سه دهه تنش در روابط ایران و ایالات متحده و پاسخ به چند پرسش
آمریکا از جان ما چه میخواهد؟!
بهمن کشاورز . حقوقدان
تذکر:
این مقاله در سال 1377 نوشته شد. طی این 14سال چندبار به فکر چاپش افتادم. گاهی خود منصرف شدم و گاهی آنکه باید چاپش میکرد احتیاط کرد. هم من حق داشتم و هم او. زیرا خود موضوع، «توتم» و «تابو» بود. صرفنظر از اینکه درباره آن چه بگویی. حالا ظاهرا آن حالت منتفی یا، تا حدی، تعدیل شده است. کسانی از بالاترین سطوح مدیریت کشور و سایر سطوح و قشرها و تخصصها درباره «موضوع» به بحث پرداختهاند و بعضا محتوای بحثها هم «بحثانگیز» بوده است.
اما محتوای مطلب بنده، در تحلیل نهایی، چیزی جز تعدادی سوال نیست. پرسشهایی که اگر کسی به آنها جواب بدهد و جهل بنده را برطرف کند، موجب خوشحالی و سپاس است و اگر هم هیچکس جواب ندهد، باکی نیست و در جهلی که طبعا «مرکب» خواهد بود (یا خواهد شد) باقی میمانم. اگر هم - از بخت بد -طرح این سوالات نسخهپیچیهایی از قبیل افشاگری و آشکارشدن سیئات 70سالهام را در پی داشت، ناچار باید از همان بخت بد گله کنم. والله اعلم.
سر سخن
اولا - گمان نمیکنم امروز اینکه مردم ایران از چیزی و کسی نمیترسند نیاز به اثبات داشته باشد. صدام حسین با کار دور از خرد و دور از جوانمردیاش، مردم ایران را به واکنشی وادار کرد که به همه ناخودباوریها و خویشتن کهتریهای این مردم- که طی قرنها شکل گرفته بود- پایان بخشید. دنیا فهمید مردمی که سالهای دراز پیشینه جنگ تهاجمی نداشتهاند و همسایگان و غیرهمسایگان را آزار ندادهاند و سرشان به کار خود بوده، آنگاه که مورد یورش و آزار قرار گیرند، نه در برابر مهاجم که در برابر همه جهان میایستند و پاپس نمیگذارند.
اینکه رسیدن به این خودباوری و اثبات آن برای مردم دنیا چه بهایی داشت، داستانی دیگر است اما بیگمان این دستامد درخور آن بها بود. زیرا ثابت شد «هیهات منالذله» نزد ایرانیان نه شعاری برای ندا دردادن بلکه آموزهای برای «سر» دادن است.
آنها که در رزمگاهها نبودند نیز ثابت کردند هم توانایی پشتیبانی رزمندگان را دارند و هم کمبودها و رنجها و خطرها را تاب توانند آورد. کمبودهایی که برای همگان آشناست و خطرهایی چون موشکباران شهرهای بزرگ و بمبگذاریهای گاهوبیگاه.
بنابراین گمان نمیرود چیزهایی چون تحریم و حتی حمله، مردم ایران را بترساند چون هر چه بشود از آنچه در آن هشتسال شد فزونتر و بدتر نخواهد بود.
ثانیا - بیگمان مردم ایران با این خاک پهناور و گوناگونی آب و هوا و فراوانی معدن و منابع و نیروی کار جوان و داشتن نفت و راه داشتن به آبهایآزاد و...، 24سال پس از پایان جنگ و 34سال پس از پیروزی انقلاب، شایسته زندگانی و روزهای بسیار بهتر و شادتر و سازندهتر از آنچه اینک دارند، هستند. (این اعداد را روزآمد کردهام)
این گفته نیاز به اثبات ندارد و این استحقاق و شایستگی، در مقام قیاس با کشورهایی که در جنگ کاملا ویران شدند (مثل آلمان و ژاپن) و کشورهایی که در همین مدت 23سال از هیچ به همهچیز رسیدند (مثل مالزی و دوبی) محل تردید نیست.
پس چرا ما اینگونهایم و آنها آنگونه؟ ظاهرا همهچیز برای اینکه مردمی آسوده و فراخروزی و شاد باشیم فراهم است اما نهتنها چنین نیستیم که با تنگدستی و دلتنگی و اندوه دستبهگریبانیم و در ردهبندی مردمان شاد جهان، تنها مردم عراق و افغانستان پس از ما هستند، شگفتا و دریغا!
ثالثا - چون در پی یافتن چرایی این ناکامیها و گرفتاریها میرویم، همواره به یک نام میرسیم: «آمریکا»
جمهوریهای آسیای مرکزی را خشکی دربر گرفته است و به دریای آزاد و بازار جهانی راه ندارند، جابهجایی انرژی از راه حوضه دریاچه مازندران و رساندن آن به بازارهای مصرف جهانی بهترین و نزدیکترین و مطمئنترین و اقتصادیترین راه در این راستاست و این کار هم به شیوه دادوستد نفت (عملیات سوآپ SWAP) و هم با فرستادن نفت به خلیجفارس و دریای عمان و رساندن آن به ترکیه و پاکستان انجامشدنی است. چنین رویداد و فرآیندی نهتنها شکوفایی اقتصادی را در پی دارد بلکه یکپارچگی و بههمپیوستن کشورهای منطقه را که خود زاییده توانایی و بینیازی است موجب میشود و صلح و ثبات منطقه نتیجه آن است.
