آمریکا شکل یک‌درمیان به خود گرفته و توزیع قدرت میان دو ابرحزب ایالات‌متحده در قالبی نوسانی نمود یافت. هرچند این تصور که در نظام‌های دوحزبی، دموکراسی، حکم به انتخاب نماینده هر حزب طی دوره‌های متناوب می‌دهد، میان مردم هر کشور - از جمله ایران - غالب است، اما موضوع آنجاست که در آمریکا برخلاف ایران، صاحبان قدرت و صاحبان کرسی، صرفا یکی نیستند و انتخابات ریاست‌جمهوری، آخرین سنگر تعیین‌کننده پیروزی یا شکست حزب مقابل به‌شمار نمی‌رود.
توازن به وجود آمده میان دو حزب قدرتمند ایالات‌متحده که حاصل توزیع زمانی برابر - توافقی یا اتفاقی - در حصول قدرت سیاسی آمریکا بود؛ با پیروزی انقلاب اسلامی ایران مقارن شد و «جیمی کارتر» رییس‌جمهور وقت ایالات‌متحده را مقابل دولت موقت مهندس بازرگان و پس از آن بنی‌صدر قرار داد.
سیاست خارجی ایالات‌متحده پیش از انقلاب، در راستای تاکتیک ایجاد پایگاه ثبات‌بخش منطقه‌ای در ایران دنبال می‌شد و به‌طور طبیعی در جهان دو قطبی، ایران در کنار قطب غرب قرار گرفته بود. پس از انقلاب اما این رویکرد دچار تفاوت‌های عمده‌ای شد. به بیان دیگر تحولات ناگهانی و تغییر رژیم ایران در حالی اتفاق افتاد که تنها یک‌سال پیش از آن، جیمی کارتر طی سفر خود به تهران در تاریخ دهم دی سال 1356، ایران را «جزیره ثبات در آشوب‌زده‌ترین منطقه جهان» خوانده بود.
این درحالی بود که شرایط بحرانی کشور، شروع و شیوع اعتراضات و تظاهرات‌ مردمی علیه رژیم پهلوی، شاه ایران را به‌شدت نگران کرده بود. کارتر این موضوع را درخور توجه ندانست و ضمن اطمینان‌بخشی به شاه مخلوع ایران در رابطه با حمایت دولت آمریکا از دربار ایران - در صورت شدت‌گرفتن سیل اعتراضات مردمی - خاطر محمدرضا را از حیث سقوط رژیم آسوده کرد. در واقع انقلاب ایران آخرین مساله‌ای بود که امکان داشت جیمی کارتر نگران آن باشد. دکتر صادق زیباکلام عضو هیات‌علمی دانشکده علوم سیاسی دانشگاه تهران، رویکرد کارتر به اوضاع داخلی ایران را اینگونه تحلیل می‌کند: «در ماه‌های اولیه زمامداری کارتر به نظر می‌رسد آمیزه‌ای از سردرگمی، ابهام و نهایتا احتیاط بر رژیم، حاکم است» روزنامه اطلاعات هم در مقاله‌ای بیان می‌کند: «در 30سال اخیر جیمی کارتر اولین رییس‌جمهور آمریکاست که سیاست خارجی و استراتژی را با اخلاقیات و حقوق‌بشر در کنار هم قرار داده است.»
شاید بزرگ‌ترین دلیل نگرانی شاه ایران از عدم اطمینان به تحقق تعهدهای دولت آمریکا در جهت حمایت از ایران در منطقه و مدیریت بحران داخلی کشور را ضمن برش‌هایی از آنچه در روزنامه رستاخیز منتشر می‌شود بتوان جست‌وجو کرد: «کارتر: چون ما آزاد هستیم هرگز نمی‌توانیم در مقابل سرنوشت آزادی در جاهای دیگر بی‌تفاوت باشیم» (رستاخیز 23 فروردین 56)
قطعا این جملات و رویکردها، نمی‌تواند دلگرمی خوبی باشد برای کسی که سرنوشت سیال حکومتش را «هم‌عرض» سقوط پیش‌بینی می‌کند. ارتعاش موج اعتراضات مردمی، دربار پهلوی را لرزاند و شاه ایران در تاریخ 26 دی‌ سال 57، از کشور خارج شد. این اقدام، برگ نویی از تحولات سیاسی کشور ایران را در تقویم این سرزمین ورق زد که در ادامه به تاثیر‌گذاری آن بر اساسی‌ترین وجه سیاست داخلی آمریکا خواهیم پرداخت.
زمینه‌های قطع رابطه
مهندس «مهدی بازرگان» پس از انقلاب، سیاست میانه‌رو خود را می‌راند، غافل از اینکه 13 آبان در پیش است. تسخیر سفارت آمریکا در 13 آبان 1358، نقطه عطفی در بررسی روابط دیپلماتیک بین دو کشور به‌شمار می‌رود. این اقدام با واکنش جامعه بین‌الملل مواجه شد و در جامعه آمریکا نیز فضایی خاص علیه ایران به وجود آمد. هرچند پس از پیروزی انقلاب، برخی اتاق‌های فکر در درون آمریکا به‌تدریج، مطمئن شدند که ماهیت انقلاب صورت گرفته و شعارهای آن با آنچه آمریکا به‌دنبال آن است تفاوت‌هایی دارد اما در برخی تحلیل‌های آنان در آن مقطع نوعی امیدواری دیده می‌شود، اینکه به‌زودی، فضای انقلابی جای خود را به فضایی آرام‌تر بدهد. اما آمریکا، شاه مخلوع ایران را پذیرفته بود و این مساله کمی برای جوانان انقلابی یک کشور تازه متحول‌شده نبود. 444 روز تسخیر سفارت این کشور، بدبینی قابل درکی از ایران در میان مردم ایالات‌متحده پدید آورد که تنها سوار شدن سیاست خارجی آمریکا بر این موج مردمی برای وقوع رویداد‌هایی چون تحریم نفتی ایران از سوی ایالات‌متحده و دولت کارتر، صدور نخستین قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل (457)، تصویب نخستین قطعنامه تحریم از سوی شورای امنیت (461)، قطع کامل روابط سیاسی - اقتصادی ایران و آمریکا - در تاریخ 19 فروردین سال 59 از سوی دولت کارتر -، بلوکه کردن حساب‌های بانکی دولت ایران در بانک‌های خارج از کشور، اقدام نظامی آمریکا به واسطه ورود هشت هلیکوپتر و سه هواپیمای غول‌پیکر حامل 123 کماندو به خاک ایران جهت تسخیر سفارت و آزادسازی گروگان‌ها و... کافی بود.
مساله آزادی دیپلمات‌های آمریکایی تا مدت‌ها تیتر نخست رسانه‌های غرب بود، تا فرارسیدن انتخابات سال 1980 آمریکا - مصادف با نخستین سال شروع جنگ تحمیلی - که دولت کارتر با وجود پیش گرفتن سیاست‌های بشردوستانه و شعارهای حمایت از حقوق‌بشر با شکست در انتخابات، کرسی ریاست‌جمهوری را به رقیب جمهوریخواه خود «رونالد ریگان» واگذار کرد. هرچند این منتهای خواسته شاه مخلوع بود - چنانچه انقلاب ایران به وقوع نپیوسته بود - اما روی کار آمدن جمهوریخواهان محصور در رادیکالیسم سیاسی، برای ایرانِ پس از انقلاب و جمهوری شده، همواره تهدیدی اقتصادی، سیاسی و چه‌بسا نظامی و امنیتی به شمار رفته است. گروگان‌ها اما درست دقایقی پس از سخنرانی ریگان در مراسم تحلیف وی، توسط دولت ایران آزاد شدند که این امر همان‌قدر که در شکست کارتر در انتخابات و برگشتن اقبال مردم از دولت وی موثر بود، مانع از تفویض امتیاز آزادی گروگان‌ها و حل بزرگ‌ترین مساله سیاسی - امنیتی دولت آن مقطع برای آمریکا به دولت ریگان شد.
