|

اختلاف بينداز و حکومت کن در خاورميانه

احمد عظيمي‌بلوريان- استاد پيشين مريلند

اغتشاش‌های خاورميانه بر يک پايه اصلي شکل می‌گیرد که براي ايرانيان کاملا شناخته‌شده است: «اختلاف بينداز و حکومت کن». ايران در گذشته‌هاي دوردست مانند امروز نقش چندراهه يا ميدان را در ارتباط‌های کشورهاي جهان ايفا مي‌کرده و از این لحاظ همواره يک موقعيت استراتژيک فوق‌العاده داشته است. در اين رابطه، ايران هم از ارتباط‌های تجاري ميان شرق و غرب و شمال و جنوب خود برخوردار بوده و هم درگير برخوردهاي سياسي و نظامي ناشي از رقابت قدرت‌هاي مورد اشاره بوده و از آنها سود برده؛ اما بيشتر زيان ديده است. در گذشته‌هاي دور، مهم‌ترين قدرت‌هاي اروپايي در غرب، يونان و روم بودند که ارتباط و رقابت و دوستي و دشمني آنها با ايران باستان، هم موجب پيشرفت و فرهيختگي فرهنگي ايران بود و هم به‌دليل کشمکش دائمي آنها با ايران موجبات ضعف و ناتواني ايران باستان را فراهم آورد. فراز و فرود توانايي‌ها و قدرت نظامي و اقتصادي منحصر به ايران نبود. جنگ‌هاي 700ساله ايران و روم و ورود و خروج مکرر نيروهاي طرفين از متصرفات يکديگر مانند گرجستان و ارمنستان و شامات و شرق اروپا و مصر باعث تضعيف روم و ايران شد. به‌دليل اين سايش و برخورد دائمي، نه‌تنها ايران و روم قدرت اقتصادي و دفاعي خود را از دست دادند، بلکه هدف حمله اقوام منطقه مانند اعراب و بعدها مغولان قرار گرفتند. يونان خيلي پيش‌تر از اين و پس از تهاجم‌های اسکندر- که اهل مقدونيه و دشمن يونان بود- به يک کشور کوچک تبديل شد و امروز هم به همان صورت باقي مانده است.

بعد از رحلت پيامبر، اعراب به ايران حمله کردند. خلفاي اموي و عباسي حتي فرزندان پيامبر اسلام را هم به شهادت رساندند و سایر آنها به سرزمين‌هاي کوهستاني ايران که از هجوم و حضور اعراب در امان بودند، پناهنده شدند. آنها حتي حضرت امیرالمؤمنین(ع) را که مورد احترام ايرانيان و به اعتقاد شيعيان برگزيده پيامبر براي جانشيني خود بود، به شهادت رساندند. بعد از آن مغول‌ها پس از عبور از ايران، سرزمين‌هاي در تصرف خلفاي بغداد و روم شرقي شامل ترکيه کنوني و درياچه وان و سرزمين‌هاي کردنشين ايران تا بيشتر خاورميانه از جمله شامات و مصر را تصرف کردند و خلافت بغداد را از ميان برداشتند. از آن روزگار تا استقرار حکومت صفويان -که نهايتا ايران کنوني را يکپارچه کرد - ايران توسط اقوام محلي و مهاجر به‌صورت ملوک‌الطوايفي و خان‌خاني و در ناامني کامل اداره مي‌شد. ايرانيان از پيش از دوره هخامنشي مردمي ديندار و همواره به پرستش ايزد يکتا متّصف بوده‌اند. رسالت پيامبر اسلام در مرحله اول تربيت اعرابي بود که تا آن زمان در «جاهليت» به سر مي‌بردند. درحالي‌که تاريخ تمدن بشر در ايران، يونان، روم، چين و هند ريشه در مدنيت کهن داشته و دارد؛ آنچه در اين يادداشت اهميت دارد، بازگشت ايران به يک حالت متحد و يکپارچه است و درسي است که مي‌توان از تاريخ آموخت. ايران پيش از جنگ‌هاي اول و دوم جهاني گسترده‌تر از