اما چنین رویداد فرخنده و سازندهای رخ نمیدهد و سترون میشود چون قانون «داماتو» و تحریم آمریکا مانع است.
تازه این یکی از چندین است که چون به پیرامون خود نیک بنگریم در پس هر گرفتاری و ناکامی و دشواری آمریکا را، آشکار یا پنهان، خواهیم دید. از ماجرای برداشت از سفرههای نفتی گرفته تا داستان تنظیم رژیم حقوقی دریای مازندران و از زمینگیرشدن هواپیماهای مسافری گرفته تا تعطیلی یا کمکاری کارخانهها و از محکومیتهای پیدرپی در مجمع عمومی و شورای امنیت سازمان ملل گرفته تا احکام محکومیت گاهوبیگاه در دادگاههای خارجی و توقیف اموال ایران و صدور دستور جلب بینالمللی بزرگان و مقاماتمان و دهها و صدها مورد دیگر که به شمارش نمیآید.
اگر با آمریکا در جنگ و چالشی جدی باشیم که انگیزهها و علتهای آن ویژگیهای مشخصی داشته باشد، البته این رنجها کشیدنی و این دردها خوردنی است که «هیهات منالذله» و جای هیچ چون و چرا و بوک و مگری نیست. اما اگر انگیزهها و علتهای این چالش و جنگ مختص به آمریکا و منحصر به آن نباشد و با این همه رزم نابرابر که حیات اقتصادی، منافع ملی و حتی آینده و سرنوشت مردم ما درگیر آن شده است، همچنان ادامه داشته باشد، ناچار پرسشهایی مطرح خواهد شد که پاسخ روشن و مستدل بزرگان را میطلبد.
این پرسشها را رزمندگان و متولیان انقلاب و خوندادگان و اسیریکشیدگان و شهیددادگان و جانبازان- با خیال راحت- میتوانند مطرح کنند اما فردی مانند بنده هم- که نه ایثارگر هستم و نه جانباز و شهیدداده و اسیریکشیده- ممکن است همین پرسشها را به اعتبار اینکه شهروند و مالیاتدهنده این کشور است و خود را صاحب حق میپندارد، مطرح کند حتی اگر پاسخی نگیرد یا پیامدهای تلخ و ناگواری را تحمل کند. نگارنده چنین کرده است که نه فرزندان کوچکی دارد و نه آرزوهای بزرگی و در واپسین سالها (و شاید روزها و ساعات) زندگی، نگفتن این چیزها را بر خود نمیپسندد و توهین به خویش میانگارد.
نگارنده هرگز نپنداشته و نمیپندارد این پرسشها فقط در ذهن او مطرح است- که بیگمان چنین نیست- اما شگفتیاش از آن است که چرا هیچکس این پرسشها را با آنان که باید پاسخ گویند در میان نمیگذارد؟ بهویژه آنها که برای طرح این سوالات اولی و احق هستند.
طرح مساله
پرسش مشخص این است:
«چه دشمنی دیرینه و ریشهدار و غیرقابل حلوفصلی بین ایران و آمریکا وجود دارد که از جانب ایران 30سال مرگ بر آمریکا گفتن و معارضه با آمریکا و از سوی آمریکا نیز 30سال درگیری آشکار و نهان با ایران را موجب شده است؟»
نگارنده این پرسش را با پارهای از کسانی که به ایشان دسترسی داشتم- و البته از بزرگان قوم نبودند ولی دستی در سیاست داشتند- مطرح کردم. بعضی به «نگاه عاقل اندر سفیه» و برخی به گفتن «چو دانی و پرسی سوالت خطاست» بسنده کردند. اما جمعی هم از سر لطف پاسخ گفتند.
وقتی در قبال پاسخ گروه اخیر، پرسش بعدی را در میان گذاشتم و برخی «ادله نقضی» را مطرح کردم، بعضی از ایشان با موضوع چنان برخورد کردند که گویی هرگز به این جنبه قضیه نیندیشیده بودند و ناچار پاسخی فوری و درخور پرسش نداشتند و جمعی دیگر چیزهایی گفتند که نهتنها مشکل مرا حل نکرد بلکه به پیچیدگی قضیه افزود.
ناچار جمعبندی پاسخهای نخستین پاسخدهندگان را به ترتیب خواهم آورد و آن «ادله نقضی» یا موارد مشابهی را هم که وجود داشته و دارد ولی تبعات و آثار مشابهی نداشته و ندارد، در کنار هر مورد ذکر خواهم کرد. با امید به اینکه اهل نظر و آنانکه این سوالات به ایشان راجع است، از باب احسان و برای روشن کردن ذهن افراد دور از سیاست- مثل بنده- پاسخهای صریح و «عوامفهم» (و نه «عوامپسند») مرحمت بفرمایند.
جمعبندی پاسخهای محتمل
1- « آمریکا در شهریور 1320 ایران را اشغال کرد و به بهانه مقابله با کمونیسم در کشور ما باقی ماند و مقدمات حضور طولانی بعدی خود را فراهم ساخت.»