ریگان و جنگ
در برخی تئوری‌های ناظران سیاسی ایالات متحده، مساله «مهار دوگانه» ایران و عراق به چشم می‌خورد اما دفاع برخی از آنان از بها دادن به عراق برای دفع خطر ایران، حمایت آمریکا از صدام حسین در جنگ هشت‌ساله تحمیلی به ایران را، یکسویه کرد. دولت ریگان نیز در ترمیم رابطه ایران - آمریکا کاری از پیش نبرد و چه بسا بر این انفصال و افتراق دیپلماتیک دامن زد. در این میان رسوایی «ایران - کنترا» که به تعبیر بسیاری از خبرگزاری‌های داخلی و خارجی پس از رسوایی «واترگیت»، بزرگ‌ترین رسوایی آمریکا در عرصه بین‌الملل به شمار می‌رود، منتج از سیاست‌های دولت ریگان در برابر ایران بود. هرچند افشای این موضوع نخستین‌بار توسط روزنامه‌ای لبنانی در سطح جهان صورت گرفت، اما پس از آن دولت ایران ضمن تایید اظهارات روزنامه مذکور، دولت آمریکا را محکوم کرد.
«ایران - کنترا» یا ماجرای «مک فارلین»، توجه جهان را به سمت خاورمیانه جلب کرد، اما هرگز به اندازه سقوط هواپیمای مسافربری ایرانی که همراه با 290 مسافر و خدمه و کادر پروازش ضمن پرواز بر فراز خلیج‌فارس طعمه موشک هدایت‌شونده از ناو «یواس‌اس وینسنس» متعلق به نیروی دریایی ایالات‌متحده آمریکا شد، فاجعه‌آمیز نبود. دولت آمریکا با پرداخت خسارت 70‌میلیون‌دلاری بابت سقوط هواپیما برای حفظ ژست دیپلماتیک خود در صحنه بین‌الملل تلاش می‌کرد اما اعطای مدال شجاعت به «ویل راجرز» فرمانده ناو جنگی آمریکا در پایان خدمت وی در نیروی دریایی و همچنین امتناع دولت وقت و دولت‌های آینده از پذیرش مسوولیت حادثه هوایی خلیج‌فارس و عذرخواهی از ملت ایران، بسیار پررنگ‌تر از خاطره آن سانحه خونین، بر برگ‌های ماندگار تاریخ باقی ماند. انقلاب و شرایط ویژه کشور از یک سو و جنگ تحمیلی از سوی دیگر، فرصت برقراری هر نوع رابطه‌ای با آمریکا را طی گذشت نخستین‌دهه از عمر جمهوری‌اسلامی‌ایران، سلب کرد.
دولت سازندگی
با روی کار آمدن دولت آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی که در مقطعی با ریاست‌جمهوری «ویلیام جفرسون کلینتون» موسوم به «بیل» رییس‌جمهور دموکرات ایالات‌متحده مصادف شد، گمانه‌زنی‌ها مبنی بر افزایش احتمال برقراری رابطه دو کشور را وارد فاز تازه‌ای کرد. این در حالی بود که در این بین، تحریم و تهدید نظامی و اقتصادی، آخرین چیزی بود که امکان داشت ایران مجروح از هشت‌سال جنگ تحمیلی به آن نیاز داشته باشد و سیاست آمریکا در راستای ادامه این روند می‌توانست در سرنوشت کشور بسیار تاثیر‌گذار باشد. رفع تحریم‌ها - البته یک‌جانبه و غیرقابل مقایسه با امروز - می‌توانست گره کور روابط را باز کند چه اینکه دولت میانه‌رو سازندگی، به‌دنبال فضایی تازه در دیپلماسی بود و ایالات‌متحده پس از فروپاشی شوروی سابق، دارای قدرتی افزون‌تر هم شده بود. در ابتدای دولت آیت‌الله هاشمی، «بوش پدر» یعنی گزینه‌ای جمهوریخواه بر سر کار بود. پس از ربوده‌شدن دیپلمات‌های آمریکایی در بیروت و مطرح‌شدن این موضوع که چنانچه ایران، حزب‌الله را مجاب به آزادی گروگان‌ها کند، واشنگتن، صدام حسین را به‌عنوان متجاوز به خاک ایران معرفی خواهد کرد، آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی اقدامات لازم را در زمینه تحقق این موضوع انجام داد و به‌دنبال این تلاش آخرین گروگان آمریکایی در سال 1991 آزاد شد. اما سیاست دولت «بوش پدر» رییس‌جمهور وقت آمریکا در قبال ایران تغییر نکرد و سرنوشت رابطه ایران - آمریکا همچنان در پوششی از ابهام باقی ماند. این رویکرد از جانب جمهوریخواهان محتمل و چه‌بسا قابل پیش‌بینی بود. بنا‌براین هاشمی‌رفسنجانی بار دیگر با طرح مساله احیای روابط، ضمن روی کار آمدن دولت کلینتون در سال 1992، شانس خود را جهت ترمیم رابطه ایران - آمریکا امتحان کرد. این پیشروی تا آنجا ادامه داشت که نخستین قرارداد نفتی به ارزش یک‌میلیارددلار از جانب دولت سازندگی به شرکت نفتی آمریکایی کونوکو پیشنهاد شد. تعهد وزارت امور خارجه آمریکا در رابطه با پذیرش این قرارداد از جانب کاخ سفید به شرکت مذکور نیز نتوانست مانع از صدور فرمان ممنوعیت عقد هرگونه قرارداد نفتی از جانب تمامی شرکت‌های نفتی آمریکا با صنعت نفت ایران توسط کاخ سفید شود. این فرمان تنها یک‌سال بعد (سال 1996) توسط کنگره آمریکا به‌صورت یک قانون درآمد که به تحریم‌های ایرانی - لیبی شهرت دارد.
در مقاله‌ای مرتبط با این موضوع عنوان شده است که بر اساس اظهارات کلینتون و دنیس راس - مشاور اوباما در امور خاورمیانه - آمریکا در آن زمان رابطه با ایران را در دستور کار خود نداشته و به‌طور کلی از آن تعبیر به تهدیدی برای منافع خود نمی‌کرده است. هرچند هاشمی‌رفسنجانی بار دیگر با شعار استقبال از رابطه با آمریکا عازم رقابت‌های انتخابات ریاست‌جمهوری سال 84 شد، اما با پیروزی دکتر محمود احمدی‌نژاد در انتخابات، تحقق این هدف، هشت‌سال دیگر به تعویق افتاد. اینچنین بود که با وجود تلاش‌های رییس دولت سازندگی و آمادگی نسبی دولت و جامعه ایران جهت برقراری رابطه، رویکرد منفی دولت کلینتون و کنگره آمریکا در مواجهه با این موضوع، مانع از تجدید رابطه شد. این‌بار هم توپ در زمین ایالات‌متحده افتاد و به نظر می‌رسد لابی اسراییل و گروه‌های فشار دیگر در این کشور، چیزی کم از گروه‌های فشار ایرانی در تلاش برای بسته ماندن کریدور مراودات دیپلماتیک میان دو کشور ندارند!
شاید بتوان تحلیل نسبی از پیش گرفتن این سیاست محافظه‌کارانه دولت آمریکا ضمن برشمردن محورهایی چون امیدواری ایالات‌متحده به سقوط نظام، تحت فشار‌های اقتصادی و تورم سرسام‌آور پس از هشت‌سال دفاع مقدس ضمن اصرار بر تحریم روابط اقتصادی، ارایه کرد. در هر صورت فضای آن روزهای آمریکا خواستار برقراری رابطه با ایران نبود.