امروز بود. جنگ اول جهاني موجب پايان‌دادن به تسلط عثماني بر خاورميانه شد. رومي‌ها که براي قرن‌ها از خاورميانه رانده شده بودند، در اين دو جنگ به اين منطقه بازگشتند؛ اما جاي خود را به فرانسوي‌ها دادند. يوناني‌ها شکوه و عظمت باستاني خود را از دست دادند و امروز اگرچه از استقلال برخوردارند، اما ديگر کشورشان آن مهد تمدن باستاني نيست. تمدن‌هاي يوناني و رومي در 200، 300 سال اخير با هم ترکيب شده و به غرب اروپا، ايالات متحده آمريکا و کانادا رفته‌اند. مشخصه اين دو تمدن در معنويت علمي و هنري يوناني و قدرت‌طلبي تمدن رومي است. روم باستان همواره می‌کوشید بر قدرت‌هاي رقيب فائق آيد، کاري که امروز ترامپ از آن نسخه‌برداري مي‌کند. يوناني‌ها تمرکزشان بر پيشرفت علم و هنر بود. آنها براي ايران باستان احترام و اهميت زيادي قائل بودند و کتاب‌های زيادي درباره فرهنگ ايراني نوشتند. حتي جوانان يوناني به خدمت سپاهيان ايران درآمده بودند.
سخن پاياني تکيه بر تاريخ و پيشرفت‌ها و شکست‌هاي ايرانيان دارد. جنگ‌هاي 700ساله روم با ايران به طمع تصرف بخش‌هايي از امپراتوري ايران نهايتا منجر به ازدست‌رفتن هر دو قدرت روم و ايران شد. امروز ما با روم‌هاي ديگري سروکار داريم که سرنوشت جهان را در چنگال خود دارند. چيني‌ها براي اجتناب از جنگ دائم با مغولان و مردمان گرسنه آسياي مرکزي، خط خود را با ساخت ديوار چندين‌هزارکيلومتري از مهاجمان يا مهاجران آسياي مرکزي و شمالي جدا کردند؛
کاري که امروز ترامپ مي‌خواهد با مکزيک بکند. در قدرت‌هاي جهان امروز -که کنترل سازمان ملل و شوراي امنيت را در اختيار دارند- روم و يونان و ايران مشارکت مؤثري ندارند؛ جاي آنها را چين، فرانسه، بريتانيا، آمريکا و روسيه گرفته‌اند. ماهيت داشتن حق وتو، نشان‌دهنده وجود اختلاف ميان اين پنج قدرت است نه مشارکت آنها.
اما ايران کنوني در منطقه پرآشوب خاورميانه مي‌تواند با همکاري کشورهاي پيرامون خود نقش مهم‌تري را از آنچه اکنون دارد، ايفا کند. بسياري از آشوب‌هاي دائمي کشورهاي ريز‌و‌درشت خاورميانه يا آسياي جنوب شرقي به تحريک قدرت‌هاي غربي شکل مي‌گيرد. دشمني علني ايالات متحده آمريکا با ايران عمدتا به دليل آزادي عملي است که روسيه در منطقه با ياري ايران به دست آورده است. آمريکا اگر در منطقه مدعي نداشت، بازسازي خرابي‌هاي عظيم منطقه را با استفاده از دلارهاي نفتي و فروش اسلحه به انحصار خود و شايد با کمک ناتو انجام مي‌داد. آمريکا از قدرت چين و روسيه شگفت‌زده شده است و اگر به ايران تشر مي‌زند، در واقع پيامي است که براي دو کشور روسيه و چين مي‌فرستد. باوجود اين رقابت‌هاي سياسي، بازهم ايران مي‌تواند نقش بي‌بديلي در يکپارچه‌کردن قدرت‌هاي کوچک منطقه آسياي جنوب غربي ايفا کند. براي ايفاي اين نقش، ايران نبايد عضوي از تيم اختلاف‌افکني باشد. بايد به‌هر‌ترتيبي که لازم است، خود را از دعواهاي روزانه در منطقه خارج کند و به‌جاي آن در جهت برقراري همکاري‌هاي منطقه‌اي تلاش کند. مرزهاي کنوني ايران در قرن گذشته توسط