مقایسه و ملاحظه:
الف- در 1320 دو اشغالگر دیگر- انگلیس و شوروی- نیز در ایران حضور داشتند. سابقه آنها در ایران بسیار بدتر از آمریکا بود (قراردادهای ترکمانچای و گلستان و 1919) و بعدها هم بسیار بدتر از آمریکا عمل کردند (تحویل ندادن طلاهای ایران از طرف روسها و حرکات انگلستان در جریان ملی شدن نفت ایران و ماجرای نفتکش رزماری). چرا با دو اشغالگر دیگر چنین درگیری طولانی و پرهزینهای نداریم؟
ب-گفته شده است خروج نیروهای روسی از ایران و ختم غایله آذربایجان، در پی اتمامحجت (اولتیماتوم) آمریکا به شوروی و حتی تهدید به استفاده از سلاح اتمی بوده است. حالت دیگر باقیماندن روسها در ایران و سرایت وضعیت آذربایجان به سایر قسمتهای حساس ایران، میتوانست باشد.
حاصل اینکه در ماجرای شهریور 1320 اشغالگران سه دولت بودند و آمریکا ضمن اینکه خود از ایران- بهموقع- خارج شد، روسها را هم وادار به خروج کرد. حال اگر علت خصومت این سابقه باشد، باید با دو اشغالگر دیگر هم رابطه مشابهی داشته باشیم، که نداریم. (البته وضعیت با انگلستان در این اواخر مشابه آمریکا شده اما در زمان نگارش اولیه این مطلب اوضاع چنین نبود)
2- « آمریکا کودتای 28 مرداد را به راه انداخت و دیکتاتوری تقریبا 30ساله را بر ایران تحمیل کرد.»
مقایسه و ملاحظه:
الف- در برپاکردن کودتای 28مرداد آمریکا تنها نبود. «آنتونی ایدن» نخستوزیر انگلستان- که تشکیلات امنیتیاش با آمریکاییها در برپاکردن کودتا همکاری کرده بود- پس از سقوط مصدق گفت «پس از مدتها راحت خوابیدم.»
از آثار اقتصادی کودتا کشورهای اروپایی دیگری هم- از طریق تشکیل کنسرسیوم نفتی - برخوردار شدند.
ب- اطلاعاتی که از تاریخ و برخی شهود زنده به ما رسیده و حتی مشاهدات شخصی خودم که در زمان کودتا شاگرد دبستان بودم، این برداشت و استنتاج را تقویت میکند که استفاده حزب توده- بهعنوان عامل شوروی - از موقعیت ایجادشده در کشور، باعث شد سررشته امور از دست نقشآفرینان 25مرداد بیرون رود و مرحوم دکتر مصدق بر سر دوراهی تندادن به پیروزی کودتاچیان یا پذیرش خطر افتادن ایران به دامان کمونیسم و الحاق به شوروی قرار گیرد (طرح مشهور پتر کبیر را درمورد دستیافتن به آبهای گرم از یاد نبریم).
واضح است آمریکا و انگلیس در پی حفظ منافع خود بودند. اما ناچار این سوال طرح خواهد شد که کدامیک از دو حالت پیشگفته مرجع میتوانست باشد؟ فراموش نکنیم نیروی سازمانیافته سومی که مثلا در کنار مصدق قرار بگیرد وجود نداشت.
بهعبارت دیگر شوروی- بهلحاظ اقدامات طرفداران- و بهتر بگوییم عواملش، حزب توده- که از یکسو عکسالعمل سریع غرب و آمریکا را باعث و از دیگرسو حالت انفعالی مرحوم دکتر مصدق را- به شرح پیشگفته- سبب شد، شاید به اندازه آمریکا و یارانش در ماجرای 28مرداد مسوول بود اما تا زمانی که وجود داشت همانند آمریکا مورد بغض و دشنام قرار نگرفت.
پ- خانم آلبرایت، وزیر امور خارجه وقت آمریکا، بابت کودتای 28مرداد از ملت ایران عذرخواهی کرد. این حرکت را آمریکا در قبال هیچ کشور دیگری انجام نداد. حال آنکه این کشور از این سوابق بسیار دارد. همچنین هیچ کشور و دولتی هم درباره کودتای 28مرداد یا سایر ستمهایی که بر کشور و مردم ایران رفته است، تاکنون عذرخواهی نکرده است.
خلاصه اینکه اگر سرزنشکنندگان آمریکا بابت کودتای 28مرداد جدی باشند، (چون جدی بودن بسیاری از ایشان با موضعی که در قبال مرحوم مصدق دارند قابل جمع نیست) با پذیرش زشتی و شئامت کودتای 28مرداد، باید پذیرفت این مورد برای استمرار پنجاهوچندسال درگیری با آمریکا (با احتساب سالهای پیش از پیروزی انقلاب) با این هزینه کافی به نظر نمیرسد. صرفنظر از اینکه از این بابت کشورهای دیگری هم- بهویژه انگلستان - درخور سرزنش بودهاند و هستند، اما از دشنام و نفرینی که نثار آمریکا میشود، سهمی نبردهاند.