دولتی برای تنش‌زدایی
انتخابات حماسی دوم خرداد 76 و روی کار آمدن سیدمحمد خاتمی با شعار تنش‌زدایی و پیام جدی او به دولت و مردم ایالات‌متحده در گفت‌وگو با کریستین امانپور و سی‌ان‌ان، آمریکا را ناچار کرد تا از وجود «دموکراسی» در ایران سخن بگوید. با این حال دوران ریاست‌جمهوری خاتمی یکی از بحث‌برانگیزترین دوره‌های سیاسی ایران است. دوره‌ای که در هر صورت پس از سال‌ها انقلاب، جنگ، تحریم و مقاومت، رنگی از آرامش و ثبات در سیمای خود یافت. هرچند در این مقطع، آمریکا به‌تدریج متوجه تهدید جغرافیایی ایران در قلب خاورمیانه ضمن تاکید مکرر آن بر مساله اسراییل و رژیم اشغالگر صهیونیستی می‌شد، نخستین حضور سیدمحمد خاتمی در نشست بین‌المللی سازمان ملل متحد، شوکی جدی بر مجامع بین‌المللی وارد آورد. خاتمی در حالی ایده «گفت‌وگوی تمدن‌ها» را مطرح کرد که بخشی از مردم ایران به‌شدت مخالف برقراری رابطه ایران و آمریکا بودند اما این‌بار آمریکا موضع خوبی نسبت به از سرگیری روابط سیاسی - اقتصادی دو کشور داشت. این در حالی است که هنوز در کشور ایران، بسیاری در مورد عملکرد خاتمی در رابطه با آمریکا با یکدیگر اختلاف نظر دارند. جامعه جهانی آن را گامی مثبت اما کوتاه قلمداد می‌کند که ضمن تداوم، می‌توانست تاثیرگذارترین اقدام جمهوری‌اسلامی در جهت بهبود رابطه با آمریکا به شمار ‌آید. در حالی‌که منتقدان خاتمی آن را حرکتی افراط‌گرایانه و به نوعی در تناقض با آرمان‌های انقلاب تلقی می‌کنند.
شاید دولت آمریکا بی‌تفاوتی رییس‌جمهور وقت ایران به اظهارات «مادلین آلبرایت» مبنی بر عذرخواهی از ملت ایران بابت وقوع کودتای 28 مرداد را نوعی ضعف در سیستم دیپلماسی ایران جهت گشودن راه مذاکرات موثر در زمینه برقراری رابطه با آمریکا قلمداد کند؛ اما این رویداد طبق برداشت بسیاری از منتقدان اصلاحات در آن زمان، فرصت محسوب نمی‌شد. تا جایی که سیاست داخلی و خارجی خاتمی مقابل هم قد برافراشتند و به‌زعم بسیاری از هواداران دولت اصلاحات، آخرین امید‌ها جهت برقراری رابطه در میان تردیدهای دولت وقت، رنگ باخت؛ بار دیگر دولت آمریکا به دست جمهوریخواه‌ها افتاد! با روی کار آمدن «جورج دبلیو بوش» یک جمهوریخواه افراطی؛ نرمش‌های سیاسی خاتمی در این حوزه، با اقدامات و تهدیدهای نظامی پاسخ داده شد. «نئوکان‌ها» دارای موضع مشخصی در سیاست خارجی به‌ویژه علیه ایران بودند. با این حال برخی ناظران سیاسی در درون ایالات‌متحده معتقد بودند، پس از فشارهای اقتصادی دولت کلینتون، ایران هم بی‌میل نیست شانس خود را با جمهوریخواهان امتحان کند و «ال گور» دموکرات، بازی را به رقیب جمهوریخواه خود واگذار کند. حادثه 11سپتامبر سال 2001 و پیرو آن حمله نظامی به افغانستان نقطه آغازین جنگ‌افروزی‌های دولت آمریکا در منطقه بود. با این حال ایران که تهدید «طالبان» را با این حمله، کمرنگ شده می‌دید، در اجلاس موسوم به «بن» تلاش سازنده‌ای انجام داد و طرف ایرانی و آمریکایی، به توافقاتی دست یافتند. کمال خرازی و کالین پاول، فضا را به سمت یک تعامل جدی‌تر پیش می‌بردند اما رفتار عجیب و فرصت‌سوزانه جورج بوش پسر در نطق سالانه در کنگره و نام بردن از ایران تحت عنوان «محور شرارت»، همه‌چیز را به هم ریخت. این در حالی است که پیام تسلیت سیدمحمد خاتمی و محکوم‌کردن هر نوع اقدام تروریستی علیه ملت‌ها در روز یازدهم سپتامبر سال 2001، 10سال بعد در تاریخ 11 سپتامبر سال 2011 از سوی وزارت امور خارجه ایالات‌متحده مورد تقدیر قرار گرفت.
تندروها در مقابل نئوکان‌ها
تغییر دولت ایران در سال 1384، نقطه عطفی در سیاست داخلی کشور به‌شمار می‌رود که دیپلماسی جمهوری‌اسلامی‌ایران را نیز بسیار متاثر از خود کرده است. در آن روزها، از جانب دولت آمریکا تنها اقدامی که صورت نمی‌گیرد، پیشنهاد مذاکره و صلح است. و البته از نظر دولت ایران هم تنها موضوعی که در این بین کمترین اهمیتی ندارد، همان است.
سیاست خارجی ایران، هسته‌ای می‌شود و در برشی از زمان، تاریخی. هولوکاست از گنجه تاریخ بیرون و صلاحیت آن بررسی می‌شود. در نهایت آن چیزی که در سازمان ملل فریاد زده می‌شود، اسراییل است، آمریکا ست، افغانستان است و عراق. آمریکا بیش از هر زمان دیگر تهدید ایران را در منطقه جدی قلمداد می‌کند. دیپلماسی احمدی‌نژاد تحت هیچ شرایطی مذاکره را برنمی‌تابد و تنها گزینه آمریکا در رابطه با ایران، حمله نظامی است. تهدیدی که از جانب ایران با تهدید پاسخ داده می‌شود. آن روز که ساموئل هانتیگتون نظریه‌پرداز مشهور آمریکایی، از «برخورد تمدن‌ها» سخن گفت، پاسخ سیدمحمد خاتمی «گفت‌وگوی تمدن‌ها» بود و مقابله با «ائتلاف برای جنگ» با تاکتیک «ائتلاف برای صلح». اما حمله به عراق و حضور نومحافظه‌کاران، فرصت را برای تکمیل «هژمونی» ایالات‌متحده در جهان فراهم کرده بود و دولت نهم در ایران هم، بر همان اساس پاسخ می‌داد. محسن رضایی در مناظره با محمود احمدی‌نژاد در انتخابات سال 88، به صراحت از جدی‌بودن حمله نظامی به ایران گفت که با کم‌توجهی رییس دولت مواجه شده و با دستور مقامات ارشد نظام، چند مانور گسترده نظامی در دستور کار نیروهای مسلح ایران قرار می‌گیرد. این منتهای بحرانی بود که می‌تواند در خاورمیانه پس از عراق و اشغال نظامی این کشور دامنگیر دولت آمریکا باشد. پس از دو سال و شکست‌های جورج بوش در سیاست خارجی و مسایل داخلی، «باراک اوباما» کرسی ریاست‌جمهوری آمریکا را بار دیگر به آغوش دموکرات‌های معتدل بازمی‌گرداند و شعار تغییر سر می‌دهد. میانه‌رو‌ترین دولت ایالات‌متحده که با شعار صلح و حقوق‌بشر پرچم آمریکا را بر فراز آسمان این کشور به اهتزاز درآورد، سیاست پرتنش تحریم را مقابل ایران به‌کار گرفت اما در بر همان پاشنه چرخید. آمریکا در قالب گروه 1+5، به‌دنبال محدود‌سازی هرچه‌بیشتر ایران شد، دستیاران ویژه و کهنه‌کار اوباما، تحریم‌های مختلف علیه ایران را کلید زدند و به چهار قطعنامه‌ای که با محوریت آنان در شورای امنیت سازمان ملل تصویب شده بود، افزودند. واپسین روزهای دولت احمدی‌نژاد در حالی گذشت که نامه‌های وی به باراک اوباما همچنان بی‌پاسخ مانده بود. این در حالی است که اوباما همواره خود را متمایل به مذاکره و صلح و برقراری ارتباط مبتنی بر حفظ منافع ملی دو کشور در فضایی احترام‌آمیز نشان داده است اما در این بخش، نوعی بی‌ثباتی را هم بروز داده که برخی آن را به لابی گروه‌های فشار در ایالات‌متحده نسبت می‌دهند.
دولتی برای اعتدال
بازخورد شعارهای «دولت اعتدال» منعکس شده در پاسخ «روحانی مچکریم» دیده شد. انتخابات ریاست‌جمهوری یازدهم ایران، شرایطی مشابه اتفاق 16سال قبل از آن داشت. روحانی منتخب با شعار میانه‌روی، مورد حمایت طرف‌های غربی خسته از چالش ایران و غرب قرار گرفته است. او در حالی به مصاف ناامیدی‌های حاصل از رفتارهای فاقد مبنای کارشناسی و مدیریت دیپلماسی برخی مسوولان دولت سابق رفت که بزرگ‌ترین پروژه مرتبط با سیاست خارجه کشور؛ «حضور رییس‌جمهور در شصت‌وهفتمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد» روی میز کار وی قرار داشت! نشستی که در آن قرار نبود جای صلح در متن سخنرانی رییس‌جمهور و جای نمایندگان کشورهای جهان در صندلی‌های سازمان ملل خالی باشد.