قدرت‌هاي زورمند خارجي وقت خط‌‌کشي شده‌اند. قدرت‌هاي مورد اشاره نمي‌خواهند مردم خاورميانه با هم متحد باشند و حتي اگر از دستشان برآيد، بازهم براي تجزيه کشورهاي منطقه تلاش خواهند کرد. امروز تجزيه قفقاز و کردستان و افغانستان نمونه‌هاي بسيار روشني در تلاش قدرت‌هاي جهاني براي کوچک‌کردن و مديريت قدرت‌هاي منطقه‌اي است. کردستان به لحاظ تاريخي يک سرزمين يکپارچه و بخشي مهم از فرهنگ ايران‌زمين است. مغول‌ها پس از عقب‌راندن رومي‌ها از بيزانس، بخشي از کردستان را از ايران جدا کردند. سپس بخش عمده آن توسط عثماني از ايران جدا شد. سپس اين بخش در سال دوم جنگ اول جهاني (۱۹۱۴) در پيمان سايکس- پيکو به سه بخش تجزيه شد و هر بخش در يکي از سه کشور تازه‌تأسيس ترکيه و سوريه و عراق قرار داده شد. کردها در اين کشورها از همان زمان تجزيه تاکنون به دنبال يکپارچگي سرزمين خود بوده‌اند. کردها مردمي ايراني‌تبارند. در مرزهاي شرقي ايران، افغانستان، ازبکستان، تاجيکستان، جمهوری آذربايجان و گرجستان در دوره‌هاي طولاني بخشي از حوزه سياسي و فرهنگي ايران بوده‌اند. ايران کنوني مي‌تواند با اين کشورها همکاري و پيوستگي بيشتري از آنچه قدرت‌هاي غربي مايل‌اند داشته باشد؛ بدون اينکه حتي خطوط مرزي را تغيير دهد. همکاري‌هاي منطقه‌اي الزاما به مفهوم ازدست‌دادن استقلال نيست اما منطقه پراستعداد خاورميانه و کشورهاي هم‌جوار را خودکفا مي‌کند و ريش آنها را از دست قدرت‌هاي فرامنطقه‌اي نجات مي‌دهد.

اغتشاش‌های خاورميانه بر يک پايه اصلي شکل می‌گیرد که براي ايرانيان کاملا شناخته‌شده است: «اختلاف بينداز و حکومت کن». ايران در گذشته‌هاي دوردست مانند امروز نقش چندراهه يا ميدان را در ارتباط‌های کشورهاي جهان ايفا مي‌کرده و از این لحاظ همواره يک موقعيت استراتژيک فوق‌العاده داشته است. در اين رابطه، ايران هم از ارتباط‌های تجاري ميان شرق و غرب و شمال و جنوب خود برخوردار بوده و هم درگير برخوردهاي سياسي و نظامي ناشي از رقابت قدرت‌هاي مورد اشاره بوده و از آنها سود برده؛ اما بيشتر زيان ديده است. در گذشته‌هاي دور، مهم‌ترين قدرت‌هاي اروپايي در غرب، يونان و روم بودند که ارتباط و رقابت و دوستي و دشمني آنها با ايران باستان، هم موجب پيشرفت و فرهيختگي فرهنگي ايران بود و هم به‌دليل کشمکش دائمي آنها با ايران موجبات ضعف و ناتواني ايران باستان را فراهم آورد. فراز و فرود توانايي‌ها و قدرت نظامي و اقتصادي منحصر به ايران نبود. جنگ‌هاي 700ساله ايران و روم و ورود و خروج مکرر نيروهاي طرفين از متصرفات يکديگر مانند گرجستان و ارمنستان و شامات و شرق اروپا و مصر باعث تضعيف روم و ايران شد. به‌دليل اين سايش و برخورد دائمي، نه‌تنها ايران و روم قدرت اقتصادي و دفاعي خود را از دست دادند، بلکه هدف حمله اقوام منطقه مانند اعراب و بعدها مغولان قرار گرفتند. يونان خيلي پيش‌تر از اين و پس از تهاجم‌های اسکندر- که اهل مقدونيه و دشمن يونان بود- به يک کشور کوچک تبديل شد و امروز هم به همان صورت باقي مانده است.