3- «آمریکا در جنگ تحمیلی به عراق کمک کرد»
مقایسه و ملاحظه:
گفته شده کمک آمریکا به عراق از طریق دادن اطلاعات ماهوارهای به عراق در مورد حرکات و جابهجاییهای ارتش ایران، بوده است. قابلسرزنشبودن آمریکا و درخور نفرینبودنش محل تردید نیست. اما تا جایی که ما برمبنای اطلاعات رسانهای میدانیم (و قطعا اطلاعات محرمانه و تخصصی مطالبی بیش از اینها را دربردارد)، موارد زیر قابل بررسی است:
الف- آلمان و انگلستان و چند کشور دیگر مواد اولیه سلاحهای شیمیایی را برای عراق فراهم میکردند.
ب- انگلستان قطعات توپخانه سنگین عراق را تامین میکرد.
پ- فرانسه چون- ظاهرا بهلحاظ وجود موانع قانونی، نمیتوانست به کشور در حال جنگ اسلحه بفروشد- هواپیماهای «سوپر استاندارد» حامل موشکهای «اگزوسه» را که ویژه زدن کشتی است، به عراق اجاره داد!! رهبر فقید انقلاب این عمل فرانسه را به اقدام پالاندوزها که دنبال خیاطها راه افتادند «... که ما هم اهل بخیهایم» تشبیه فرمودند.
ت- کشورهای عربی- غیر از سوریه که خود با عراق اختلاف داشت- حمایت مالی و معنوی بیدریغی را به عراق عرضه کردند.
ث- شوروی تامینکننده همه ملزومات و تجهیزات نظامی عراق از جمله موشکهای دوربردی بودکه در موشکباران شهرهای ایران از آنها استفاده شد.
ج- کشورهای عضو شورای امنیت با نادیدهگرفتن اقدام جنایتکارانه عراق در استفاده از سلاحهای شیمیایی، با وجود شکایات مکرر و مصرانه ایران، امکان ادامه این جنایت را فراهم کردند.
به این ترتیب کمک به عراق در جنگ علیه ایران «اپیدمی» فراگیری بود که کمتر کشوری از آن مصون ماند، اما فقط برخی از این کشورها، به مدت محدود، طرف سرزنش و نفرین و دشنام قرار گرفتند و خیلی زود روابط با آنها عادی شد و گویا در بعضی سالها فرانسه- که اقدامش، به شرحی که گذشت، بیش از دیگران شگفتانگیز و غیرقابلتوجیه بود- اولین و بزرگترین شریک تجاری ایران بوده است.
اگر گفته شود «هر زمان و موقعیتی ویژگیها و مقتضیات خود را دارد و نمیتوان تا ابد با همه کشورها درگیر بود که چرا در زمان و موقعیت خاصی، بهنحو خاصی عمل کردهاند، علیالخصوص که زمامداران و مدیران کشورها همواره در حال تغییر هستند» این استدلال پذیرفتنی است. اما فورا همان پرسش قبلی مطرح میشود:
«اگر این یک قاعده عقلی و کلی است، استثنا چرا؟»
واقعیت و حقیقت این است اگر مبنا و معیار تقسیم سرزنش و نفرین بین کشورها، نقش آنها در کمک به عراق در جنگ باشد، آمریکا، رقبا و شرکای جدی و قدری خواهد داشت!
4- «آمریکا ایرباس ما را ساقط کرد و عدهای غیرنظامی بیگناه را کشت»
مقایسه و ملاحظه:
فاجعه ایرباس نه فراموششدنی است نه قابل چشمپوشی. این عمل چنان زشتی و شناعتی را دربر دارد که میتواند همه سرزنشها و نفرینها را به عامل خود اختصاص دهد و برای دیگران چیزی باقی نگذارد.
حمله موشکی به هواپیمای مسافری که در دالان مجاز در حال پرواز است و سیگنالهای شناسایی هواپیماهای غیرنظامی را مخابره میکند و حجم و اندازهاش هم در صفحه رادار با هواپیمای جنگنده نظامی قابل اشتباه نیست، چیزی نیست که بتوان فراموش کرد. حتی حلوفصل حقوقی موضوع و پرداخت غرامت به بازماندگان شهدای حادثه نیز از اهمیت و عظمت فاجعه نمیکاهد. اما آنچه دیگربار ذهن را به خود مشغول میکند مقایسه این حادثه است با رویدادی بهمراتب زشتتر و شنیعتر: «کشتار زایران ایرانی در مکه»:
الف- اگر در ماجرای «ایرباس» عاملان حادثه حداقل «ادعای اشتباه» میتوانند بکنند - هرچند مردود و غیرقابلقبول است - در حادثه مکه حتی امکان چنین ادعایی وجود نداشته و ندارد.
ب- اگر واقعه ایرباس- بههرحال- در منطقه جنگی و گویا در حالی اتفاق افتاد که در سطح خلیجفارس عملیاتی در جریان بود، حادثه مکه در خانه خدا و حرم امن الهی رخ داد.
پ- اگر فرمانده و خدمه ناو وینسنت ممکن بود تصور کنند این هواپیما مثلا حامل افراد و تجهیزات نظامی است (که البته حتی منطبق با واقعیت بودن این پندار هم مجوز حمله موشکی به هواپیمای غیرنظامی نبود) در فاجعه مکه ماموران سعودی بهخوبی میدیدند و میدانستند با گروهی زن و مرد غیرمسلح و وحشتزده و خسته طرف هستند.