بیش از هر زمان در تاریخ ایران و آمریکا، شرایط بهبود روابط، فراهم بود و این مساله داغ‌ترین موضوع بحث در جامعه آمریکا به شمار می‌رفت.
دو کشوری که در 34سال اخیر، کم دردسر‌ترین روابطشان محدود به اصطکاک نوع دوستی‌شان در زمینه اهدای کمک‌های مالی هنگام بروز حوادث طبیعی مانند زلزله و سیل و... یا ارسال پیام تبریک به مناسبت اعیاد و مراسم‌ها و پیام تسلیت به بهانه تلفات جانی حاصل از رویدادهای غم‌انگیز می‌شد.
در این بین بررسی فضای سیاسی آمریکا در رابطه با ایران به راحتی از امضای 118 نماینده کنگره آمریکا که زیر نامه درخواست آنان مبنی بر یافتن راه‌حل دیپلماتیک - نه نظامی - در قبال ایران تسلیم اوباما شد، به چشم می‌خورد، به راحتی امکانپذیر می‌نماید. سخنرانی اوباما در سازمان ملل از جهات بسیاری قابل بررسی است.
وی در بخشی از سخنان خود توضیحاتی در مورد مساله هتک حرمت ساحت مقدس پیامبر اسلام(ص) ضمن انتشار فیلم غیراخلاقی در جامعه آمریکا ارایه می‌کند که حامل پیام ظریفی به ایران است.
به گزارش گاردین، در بخشی از سخنان وی چنین است: «آینده به کسانی که به پیامبر اسلام توهین کردند متعلق نیست. با این همه، افرادی که این توهین را محکوم کردند باید همچنین توهین به ساحت حضرت عیسی(ع)، تخریب کلیساها و انکار هولوکاست را محکوم کنند/ درباره ایران باید گفت که تهران در استفاده از موقعیت برای نشان دادن صلح‌آمیز بودن برنامه‌های هسته‌ای‌اش بازمانده است و نتوانسته به تعهدات خود به سازمان ملل متحد جامه عمل بپوشاند/ بگذارید به وضوح بگویم آمریکا می‌خواهد این مساله را از طریق دیپلماسی حل کند و اعتقاد ما بر این است که هنوز زمان و فضای لازم برای این کار وجود دارد اما این زمان نامحدود نیست/ ما به حقوق کشورها برای دستیابی به انرژی هسته‌ای صلح‌آمیز احترام می‌گذاریم اما یکی از اهداف سازمان ملل متحد این است که از صلح‌آمیز بودن فعالیت‌های هسته‌ای اطمینان حاصل کند/ اشتباه نکنید: ایرانی که دارای تسلیحات هسته‌ای باشد، چالشی قابل کنترل نیست و تهدیدهایی از جمله از میان بردن اسراییل، ایجاد بی‌ثباتی در وضعیت اقتصاد جهانی و ایجاد ناامنی در منطقه خلیج‌فارس را به‌دنبال خواهد داشت/ وجود تسلیحات هسته‌ای در ایران می‌تواند به نوعی در منطقه ایجاد رقابت کند و باعث زیر پا گذاشتن قراردادهای بین‌المللی شود. به همین دلیل، برخی کشورها دولت ایران را مسوول می‌دانند و آمریکا تلاش می‌کند تا از دسترسی ایران به سلاح‌های هسته‌ای جلوگیری شود.» این برگ به‌عنوان نخستین سرمشق صلح‌طلبی می‌توانست در بر‌دارنده مهم‌ترین وجوه سیاسی روابط ایران - آمریکا در 34سال اخیر باشد. در حالی‌که مردم ایران خود را برای استقبال از رییس‌جمهور کشور خویش آماده می‌کردند، اخبار شگفت‌انگیز مکالمه تلفنی رییس‌جمهور ایران و آمریکا برای لحظاتی جهان را در شوک دیپلماتیک فرو برد. گمانه‌زنی‌ها در مورد سرنوشت رابطه ایران - آمریکا شدت گرفت و بسیاری سیاستمداران جهان در داخل و خارج به بحث پیرامون این موضوع پرداختند. در این رابطه، به نقل از ایسنا، محسن رضایی دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام طی اظهاراتی بیان می‌کند: «معتقدم تغییرات اساسی در روابط ایران و آمریکا شکل خواهد گرفت و اگر آمریکا اجازه دهد مذاکرات به نتیجه برسد، این می‌تواند یک موفقیت بزرگ برای این کشور باشد.»
بسیاری از نظریه‌پردازان سیاسی ضریب رشد پیشرفت پرونده رابطه ایران - آمریکا را بسیار مثبت و قابل‌قبول ارزیابی کردند در حالی‌که آخرین پیام اوباما ضمن دیدار با «بنیامین نتانیاهو» نخست‌وزیر رژیم صهیونیستی در رابطه با ایران بسیار گیج‌کننده و خارج از عرف دیپلماتیک به نظر می‌رسد.
به گزارش فرارو، اوباما در این دیدار خاطرنشان کرد: «با چشمانی باز وارد مذاکره شده‌ایم و هیچ گزینه‌ای از جمله گزینه نظامی را از روی میز برنداشته‌ایم» ضمن این دیدار، باراک اوباما رییس‌جمهور ایالات‌متحده آمریکا دلیل حضور ایران پای میز مذاکره را، فشار تحریم‌های بین‌المللی دانست و خود را خواستار آزمودن اراده ایران در این راستا نشان داد. این اقدام اوباما واکنش تند وزیر امور خارجه کشورمان دکتر «محمدجواد ظریف» را در پی داشت که در صفحه توییتر رسمی خود چنین می‌نویسد: «رییس‌جمهور اوباما نیازمند ثبات برای ارتقای اعتماد دوجانبه است. پشتک‌ووارو زدن اعتمادسوز است و از اعتبار ایالات‌متحده می‌کاهد.» دکتر ظریف پیش‌فرض رییس‌جمهور آمریکا مبنی بر مذاکره ایران تحت فشار تحریم‌ها را بی‌احترامی به ملت ایران برشمرد و این اقدام اوباما را نادرست و زورگویانه خواند. واکنش «کاترین اشتون» رییس سیاست خارجی اتحادیه اروپا در واشنگتن به اظهارات اوباما چنین بود: «من می‌خواهم مذاکرات در ژنو را در فضایی مثبت پیش ببرم لذا قانونگذاران در واشنگتن و کسانی که از سوی آمریکا جریان مذاکره را رهبری می‌کنند، باید از وجود بهترین فضای ممکن مطمئن شوند.» فرصت‌سوزی بار دیگر، نگرانی اصلی ناظران دیپلماسی ایران و ایالات‌متحده است. ایران بی‌تردید موضعی واحد از آمریکا می‌خواهد چه اینکه نوعی وحدت رویه در ایران پیرامون مذاکره در شرایط برابر با ایالات متحده، شکل گرفته است. به هر حال ما ایرانی‌ها ضرب‌المثلی داریم که می‌گوید: «این میز به هیچ‌کس وفا نکرد»؛ روی این میز گزینه صلح باشد یا جنگ، اسلحه باشد یا کتاب، مهر کاخ سفید باشد یا سازمان ملل، قطعنامه شورای امنیت باشد یا ضمانتنامه امنیت شورا، هرچه باشد و هرچه بوده است، روزی از روی میز برداشته می‌شود... . میز اوباما با تمام گزینه‌هایش فقط دو سال دیگر اعتبار دارد و این آغاز تورق برگی جدید از سرنوشت ایران و آمریکاست.