بعد از رحلت پيامبر، اعراب به ايران حمله کردند. خلفاي اموي و عباسي حتي فرزندان پيامبر اسلام را هم به شهادت رساندند و سایر آنها به سرزمين‌هاي کوهستاني ايران که از هجوم و حضور اعراب در امان بودند، پناهنده شدند. آنها حتي حضرت امیرالمؤمنین(ع) را که مورد احترام ايرانيان و به اعتقاد شيعيان برگزيده پيامبر براي جانشيني خود بود، به شهادت رساندند. بعد از آن مغول‌ها پس از عبور از ايران، سرزمين‌هاي در تصرف خلفاي بغداد و روم شرقي شامل ترکيه کنوني و درياچه وان و سرزمين‌هاي کردنشين ايران تا بيشتر خاورميانه از جمله شامات و مصر را تصرف کردند و خلافت بغداد را از ميان برداشتند. از آن روزگار تا استقرار حکومت صفويان -که نهايتا ايران کنوني را يکپارچه کرد - ايران توسط اقوام محلي و مهاجر به‌صورت ملوک‌الطوايفي و خان‌خاني و در ناامني کامل اداره مي‌شد. ايرانيان از پيش از دوره هخامنشي مردمي ديندار و همواره به پرستش ايزد يکتا متّصف بوده‌اند. رسالت پيامبر اسلام در مرحله اول تربيت اعرابي بود که تا آن زمان در «جاهليت» به سر مي‌بردند. درحالي‌که تاريخ تمدن بشر در ايران، يونان، روم، چين و هند ريشه در مدنيت کهن داشته و دارد؛ آنچه در اين يادداشت اهميت دارد، بازگشت ايران به يک حالت متحد و يکپارچه است و درسي است که مي‌توان از تاريخ آموخت. ايران پيش از جنگ‌هاي اول و دوم جهاني گسترده‌تر از امروز بود. جنگ اول جهاني موجب پايان‌دادن به تسلط عثماني بر خاورميانه شد. رومي‌ها که براي قرن‌ها از خاورميانه رانده شده بودند، در اين دو جنگ به اين منطقه بازگشتند؛ اما جاي خود را به فرانسوي‌ها دادند. يوناني‌ها شکوه و عظمت باستاني خود را از دست دادند و امروز اگرچه از استقلال برخوردارند، اما ديگر کشورشان آن مهد تمدن باستاني نيست. تمدن‌هاي يوناني و رومي در 200، 300 سال اخير با هم ترکيب شده و به غرب اروپا، ايالات متحده آمريکا و کانادا رفته‌اند. مشخصه اين دو تمدن در معنويت علمي و هنري يوناني و قدرت‌طلبي تمدن رومي است. روم باستان همواره می‌کوشید بر قدرت‌هاي رقيب فائق آيد، کاري که امروز ترامپ از آن نسخه‌برداري مي‌کند. يوناني‌ها تمرکزشان بر پيشرفت علم و هنر بود. آنها براي ايران باستان احترام و اهميت زيادي قائل بودند و کتاب‌های زيادي درباره فرهنگ ايراني نوشتند. حتي جوانان يوناني به خدمت سپاهيان ايران درآمده بودند.
سخن پاياني تکيه بر تاريخ و پيشرفت‌ها و شکست‌هاي ايرانيان دارد. جنگ‌هاي 700ساله روم با ايران به طمع تصرف بخش‌هايي از امپراتوري ايران نهايتا منجر به ازدست‌رفتن هر دو قدرت روم و ايران شد. امروز ما با روم‌هاي ديگري سروکار داريم که سرنوشت جهان را در چنگال خود دارند. چيني‌ها براي اجتناب از جنگ دائم با مغولان و مردمان گرسنه آسياي مرکزي، خط خود را با ساخت ديوار چندين‌هزارکيلومتري از مهاجمان يا مهاجران آسياي مرکزي و شمالي جدا کردند؛
کاري که امروز ترامپ مي‌خواهد با مکزيک بکند. در قدرت‌هاي جهان امروز -که کنترل سازمان ملل و شوراي امنيت را در اختيار دارند- روم و يونان و ايران مشارکت مؤثري ندارند؛ جاي آنها را چين، فرانسه، بريتانيا، آمريکا و روسيه گرفته‌اند. ماهيت داشتن حق وتو، نشان‌دهنده وجود اختلاف ميان اين پنج قدرت است نه مشارکت آنها.