ت- اگر زدن ایرباس- پس از محاسبات و نتیجهگیریهای غلط- فقط با فشار یک دکمه تحقق یافت و پس از این لحظه امکان تدارک و جلوگیری از فاجعه نبود، کشتار مکه ساعتها ادامه داشت اما کسی برای متوقفکردن آن کاری نکرد.
ث- اگر فاجعه ایرباس را دولتی لاییک که رابطه سیاسی خود را هم با ایران قطع کرده بود ایجاد کرد، عامل کشتار مکه حکومتی مسلمان بود که به این مقتولان بیگناه روادید ورود به عربستان را داده و مسوول حفظ سلامتی ایشان بود.
اما در عمل بین ایران و حکومت فاعل آن آشتی برقرار و این کشور نیز در جرگه «برادران عرب» ما وارد شد.
انصافا اگر قرار باشد مقدار معینی از سرزنش و نفرین را بین عاملان این دو فاجعه تقسیم کنیم، به کدامیک سهم بیشتری خواهد رسید؟
تکرار میکنم فراموش کردن کشتار مکه و عادیسازی روابط با عربستان برمبنای مصالح و منافع ملی قابل انتقاد و سرزنش نیست اما چرا تدبیر مشابهی در مورد مشابه (شاید با حدتی کمتر) اتخاذ نشود.
5- مساله فلسطین
وقتی در موضوع مثلث «فلسطین- اسراییل- آمریکا»، رابطه ایران با سه راس مثلث و وضعیت و نقشش در اضلاع آن مطرح میشود، باید پذیرفت مساله دارای ویژگیها و پیچیدگیهایی است که تعلیلوتحلیل و مآلا استنتاج را بسیار دشوار میکند و قدر متیقن آن است که ورود به قضیه در حدوتوان امثال بنده، که هنوز در چند مساله قبلی سرگردانم نیست. این کار درخور اهل سیاست است که قطعا برای چونیها و چراییها پاسخهای روشن دارند و میتوانند همهچیز را تحلیل و ایضاح کنند.
6- «این آمریکاست که روابط سیاسی خود را با ایران قطع کرده است.»
این قطع رابطه مسبوق به «تسخیر لانه جاسوسی» یا «گروگانگیری» اعضای سفارت (دعوای اسمی نداریم) بود. صرفنظر از علل و اسباب این رویداد- که در جای خود قابل بحث و تامل است- این پرسش به ذهن خطور میکند:
اگر ماجرای مشابهی برای سفارتخانه کشور ما در یکی از کشورهای جهان پیش میآمد و دولت و حکومت آن کشور از اقدام مذکور حمایت میکرد، چه میکردیم؟
نگاهی به تاریخ
بسیاری از دولتها و ملتها دشمن یکدیگر بوده و با هم جنگیدهاند. شدت و حدت و مدت این درگیریها گاهی به ضربالمثل یا داستان و افسانه مبدل شده است.
با بررسی اجمالی تاریخ از این حیث شاید بتوان فهمید نوع رابطه ایران با آمریکا- با توجه به انگیزهها و علل خصومت و عمق و شدت آن- تا چه حد پذیرفتنی و قابلتوجیه میتواند باشد:
1- خصومت تاریخی بین فرانسه و انگلستان که درباره آن داستانها گفته و نوشتهاند و روابط امروزشان را میبینیم.
2- رابطه آمریکا و ژاپن که اولی، اولین بمبهای اتمی را روی مردم دومی آزمایش کرد، کشورش را اشغال کرد و حتی قانون اساسی آن را تغییر داد و هماکنون هم در آن پایگاه نظامی دارد. اما نوع رابطه فعلی آنها را میتوان دید.
آیا میتوان گفت ژاپن- به عنوان کشوری شکستخورده و اشغالشده- دستنشانده و مستعمره آمریکاست؟
3- آمریکا و ویتنام: ویتنام که در گذشته کشوری مشتمل بر دو قسمت شمالی و جنوبی بود، مدت درازی با آمریکا جنگید. تلفات غیرنظامیان ویتنام شمالی وحشتناک و تلفات نظامیان آمریکایی چیزی بیشتر از 50هزارنفر بود. خرابیهای بهبارآمده در ویتنام غیرقابل محاسبه بود و «عامل زرد» که از هواپیماهای آمریکایی روی جنگلها ریخته شد، محیط را برای مدتهای طولانی آلوده کرد.
در این جنگ آمریکاییها از قشری فاسد و غیرقابلدفاع حمایت میکردند، اشتباهی که طی سالهای متمادی در آمریکای لاتین هم تکرار کردند و البته بعدها سیاست خود را تغییر دادند. با اینهمه وقتی آمریکاییها شکست خوردند و ویتنام را ترک کردند و ویتنام شمالی و جنوبی به هم پیوستند، هرچند رابطه آمریکا با ویتنام «عاشقانه» نشد، اما به حال عادی برگشت.
4- چین و تایوان: به یاد دارم که وقتی به مدرسه میرفتم هر روز رادیو آمار گلولههای توپی را اعلام میکرد که چین به دو جزیره «ماتسو» و «کموی» بهطور روزانه و مرتب شلیک میکرد. (امیدوارم در نقل اسامی اشتباه نکرده باشم). چین مدعی مالکیت تایوان و تایوان مدعی استقلال و عملا مستقل است. تعارض نظری طرفین در حدی است که چین مکرر تهدید کرده اگر تایوان اعلام استقلال کند، اقدام نظامی خواهد کرد. اما در عمل هردو کشور به کار خود مشغولند. تایوان به یکی از بزرگترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان تبدیل شده و موقعیت و وضعیت چین هم مستغنی از توصیف است و مقامات رسمی تایوانی اخیرا رفتوآمد به چین را هم آغاز کردهاند.