بررسی جهت‌گیری‌های 29 رییس‌جمهور اخیر ایالات‌متحده - از آبراهام لینکلن تا باراک اوباما - نشان می‌دهد بیش از 60‌درصد از آنها جمهوریخواه و کمتر از 40‌درصد از آنان عضو حزب دموکرات آمریکا بوده‌اند. این نسبت با تقریب خوبی میان دو رییس‌جمهور از حزب جمهوریخواه به ازای یک رییس‌جمهور از حزب دموکرات ایالات‌متحده در دوره‌های متوالی و متناوب توزیع می‌شود و این الگو تا دوران ریاست‌جمهوری «جیمی کارتر»، سی‌ونهمین رییس‌جمهور ایالات‌متحده آمریکا ادامه می‌یابد از سال 1977 روال انتخاباتی ریاست‌جمهوری آمریکا شکل یک‌درمیان به خود گرفته و توزیع قدرت میان دو ابرحزب ایالات‌متحده در قالبی نوسانی نمود یافت. هرچند این تصور که در نظام‌های دوحزبی، دموکراسی، حکم به انتخاب نماینده هر حزب طی دوره‌های متناوب می‌دهد، میان مردم هر کشور - از جمله ایران - غالب است، اما موضوع آنجاست که در آمریکا برخلاف ایران، صاحبان قدرت و صاحبان کرسی، صرفا یکی نیستند و انتخابات ریاست‌جمهوری، آخرین سنگر تعیین‌کننده پیروزی یا شکست حزب مقابل به‌شمار نمی‌رود.
توازن به وجود آمده میان دو حزب قدرتمند ایالات‌متحده که حاصل توزیع زمانی برابر - توافقی یا اتفاقی - در حصول قدرت سیاسی آمریکا بود؛ با پیروزی انقلاب اسلامی ایران مقارن شد و «جیمی کارتر» رییس‌جمهور وقت ایالات‌متحده را مقابل دولت موقت مهندس بازرگان و پس از آن بنی‌صدر قرار داد.
سیاست خارجی ایالات‌متحده پیش از انقلاب، در راستای تاکتیک ایجاد پایگاه ثبات‌بخش منطقه‌ای در ایران دنبال می‌شد و به‌طور طبیعی در جهان دو قطبی، ایران در کنار قطب غرب قرار گرفته بود. پس از انقلاب اما این رویکرد دچار تفاوت‌های عمده‌ای شد. به بیان دیگر تحولات ناگهانی و تغییر رژیم ایران در حالی اتفاق افتاد که تنها یک‌سال پیش از آن، جیمی کارتر طی سفر خود به تهران در تاریخ دهم دی سال 1356، ایران را «جزیره ثبات در آشوب‌زده‌ترین منطقه جهان» خوانده بود.
این درحالی بود که شرایط بحرانی کشور، شروع و شیوع اعتراضات و تظاهرات‌ مردمی علیه رژیم پهلوی، شاه ایران را به‌شدت نگران کرده بود. کارتر این موضوع را درخور توجه ندانست و ضمن اطمینان‌بخشی به شاه مخلوع ایران در رابطه با حمایت دولت آمریکا از دربار ایران - در صورت شدت‌گرفتن سیل اعتراضات مردمی - خاطر محمدرضا را از حیث سقوط رژیم آسوده کرد. در واقع انقلاب ایران آخرین مساله‌ای بود که امکان داشت جیمی کارتر نگران آن باشد. دکتر صادق زیباکلام عضو هیات‌علمی دانشکده علوم سیاسی دانشگاه تهران، رویکرد کارتر به اوضاع داخلی ایران را اینگونه تحلیل می‌کند: «در ماه‌های اولیه زمامداری کارتر به نظر می‌رسد آمیزه‌ای از سردرگمی، ابهام و نهایتا احتیاط بر رژیم، حاکم است» روزنامه اطلاعات هم در مقاله‌ای بیان می‌کند: «در 30سال اخیر جیمی کارتر اولین رییس‌جمهور آمریکاست که سیاست خارجی و استراتژی را با اخلاقیات و حقوق‌بشر در کنار هم قرار داده است.»
شاید بزرگ‌ترین دلیل نگرانی شاه ایران از عدم اطمینان به تحقق تعهدهای دولت آمریکا در جهت حمایت از ایران در منطقه و مدیریت بحران داخلی کشور را ضمن برش‌هایی از آنچه در روزنامه رستاخیز منتشر می‌شود بتوان جست‌وجو کرد: «کارتر: چون ما آزاد هستیم هرگز نمی‌توانیم در مقابل سرنوشت آزادی در جاهای دیگر بی‌تفاوت باشیم» (رستاخیز 23 فروردین 56)
قطعا این جملات و رویکردها، نمی‌تواند دلگرمی خوبی باشد برای کسی که سرنوشت سیال حکومتش را «هم‌عرض» سقوط پیش‌بینی می‌کند. ارتعاش موج اعتراضات مردمی، دربار پهلوی را لرزاند و شاه ایران در تاریخ 26 دی‌ سال 57، از کشور خارج شد. این اقدام، برگ نویی از تحولات سیاسی کشور ایران را در تقویم این سرزمین ورق زد که در ادامه به تاثیر‌گذاری آن بر اساسی‌ترین وجه سیاست داخلی آمریکا خواهیم پرداخت.
زمینه‌های قطع رابطه
مهندس «مهدی بازرگان» پس از انقلاب، سیاست میانه‌رو خود را می‌راند، غافل از اینکه 13 آبان در پیش است. تسخیر سفارت آمریکا در 13 آبان 1358، نقطه عطفی در بررسی روابط دیپلماتیک بین دو کشور به‌شمار می‌رود. این اقدام با واکنش جامعه بین‌الملل مواجه شد و در جامعه آمریکا نیز فضایی خاص علیه ایران به وجود آمد. هرچند پس از پیروزی انقلاب، برخی اتاق‌های فکر در درون آمریکا به‌تدریج، مطمئن شدند که ماهیت انقلاب صورت گرفته و شعارهای آن با آنچه آمریکا به‌دنبال آن است تفاوت‌هایی دارد اما در برخی تحلیل‌های آنان در آن مقطع نوعی امیدواری دیده می‌شود، اینکه به‌زودی، فضای انقلابی جای خود را به فضایی آرام‌تر بدهد. اما آمریکا، شاه مخلوع ایران را پذیرفته بود و این مساله کمی برای جوانان انقلابی یک کشور تازه متحول‌شده نبود. 444 روز تسخیر سفارت این کشور، بدبینی قابل درکی از ایران در میان مردم ایالات‌متحده پدید آورد که تنها سوار شدن سیاست خارجی آمریکا بر این موج مردمی برای وقوع رویداد‌هایی چون تحریم نفتی ایران از سوی ایالات‌متحده و دولت کارتر، صدور نخستین قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل (457)، تصویب نخستین قطعنامه تحریم از سوی شورای امنیت (461)، قطع کامل روابط سیاسی - اقتصادی ایران و آمریکا - در تاریخ 19 فروردین سال 59 از سوی دولت کارتر -، بلوکه کردن حساب‌های بانکی دولت ایران در بانک‌های خارج از کشور، اقدام نظامی آمریکا به واسطه ورود هشت هلیکوپتر و سه هواپیمای غول‌پیکر حامل 123 کماندو به خاک ایران جهت تسخیر سفارت و آزادسازی گروگان‌ها و... کافی بود.
مساله آزادی دیپلمات‌های آمریکایی تا مدت‌ها تیتر نخست رسانه‌های غرب بود، تا فرارسیدن انتخابات سال 1980 آمریکا - مصادف با نخستین سال شروع جنگ تحمیلی - که دولت کارتر با وجود پیش گرفتن سیاست‌های بشردوستانه و شعارهای حمایت از حقوق‌بشر با شکست در انتخابات، کرسی ریاست‌جمهوری را به رقیب جمهوریخواه خود «رونالد ریگان» واگذار کرد. هرچند این منتهای خواسته شاه مخلوع بود - چنانچه انقلاب ایران به وقوع نپیوسته بود - اما روی کار آمدن جمهوریخواهان محصور در رادیکالیسم سیاسی، برای ایرانِ پس از انقلاب و جمهوری شده، همواره تهدیدی اقتصادی، سیاسی و چه‌بسا نظامی و امنیتی به شمار رفته است. گروگان‌ها اما درست دقایقی پس از سخنرانی ریگان در مراسم تحلیف وی، توسط دولت ایران آزاد شدند که این امر همان‌قدر که در شکست کارتر در انتخابات و برگشتن اقبال مردم از دولت وی موثر بود، مانع از تفویض امتیاز آزادی گروگان‌ها و حل بزرگ‌ترین مساله سیاسی - امنیتی دولت آن مقطع برای آمریکا به دولت ریگان شد.