اما ايران کنوني در منطقه پرآشوب خاورميانه مي‌تواند با همکاري کشورهاي پيرامون خود نقش مهم‌تري را از آنچه اکنون دارد، ايفا کند. بسياري از آشوب‌هاي دائمي کشورهاي ريز‌و‌درشت خاورميانه يا آسياي جنوب شرقي به تحريک قدرت‌هاي غربي شکل مي‌گيرد. دشمني علني ايالات متحده آمريکا با ايران عمدتا به دليل آزادي عملي است که روسيه در منطقه با ياري ايران به دست آورده است. آمريکا اگر در منطقه مدعي نداشت، بازسازي خرابي‌هاي عظيم منطقه را با استفاده از دلارهاي نفتي و فروش اسلحه به انحصار خود و شايد با کمک ناتو انجام مي‌داد. آمريکا از قدرت چين و روسيه شگفت‌زده شده است و اگر به ايران تشر مي‌زند، در واقع پيامي است که براي دو کشور روسيه و چين مي‌فرستد. باوجود اين رقابت‌هاي سياسي، بازهم ايران مي‌تواند نقش بي‌بديلي در يکپارچه‌کردن قدرت‌هاي کوچک منطقه آسياي جنوب غربي ايفا کند. براي ايفاي اين نقش، ايران نبايد عضوي از تيم اختلاف‌افکني باشد. بايد به‌هر‌ترتيبي که لازم است، خود را از دعواهاي روزانه در منطقه خارج کند و به‌جاي آن در جهت برقراري همکاري‌هاي منطقه‌اي تلاش کند. مرزهاي کنوني ايران در قرن گذشته توسط قدرت‌هاي زورمند خارجي وقت خط‌‌کشي شده‌اند. قدرت‌هاي مورد اشاره نمي‌خواهند مردم خاورميانه با هم متحد باشند و حتي اگر از دستشان برآيد، بازهم براي تجزيه کشورهاي منطقه تلاش خواهند کرد. امروز تجزيه قفقاز و کردستان و افغانستان نمونه‌هاي بسيار روشني در تلاش قدرت‌هاي جهاني براي کوچک‌کردن و مديريت قدرت‌هاي منطقه‌اي است. کردستان به لحاظ تاريخي يک سرزمين يکپارچه و بخشي مهم از فرهنگ ايران‌زمين است. مغول‌ها پس از عقب‌راندن رومي‌ها از بيزانس، بخشي از کردستان را از ايران جدا کردند. سپس بخش عمده آن توسط عثماني از ايران جدا شد. سپس اين بخش در سال دوم جنگ اول جهاني (۱۹۱۴) در پيمان سايکس- پيکو به سه بخش تجزيه شد و هر بخش در يکي از سه کشور تازه‌تأسيس ترکيه و سوريه و عراق قرار داده شد. کردها در اين کشورها از همان زمان تجزيه تاکنون به دنبال يکپارچگي سرزمين خود بوده‌اند. کردها مردمي ايراني‌تبارند. در مرزهاي شرقي ايران، افغانستان، ازبکستان، تاجيکستان، جمهوری آذربايجان و گرجستان در دوره‌هاي طولاني بخشي از حوزه سياسي و فرهنگي ايران بوده‌اند. ايران کنوني مي‌تواند با اين کشورها همکاري و پيوستگي بيشتري از آنچه قدرت‌هاي غربي مايل‌اند داشته باشد؛ بدون اينکه حتي خطوط مرزي را تغيير دهد. همکاري‌هاي منطقه‌اي الزاما به مفهوم ازدست‌دادن استقلال نيست اما منطقه پراستعداد خاورميانه و کشورهاي هم‌جوار را خودکفا مي‌کند و ريش آنها را از دست قدرت‌هاي فرامنطقه‌اي نجات مي‌دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.