5- کرهشمالی و جنوبی و آمریکا: این رابطه مسبوق به جنگ خونین معروفی است که همگان از آن آگاهند و همه میدانیم کار آمریکا و کرهجنوبی از یک سو و کرهشمالی از سوی دیگر بالاخره به مذاکره و نوعی مصالحه و تحمل یکدیگر منتهی شده است. حال آنکه با اوصافی که از کرهشمالی گفته میشود، اگر نتیجه این مصالحه بازشدن درهای آن به روی عالم خارج باشد سرنوشت رژیمش معلوم نخواهد بود (و شاید هم کاملا معلوم خواهد بود! )
6- آلمان و متفقین: این یکی هم نیاز به بحث زیاد ندارد. آلمان همان کشوری است که با شعار مشهور هیتلر «مهم نیست، وقتی ما پیروز شدیم کسی سوال نخواهد کرد»، با دنیا و مردم آن هر کاری که خواست و توانست کرد. متفقین هم وقتی بر آن چیره شدند، هر کاری را که خواستند با آلمان و مردمش کردند. به قیاس روابط ما با آمریکا، این رابطه باید خصومت و مرافعهای را پایهگذاری کند که اقلا 200سال طول بکشد! اما آیا چنین شد؟ آیا این دولتها که قریب به 50میلیوننفر از یکدیگر را کشتند، از پایان جنگ تاکنون مشغول دشنامدادن به هم و اخلال در امور یکدیگر هستند؟
7- عراق و ایران: حمله عراق به ایران، بی منطق، ناجوانمردانه و توام با اعمال و اقدامات رذیلانه و غیرقانونی بود. واضح است که فقط صدام حسین و اهالی تکریت نبودند که با ما میجنگیدند و واضح است که آن رذیلتها فقط از گارد ریاستجمهوری صادر نشد. با این حال و با وجود شناختهشدن عراق بهعنوان آغازگر جنگ تهاجمی، صدهامیلیارددلار غرامت جنگی ما هم- اگر بخشیده نشده باشد- فراموش شده است.
از این دست مثالها بسیار وجود دارد. سوابق موجود بین چین و ژاپن، ژاپن و کره، هند و پاکستان، پاکستان و بنگلادش، ارمنستان و آذربایجان، ترکیه و ارمنستان و دهها نمونه دیگر، مواردی هستند که اگر قرار بود- یا قرار باشد- با دکترین ما تمشیت داده شوند، رسانهها و تظاهرکنندگان دچار کمبود شعار یا دشنام و نفرین میشدند یا میشوند!!
بهطور کلی اصطکاک و رودررویی میان انسانها، سهراه در پیش خواهد بود: «جنگ، فرار یا مذاکره و حلوفصل مساله»
پایان سخن
آنچه نوشته شد حاصل و نتیجه اختراع یا اکتشاف یا اجتهاد بنده نیست. این چیزها را- نه اهل نظر و فرهیختگان- بلکه مردم عادی کوچه و بازار در تاکسی و اتوبوس و مترو و قهوهخانه و رستوران و... میگویند و بسیار هم میگویند. بنده فقط مطالب عمده را جمع کردم و یکجا آوردم. لااقل تاکنون نخوانده و نشنیدهام بزرگان ما قضیه را از این زاویه دیده و به سوالات مقدر و ادله نقضی پاسخ صریح داده باشند.
سخن آخر اینکه نگارنده -در این سنوسال- نه از تحریم بیم دارد و نه از جنگ میترسد و نه تن به ذلت دادن را جایز میشمرد. اما- همچنانکه در آغاز سخن عرض شد مردم شجاع، پرتوان و با استعداد ایران را شایسته زندگی بهتر و آسودهتر و مرفهتری میداند که حداقل برخی در نتیجه تحریکات و بازیهای آشکار و پنهان آمریکا دستنیافتنی شده است. حال آنکه به نظر میرسد مشکل و درگیری ما با این کشور- بهویژه با گذشت این مدت طولانی و با توجه به تحولات جهانی- غیرقابل حل نباشد. بدیهی است چه بسا پاسخهای روشنگری که اهل نظر به پرسشهای بنده بدهند ذهنم را روشن و جهلم را (که امیدوارم خیلی مرکب نباشد) برطرف کند.
این مقاله در سال 1377 نوشته شد. طی این 14سال چندبار به فکر چاپش افتادم. گاهی خود منصرف شدم و گاهی آنکه باید چاپش میکرد احتیاط کرد. هم من حق داشتم و هم او. زیرا خود موضوع، «توتم» و «تابو» بود. صرفنظر از اینکه درباره آن چه بگویی. حالا ظاهرا آن حالت منتفی یا، تا حدی، تعدیل شده است. کسانی از بالاترین سطوح مدیریت کشور و سایر سطوح و قشرها و تخصصها درباره «موضوع» به بحث پرداختهاند و بعضا محتوای بحثها هم «بحثانگیز» بوده است.