ریگان و جنگ
در برخی تئوری‌های ناظران سیاسی ایالات متحده، مساله «مهار دوگانه» ایران و عراق به چشم می‌خورد اما دفاع برخی از آنان از بها دادن به عراق برای دفع خطر ایران، حمایت آمریکا از صدام حسین در جنگ هشت‌ساله تحمیلی به ایران را، یکسویه کرد. دولت ریگان نیز در ترمیم رابطه ایران - آمریکا کاری از پیش نبرد و چه بسا بر این انفصال و افتراق دیپلماتیک دامن زد. در این میان رسوایی «ایران - کنترا» که به تعبیر بسیاری از خبرگزاری‌های داخلی و خارجی پس از رسوایی «واترگیت»، بزرگ‌ترین رسوایی آمریکا در عرصه بین‌الملل به شمار می‌رود، منتج از سیاست‌های دولت ریگان در برابر ایران بود. هرچند افشای این موضوع نخستین‌بار توسط روزنامه‌ای لبنانی در سطح جهان صورت گرفت، اما پس از آن دولت ایران ضمن تایید اظهارات روزنامه مذکور، دولت آمریکا را محکوم کرد.
«ایران - کنترا» یا ماجرای «مک فارلین»، توجه جهان را به سمت خاورمیانه جلب کرد، اما هرگز به اندازه سقوط هواپیمای مسافربری ایرانی که همراه با 290 مسافر و خدمه و کادر پروازش ضمن پرواز بر فراز خلیج‌فارس طعمه موشک هدایت‌شونده از ناو «یواس‌اس وینسنس» متعلق به نیروی دریایی ایالات‌متحده آمریکا شد، فاجعه‌آمیز نبود. دولت آمریکا با پرداخت خسارت 70‌میلیون‌دلاری بابت سقوط هواپیما برای حفظ ژست دیپلماتیک خود در صحنه بین‌الملل تلاش می‌کرد اما اعطای مدال شجاعت به «ویل راجرز» فرمانده ناو جنگی آمریکا در پایان خدمت وی در نیروی دریایی و همچنین امتناع دولت وقت و دولت‌های آینده از پذیرش مسوولیت حادثه هوایی خلیج‌فارس و عذرخواهی از ملت ایران، بسیار پررنگ‌تر از خاطره آن سانحه خونین، بر برگ‌های ماندگار تاریخ باقی ماند. انقلاب و شرایط ویژه کشور از یک سو و جنگ تحمیلی از سوی دیگر، فرصت برقراری هر نوع رابطه‌ای با آمریکا را طی گذشت نخستین‌دهه از عمر جمهوری‌اسلامی‌ایران، سلب کرد.
دولت سازندگی
با روی کار آمدن دولت آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی که در مقطعی با ریاست‌جمهوری «ویلیام جفرسون کلینتون» موسوم به «بیل» رییس‌جمهور دموکرات ایالات‌متحده مصادف شد، گمانه‌زنی‌ها مبنی بر افزایش احتمال برقراری رابطه دو کشور را وارد فاز تازه‌ای کرد. این در حالی بود که در این بین، تحریم و تهدید نظامی و اقتصادی، آخرین چیزی بود که امکان داشت ایران مجروح از هشت‌سال جنگ تحمیلی به آن نیاز داشته باشد و سیاست آمریکا در راستای ادامه این روند می‌توانست در سرنوشت کشور بسیار تاثیر‌گذار باشد. رفع تحریم‌ها - البته یک‌جانبه و غیرقابل مقایسه با امروز - می‌توانست گره کور روابط را باز کند چه اینکه دولت میانه‌رو سازندگی، به‌دنبال فضایی تازه در دیپلماسی بود و ایالات‌متحده پس از فروپاشی شوروی سابق، دارای قدرتی افزون‌تر هم شده بود. در ابتدای دولت آیت‌الله هاشمی، «بوش پدر» یعنی گزینه‌ای جمهوریخواه بر سر کار بود. پس از ربوده‌شدن دیپلمات‌های آمریکایی در بیروت و مطرح‌شدن این موضوع که چنانچه ایران، حزب‌الله را مجاب به آزادی گروگان‌ها کند، واشنگتن، صدام حسین را به‌عنوان متجاوز به خاک ایران معرفی خواهد کرد، آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی اقدامات لازم را در زمینه تحقق این موضوع انجام داد و به‌دنبال این تلاش آخرین گروگان آمریکایی در سال 1991 آزاد شد. اما سیاست دولت «بوش پدر» رییس‌جمهور وقت آمریکا در قبال ایران تغییر نکرد و سرنوشت رابطه ایران - آمریکا همچنان در پوششی از ابهام باقی ماند. این رویکرد از جانب جمهوریخواهان محتمل و چه‌بسا قابل پیش‌بینی بود. بنا‌براین هاشمی‌رفسنجانی بار دیگر با طرح مساله احیای روابط، ضمن روی کار آمدن دولت کلینتون در سال 1992، شانس خود را جهت ترمیم رابطه ایران - آمریکا امتحان کرد. این پیشروی تا آنجا ادامه داشت که نخستین قرارداد نفتی به ارزش یک‌میلیارددلار از جانب دولت سازندگی به شرکت نفتی آمریکایی کونوکو پیشنهاد شد. تعهد وزارت امور خارجه آمریکا در رابطه با پذیرش این قرارداد از جانب کاخ سفید به شرکت مذکور نیز نتوانست مانع از صدور فرمان ممنوعیت عقد هرگونه قرارداد نفتی از جانب تمامی شرکت‌های نفتی آمریکا با صنعت نفت ایران توسط کاخ سفید شود. این فرمان تنها یک‌سال بعد (سال 1996) توسط کنگره آمریکا به‌صورت یک قانون درآمد که به تحریم‌های ایرانی - لیبی شهرت دارد.
در مقاله‌ای مرتبط با این موضوع عنوان شده است که بر اساس اظهارات کلینتون و دنیس راس - مشاور اوباما در امور خاورمیانه - آمریکا در آن زمان رابطه با ایران را در دستور کار خود نداشته و به‌طور کلی از آن تعبیر به تهدیدی برای منافع خود نمی‌کرده است. هرچند هاشمی‌رفسنجانی بار دیگر با شعار استقبال از رابطه با آمریکا عازم رقابت‌های انتخابات ریاست‌جمهوری سال 84 شد، اما با پیروزی دکتر محمود احمدی‌نژاد در انتخابات، تحقق این هدف، هشت‌سال دیگر به تعویق افتاد. اینچنین بود که با وجود تلاش‌های رییس دولت سازندگی و آمادگی نسبی دولت و جامعه ایران جهت برقراری رابطه، رویکرد منفی دولت کلینتون و کنگره آمریکا در مواجهه با این موضوع، مانع از تجدید رابطه شد. این‌بار هم توپ در زمین ایالات‌متحده افتاد و به نظر می‌رسد لابی اسراییل و گروه‌های فشار دیگر در این کشور، چیزی کم از گروه‌های فشار ایرانی در تلاش برای بسته ماندن کریدور مراودات دیپلماتیک میان دو کشور ندارند!
شاید بتوان تحلیل نسبی از پیش گرفتن این سیاست محافظه‌کارانه دولت آمریکا ضمن برشمردن محورهایی چون امیدواری ایالات‌متحده به سقوط نظام، تحت فشار‌های اقتصادی و تورم سرسام‌آور پس از هشت‌سال دفاع مقدس ضمن اصرار بر تحریم روابط اقتصادی، ارایه کرد. در هر صورت فضای آن روزهای آمریکا خواستار برقراری رابطه با ایران نبود.