اما محتوای مطلب بنده، در تحلیل نهایی، چیزی جز تعدادی سوال نیست. پرسشهایی که اگر کسی به آنها جواب بدهد و جهل بنده را برطرف کند، موجب خوشحالی و سپاس است و اگر هم هیچکس جواب ندهد، باکی نیست و در جهلی که طبعا «مرکب» خواهد بود (یا خواهد شد) باقی میمانم. اگر هم - از بخت بد -طرح این سوالات نسخهپیچیهایی از قبیل افشاگری و آشکارشدن سیئات 70سالهام را در پی داشت، ناچار باید از همان بخت بد گله کنم. والله اعلم.
سر سخن
اولا - گمان نمیکنم امروز اینکه مردم ایران از چیزی و کسی نمیترسند نیاز به اثبات داشته باشد. صدام حسین با کار دور از خرد و دور از جوانمردیاش، مردم ایران را به واکنشی وادار کرد که به همه ناخودباوریها و خویشتن کهتریهای این مردم- که طی قرنها شکل گرفته بود- پایان بخشید. دنیا فهمید مردمی که سالهای دراز پیشینه جنگ تهاجمی نداشتهاند و همسایگان و غیرهمسایگان را آزار ندادهاند و سرشان به کار خود بوده، آنگاه که مورد یورش و آزار قرار گیرند، نه در برابر مهاجم که در برابر همه جهان میایستند و پاپس نمیگذارند.
اینکه رسیدن به این خودباوری و اثبات آن برای مردم دنیا چه بهایی داشت، داستانی دیگر است اما بیگمان این دستامد درخور آن بها بود. زیرا ثابت شد «هیهات منالذله» نزد ایرانیان نه شعاری برای ندا دردادن بلکه آموزهای برای «سر» دادن است.
آنها که در رزمگاهها نبودند نیز ثابت کردند هم توانایی پشتیبانی رزمندگان را دارند و هم کمبودها و رنجها و خطرها را تاب توانند آورد. کمبودهایی که برای همگان آشناست و خطرهایی چون موشکباران شهرهای بزرگ و بمبگذاریهای گاهوبیگاه.
بنابراین گمان نمیرود چیزهایی چون تحریم و حتی حمله، مردم ایران را بترساند چون هر چه بشود از آنچه در آن هشتسال شد فزونتر و بدتر نخواهد بود.
ثانیا - بیگمان مردم ایران با این خاک پهناور و گوناگونی آب و هوا و فراوانی معدن و منابع و نیروی کار جوان و داشتن نفت و راه داشتن به آبهایآزاد و...، 24سال پس از پایان جنگ و 34سال پس از پیروزی انقلاب، شایسته زندگانی و روزهای بسیار بهتر و شادتر و سازندهتر از آنچه اینک دارند، هستند. (این اعداد را روزآمد کردهام)
این گفته نیاز به اثبات ندارد و این استحقاق و شایستگی، در مقام قیاس با کشورهایی که در جنگ کاملا ویران شدند (مثل آلمان و ژاپن) و کشورهایی که در همین مدت 23سال از هیچ به همهچیز رسیدند (مثل مالزی و دوبی) محل تردید نیست.
پس چرا ما اینگونهایم و آنها آنگونه؟ ظاهرا همهچیز برای اینکه مردمی آسوده و فراخروزی و شاد باشیم فراهم است اما نهتنها چنین نیستیم که با تنگدستی و دلتنگی و اندوه دستبهگریبانیم و در ردهبندی مردمان شاد جهان، تنها مردم عراق و افغانستان پس از ما هستند، شگفتا و دریغا!
ثالثا - چون در پی یافتن چرایی این ناکامیها و گرفتاریها میرویم، همواره به یک نام میرسیم: «آمریکا»
جمهوریهای آسیای مرکزی را خشکی دربر گرفته است و به دریای آزاد و بازار جهانی راه ندارند، جابهجایی انرژی از راه حوضه دریاچه مازندران و رساندن آن به بازارهای مصرف جهانی بهترین و نزدیکترین و مطمئنترین و اقتصادیترین راه در این راستاست و این کار هم به شیوه دادوستد نفت (عملیات سوآپ SWAP) و هم با فرستادن نفت به خلیجفارس و دریای عمان و رساندن آن به ترکیه و پاکستان انجامشدنی است. چنین رویداد و فرآیندی نهتنها شکوفایی اقتصادی را در پی دارد بلکه یکپارچگی و بههمپیوستن کشورهای منطقه را که خود زاییده توانایی و بینیازی است موجب میشود و صلح و ثبات منطقه نتیجه آن است.
اما چنین رویداد فرخنده و سازندهای رخ نمیدهد و سترون میشود چون قانون «داماتو» و تحریم آمریکا مانع است.
تازه این یکی از چندین است که چون به پیرامون خود نیک بنگریم در پس هر گرفتاری و ناکامی و دشواری آمریکا را، آشکار یا پنهان، خواهیم دید. از ماجرای برداشت از سفرههای نفتی گرفته تا داستان تنظیم رژیم حقوقی دریای مازندران و از زمینگیرشدن هواپیماهای مسافری گرفته تا تعطیلی یا کمکاری کارخانهها و از محکومیتهای پیدرپی در مجمع عمومی و شورای امنیت سازمان ملل گرفته تا احکام محکومیت گاهوبیگاه در دادگاههای خارجی و توقیف اموال ایران و صدور دستور جلب بینالمللی بزرگان و مقاماتمان و دهها و صدها مورد دیگر که به شمارش نمیآید.