دولتی برای تنش‌زدایی
انتخابات حماسی دوم خرداد 76 و روی کار آمدن سیدمحمد خاتمی با شعار تنش‌زدایی و پیام جدی او به دولت و مردم ایالات‌متحده در گفت‌وگو با کریستین امانپور و سی‌ان‌ان، آمریکا را ناچار کرد تا از وجود «دموکراسی» در ایران سخن بگوید. با این حال دوران ریاست‌جمهوری خاتمی یکی از بحث‌برانگیزترین دوره‌های سیاسی ایران است. دوره‌ای که در هر صورت پس از سال‌ها انقلاب، جنگ، تحریم و مقاومت، رنگی از آرامش و ثبات در سیمای خود یافت. هرچند در این مقطع، آمریکا به‌تدریج متوجه تهدید جغرافیایی ایران در قلب خاورمیانه ضمن تاکید مکرر آن بر مساله اسراییل و رژیم اشغالگر صهیونیستی می‌شد، نخستین حضور سیدمحمد خاتمی در نشست بین‌المللی سازمان ملل متحد، شوکی جدی بر مجامع بین‌المللی وارد آورد. خاتمی در حالی ایده «گفت‌وگوی تمدن‌ها» را مطرح کرد که بخشی از مردم ایران به‌شدت مخالف برقراری رابطه ایران و آمریکا بودند اما این‌بار آمریکا موضع خوبی نسبت به از سرگیری روابط سیاسی - اقتصادی دو کشور داشت. این در حالی است که هنوز در کشور ایران، بسیاری در مورد عملکرد خاتمی در رابطه با آمریکا با یکدیگر اختلاف نظر دارند. جامعه جهانی آن را گامی مثبت اما کوتاه قلمداد می‌کند که ضمن تداوم، می‌توانست تاثیرگذارترین اقدام جمهوری‌اسلامی در جهت بهبود رابطه با آمریکا به شمار ‌آید. در حالی‌که منتقدان خاتمی آن را حرکتی افراط‌گرایانه و به نوعی در تناقض با آرمان‌های انقلاب تلقی می‌کنند.
شاید دولت آمریکا بی‌تفاوتی رییس‌جمهور وقت ایران به اظهارات «مادلین آلبرایت» مبنی بر عذرخواهی از ملت ایران بابت وقوع کودتای 28 مرداد را نوعی ضعف در سیستم دیپلماسی ایران جهت گشودن راه مذاکرات موثر در زمینه برقراری رابطه با آمریکا قلمداد کند؛ اما این رویداد طبق برداشت بسیاری از منتقدان اصلاحات در آن زمان، فرصت محسوب نمی‌شد. تا جایی که سیاست داخلی و خارجی خاتمی مقابل هم قد برافراشتند و به‌زعم بسیاری از هواداران دولت اصلاحات، آخرین امید‌ها جهت برقراری رابطه در میان تردیدهای دولت وقت، رنگ باخت؛ بار دیگر دولت آمریکا به دست جمهوریخواه‌ها افتاد! با روی کار آمدن «جورج دبلیو بوش» یک جمهوریخواه افراطی؛ نرمش‌های سیاسی خاتمی در این حوزه، با اقدامات و تهدیدهای نظامی پاسخ داده شد. «نئوکان‌ها» دارای موضع مشخصی در سیاست خارجی به‌ویژه علیه ایران بودند. با این حال برخی ناظران سیاسی در درون ایالات‌متحده معتقد بودند، پس از فشارهای اقتصادی دولت کلینتون، ایران هم بی‌میل نیست شانس خود را با جمهوریخواهان امتحان کند و «ال گور» دموکرات، بازی را به رقیب جمهوریخواه خود واگذار کند. حادثه 11سپتامبر سال 2001 و پیرو آن حمله نظامی به افغانستان نقطه آغازین جنگ‌افروزی‌های دولت آمریکا در منطقه بود. با این حال ایران که تهدید «طالبان» را با این حمله، کمرنگ شده می‌دید، در اجلاس موسوم به «بن» تلاش سازنده‌ای انجام داد و طرف ایرانی و آمریکایی، به توافقاتی دست یافتند. کمال خرازی و کالین پاول، فضا را به سمت یک تعامل جدی‌تر پیش می‌بردند اما رفتار عجیب و فرصت‌سوزانه جورج بوش پسر در نطق سالانه در کنگره و نام بردن از ایران تحت عنوان «محور شرارت»، همه‌چیز را به هم ریخت. این در حالی است که پیام تسلیت سیدمحمد خاتمی و محکوم‌کردن هر نوع اقدام تروریستی علیه ملت‌ها در روز یازدهم سپتامبر سال 2001، 10سال بعد در تاریخ 11 سپتامبر سال 2011 از سوی وزارت امور خارجه ایالات‌متحده مورد تقدیر قرار گرفت.
تندروها در مقابل نئوکان‌ها
تغییر دولت ایران در سال 1384، نقطه عطفی در سیاست داخلی کشور به‌شمار می‌رود که دیپلماسی جمهوری‌اسلامی‌ایران را نیز بسیار متاثر از خود کرده است. در آن روزها، از جانب دولت آمریکا تنها اقدامی که صورت نمی‌گیرد، پیشنهاد مذاکره و صلح است. و البته از نظر دولت ایران هم تنها موضوعی که در این بین کمترین اهمیتی ندارد، همان است.
سیاست خارجی ایران، هسته‌ای می‌شود و در برشی از زمان، تاریخی. هولوکاست از گنجه تاریخ بیرون و صلاحیت آن بررسی می‌شود. در نهایت آن چیزی که در سازمان ملل فریاد زده می‌شود، اسراییل است، آمریکا ست، افغانستان است و عراق. آمریکا بیش از هر زمان دیگر تهدید ایران را در منطقه جدی قلمداد می‌کند. دیپلماسی احمدی‌نژاد تحت هیچ شرایطی مذاکره را برنمی‌تابد و تنها گزینه آمریکا در رابطه با ایران، حمله نظامی است. تهدیدی که از جانب ایران با تهدید پاسخ داده می‌شود. آن روز که ساموئل هانتیگتون نظریه‌پرداز مشهور آمریکایی، از «برخورد تمدن‌ها» سخن گفت، پاسخ سیدمحمد خاتمی «گفت‌وگوی تمدن‌ها» بود و مقابله با «ائتلاف برای جنگ» با تاکتیک «ائتلاف برای صلح». اما حمله به عراق و حضور نومحافظه‌کاران، فرصت را برای تکمیل «هژمونی» ایالات‌متحده در جهان فراهم کرده بود و دولت نهم در ایران هم، بر همان اساس پاسخ می‌داد. محسن رضایی در مناظره با محمود احمدی‌نژاد در انتخابات سال 88، به صراحت از جدی‌بودن حمله نظامی به ایران گفت که با کم‌توجهی رییس دولت مواجه شده و با دستور مقامات ارشد نظام، چند مانور گسترده نظامی در دستور کار نیروهای مسلح ایران قرار می‌گیرد. این منتهای بحرانی بود که می‌تواند در خاورمیانه پس از عراق و اشغال نظامی این کشور دامنگیر دولت آمریکا باشد. پس از دو سال و شکست‌های جورج بوش در سیاست خارجی و مسایل داخلی، «باراک اوباما» کرسی ریاست‌جمهوری آمریکا را بار دیگر به آغوش دموکرات‌های معتدل بازمی‌گرداند و شعار تغییر سر می‌دهد. میانه‌رو‌ترین دولت ایالات‌متحده که با شعار صلح و حقوق‌بشر پرچم آمریکا را بر فراز آسمان این کشور به اهتزاز درآورد، سیاست پرتنش تحریم را مقابل ایران به‌کار گرفت اما در بر همان پاشنه چرخید. آمریکا در قالب گروه 1+5، به‌دنبال محدود‌سازی هرچه‌بیشتر ایران شد، دستیاران ویژه و کهنه‌کار اوباما، تحریم‌های مختلف علیه ایران را کلید زدند و به چهار قطعنامه‌ای که با محوریت آنان در شورای امنیت سازمان ملل تصویب شده بود، افزودند. واپسین روزهای دولت احمدی‌نژاد در حالی گذشت که نامه‌های وی به باراک اوباما همچنان بی‌پاسخ مانده بود. این در حالی است که اوباما همواره خود را متمایل به مذاکره و صلح و برقراری ارتباط مبتنی بر حفظ منافع ملی دو کشور در فضایی احترام‌آمیز نشان داده است اما در این بخش، نوعی بی‌ثباتی را هم بروز داده که برخی آن را به لابی گروه‌های فشار در ایالات‌متحده نسبت می‌دهند.
دولتی برای اعتدال
بازخورد شعارهای «دولت اعتدال» منعکس شده در پاسخ «روحانی مچکریم» دیده شد. انتخابات ریاست‌جمهوری یازدهم ایران، شرایطی مشابه اتفاق 16سال قبل از آن داشت. روحانی منتخب با شعار میانه‌روی، مورد حمایت طرف‌های غربی خسته از چالش ایران و غرب قرار گرفته است. او در حالی به مصاف ناامیدی‌های حاصل از رفتارهای فاقد مبنای کارشناسی و مدیریت دیپلماسی برخی مسوولان دولت سابق رفت که بزرگ‌ترین پروژه مرتبط با سیاست خارجه کشور؛ «حضور رییس‌جمهور در شصت‌وهفتمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد» روی میز کار وی قرار داشت! نشستی که در آن قرار نبود جای صلح در متن سخنرانی رییس‌جمهور و جای نمایندگان کشورهای جهان در صندلی‌های سازمان ملل خالی باشد.
بیش از هر زمان در تاریخ ایران و آمریکا، شرایط بهبود روابط، فراهم بود و این مساله داغ‌ترین موضوع بحث در جامعه آمریکا به شمار می‌رفت.
دو کشوری که در 34سال اخیر، کم دردسر‌ترین روابطشان محدود به اصطکاک نوع دوستی‌شان در زمینه اهدای کمک‌های مالی هنگام بروز حوادث طبیعی مانند زلزله و سیل و... یا ارسال پیام تبریک به مناسبت اعیاد و مراسم‌ها و پیام تسلیت به بهانه تلفات جانی حاصل از رویدادهای غم‌انگیز می‌شد.
در این بین بررسی فضای سیاسی آمریکا در رابطه با ایران به راحتی از امضای 118 نماینده کنگره آمریکا که زیر نامه درخواست آنان مبنی بر یافتن راه‌حل دیپلماتیک - نه نظامی - در قبال ایران تسلیم اوباما شد، به چشم می‌خورد، به راحتی امکانپذیر می‌نماید. سخنرانی اوباما در سازمان ملل از جهات بسیاری قابل بررسی است.
وی در بخشی از سخنان خود توضیحاتی در مورد مساله هتک حرمت ساحت مقدس پیامبر اسلام(ص) ضمن انتشار فیلم غیراخلاقی در جامعه آمریکا ارایه می‌کند که حامل پیام ظریفی به ایران است.
به گزارش گاردین، در بخشی از سخنان وی چنین است: «آینده به کسانی که به پیامبر اسلام توهین کردند متعلق نیست. با این همه، افرادی که این توهین را محکوم کردند باید همچنین توهین به ساحت حضرت عیسی(ع)، تخریب کلیساها و انکار هولوکاست را محکوم کنند/ درباره ایران باید گفت که تهران در استفاده از موقعیت برای نشان دادن صلح‌آمیز بودن برنامه‌های هسته‌ای‌اش بازمانده است و نتوانسته به تعهدات خود به سازمان ملل متحد جامه عمل بپوشاند/ بگذارید به وضوح بگویم آمریکا می‌خواهد این مساله را از طریق دیپلماسی حل کند و اعتقاد ما بر این است که هنوز زمان و فضای لازم برای این کار وجود دارد اما این زمان نامحدود نیست/ ما به حقوق کشورها برای دستیابی به انرژی هسته‌ای صلح‌آمیز احترام می‌گذاریم اما یکی از اهداف سازمان ملل متحد این است که از صلح‌آمیز بودن فعالیت‌های هسته‌ای اطمینان حاصل کند/ اشتباه نکنید: ایرانی که دارای تسلیحات هسته‌ای باشد، چالشی قابل کنترل نیست و تهدیدهایی از جمله از میان بردن اسراییل، ایجاد بی‌ثباتی در وضعیت اقتصاد جهانی و ایجاد ناامنی در منطقه خلیج‌فارس را به‌دنبال خواهد داشت/ وجود تسلیحات هسته‌ای در ایران می‌تواند به نوعی در منطقه ایجاد رقابت کند و باعث زیر پا گذاشتن قراردادهای بین‌المللی شود. به همین دلیل، برخی کشورها دولت ایران را مسوول می‌دانند و آمریکا تلاش می‌کند تا از دسترسی ایران به سلاح‌های هسته‌ای جلوگیری شود.» این برگ به‌عنوان نخستین سرمشق صلح‌طلبی می‌توانست در بر‌دارنده مهم‌ترین وجوه سیاسی روابط ایران - آمریکا در 34سال اخیر باشد. در حالی‌که مردم ایران خود را برای استقبال از رییس‌جمهور کشور خویش آماده می‌کردند، اخبار شگفت‌انگیز مکالمه تلفنی رییس‌جمهور ایران و آمریکا برای لحظاتی جهان را در شوک دیپلماتیک فرو برد. گمانه‌زنی‌ها در مورد سرنوشت رابطه ایران - آمریکا شدت گرفت و بسیاری سیاستمداران جهان در داخل و خارج به بحث پیرامون این موضوع پرداختند. در این رابطه، به نقل از ایسنا، محسن رضایی دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام طی اظهاراتی بیان می‌کند: «معتقدم تغییرات اساسی در روابط ایران و آمریکا شکل خواهد گرفت و اگر آمریکا اجازه دهد مذاکرات به نتیجه برسد، این می‌تواند یک موفقیت بزرگ برای این کشور باشد.»
بسیاری از نظریه‌پردازان سیاسی ضریب رشد پیشرفت پرونده رابطه ایران - آمریکا را بسیار مثبت و قابل‌قبول ارزیابی کردند در حالی‌که آخرین پیام اوباما ضمن دیدار با «بنیامین نتانیاهو» نخست‌وزیر رژیم صهیونیستی در رابطه با ایران بسیار گیج‌کننده و خارج از عرف دیپلماتیک به نظر می‌رسد.
به گزارش فرارو، اوباما در این دیدار خاطرنشان کرد: «با چشمانی باز وارد مذاکره شده‌ایم و هیچ گزینه‌ای از جمله گزینه نظامی را از روی میز برنداشته‌ایم» ضمن این دیدار، باراک اوباما رییس‌جمهور ایالات‌متحده آمریکا دلیل حضور ایران پای میز مذاکره را، فشار تحریم‌های بین‌المللی دانست و خود را خواستار آزمودن اراده ایران در این راستا نشان داد. این اقدام اوباما واکنش تند وزیر امور خارجه کشورمان دکتر «محمدجواد ظریف» را در پی داشت که در صفحه توییتر رسمی خود چنین می‌نویسد: «رییس‌جمهور اوباما نیازمند ثبات برای ارتقای اعتماد دوجانبه است. پشتک‌ووارو زدن اعتمادسوز است و از اعتبار ایالات‌متحده می‌کاهد.» دکتر ظریف پیش‌فرض رییس‌جمهور آمریکا مبنی بر مذاکره ایران تحت فشار تحریم‌ها را بی‌احترامی به ملت ایران برشمرد و این اقدام اوباما را نادرست و زورگویانه خواند. واکنش «کاترین اشتون» رییس سیاست خارجی اتحادیه اروپا در واشنگتن به اظهارات اوباما چنین بود: «من می‌خواهم مذاکرات در ژنو را در فضایی مثبت پیش ببرم لذا قانونگذاران در واشنگتن و کسانی که از سوی آمریکا جریان مذاکره را رهبری می‌کنند، باید از وجود بهترین فضای ممکن مطمئن شوند.» فرصت‌سوزی بار دیگر، نگرانی اصلی ناظران دیپلماسی ایران و ایالات‌متحده است. ایران بی‌تردید موضعی واحد از آمریکا می‌خواهد چه اینکه نوعی وحدت رویه در ایران پیرامون مذاکره در شرایط برابر با ایالات متحده، شکل گرفته است. به هر حال ما ایرانی‌ها ضرب‌المثلی داریم که می‌گوید: «این میز به هیچ‌کس وفا نکرد»؛ روی این میز گزینه صلح باشد یا جنگ، اسلحه باشد یا کتاب، مهر کاخ سفید باشد یا سازمان ملل، قطعنامه شورای امنیت باشد یا ضمانتنامه امنیت شورا، هرچه باشد و هرچه بوده است، روزی از روی میز برداشته می‌شود... . میز اوباما با تمام گزینه‌هایش فقط دو سال دیگر اعتبار دارد و این آغاز تورق برگی جدید از سرنوشت ایران و آمریکاست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.