اگر با آمریکا در جنگ و چالشی جدی باشیم که انگیزهها و علتهای آن ویژگیهای مشخصی داشته باشد، البته این رنجها کشیدنی و این دردها خوردنی است که «هیهات منالذله» و جای هیچ چون و چرا و بوک و مگری نیست. اما اگر انگیزهها و علتهای این چالش و جنگ مختص به آمریکا و منحصر به آن نباشد و با این همه رزم نابرابر که حیات اقتصادی، منافع ملی و حتی آینده و سرنوشت مردم ما درگیر آن شده است، همچنان ادامه داشته باشد، ناچار پرسشهایی مطرح خواهد شد که پاسخ روشن و مستدل بزرگان را میطلبد.
این پرسشها را رزمندگان و متولیان انقلاب و خوندادگان و اسیریکشیدگان و شهیددادگان و جانبازان- با خیال راحت- میتوانند مطرح کنند اما فردی مانند بنده هم- که نه ایثارگر هستم و نه جانباز و شهیدداده و اسیریکشیده- ممکن است همین پرسشها را به اعتبار اینکه شهروند و مالیاتدهنده این کشور است و خود را صاحب حق میپندارد، مطرح کند حتی اگر پاسخی نگیرد یا پیامدهای تلخ و ناگواری را تحمل کند. نگارنده چنین کرده است که نه فرزندان کوچکی دارد و نه آرزوهای بزرگی و در واپسین سالها (و شاید روزها و ساعات) زندگی، نگفتن این چیزها را بر خود نمیپسندد و توهین به خویش میانگارد.
نگارنده هرگز نپنداشته و نمیپندارد این پرسشها فقط در ذهن او مطرح است- که بیگمان چنین نیست- اما شگفتیاش از آن است که چرا هیچکس این پرسشها را با آنان که باید پاسخ گویند در میان نمیگذارد؟ بهویژه آنها که برای طرح این سوالات اولی و احق هستند.
طرح مساله
پرسش مشخص این است:
«چه دشمنی دیرینه و ریشهدار و غیرقابل حلوفصلی بین ایران و آمریکا وجود دارد که از جانب ایران 30سال مرگ بر آمریکا گفتن و معارضه با آمریکا و از سوی آمریکا نیز 30سال درگیری آشکار و نهان با ایران را موجب شده است؟»
نگارنده این پرسش را با پارهای از کسانی که به ایشان دسترسی داشتم- و البته از بزرگان قوم نبودند ولی دستی در سیاست داشتند- مطرح کردم. بعضی به «نگاه عاقل اندر سفیه» و برخی به گفتن «چو دانی و پرسی سوالت خطاست» بسنده کردند. اما جمعی هم از سر لطف پاسخ گفتند.
وقتی در قبال پاسخ گروه اخیر، پرسش بعدی را در میان گذاشتم و برخی «ادله نقضی» را مطرح کردم، بعضی از ایشان با موضوع چنان برخورد کردند که گویی هرگز به این جنبه قضیه نیندیشیده بودند و ناچار پاسخی فوری و درخور پرسش نداشتند و جمعی دیگر چیزهایی گفتند که نهتنها مشکل مرا حل نکرد بلکه به پیچیدگی قضیه افزود.
ناچار جمعبندی پاسخهای نخستین پاسخدهندگان را به ترتیب خواهم آورد و آن «ادله نقضی» یا موارد مشابهی را هم که وجود داشته و دارد ولی تبعات و آثار مشابهی نداشته و ندارد، در کنار هر مورد ذکر خواهم کرد. با امید به اینکه اهل نظر و آنانکه این سوالات به ایشان راجع است، از باب احسان و برای روشن کردن ذهن افراد دور از سیاست- مثل بنده- پاسخهای صریح و «عوامفهم» (و نه «عوامپسند») مرحمت بفرمایند.
جمعبندی پاسخهای محتمل
1- « آمریکا در شهریور 1320 ایران را اشغال کرد و به بهانه مقابله با کمونیسم در کشور ما باقی ماند و مقدمات حضور طولانی بعدی خود را فراهم ساخت.»
مقایسه و ملاحظه:
الف- در 1320 دو اشغالگر دیگر- انگلیس و شوروی- نیز در ایران حضور داشتند. سابقه آنها در ایران بسیار بدتر از آمریکا بود (قراردادهای ترکمانچای و گلستان و 1919) و بعدها هم بسیار بدتر از آمریکا عمل کردند (تحویل ندادن طلاهای ایران از طرف روسها و حرکات انگلستان در جریان ملی شدن نفت ایران و ماجرای نفتکش رزماری). چرا با دو اشغالگر دیگر چنین درگیری طولانی و پرهزینهای نداریم؟
ب-گفته شده است خروج نیروهای روسی از ایران و ختم غایله آذربایجان، در پی اتمامحجت (اولتیماتوم) آمریکا به شوروی و حتی تهدید به استفاده از سلاح اتمی بوده است. حالت دیگر باقیماندن روسها در ایران و سرایت وضعیت آذربایجان به سایر قسمتهای حساس ایران، میتوانست باشد.
حاصل اینکه در ماجرای شهریور 1320 اشغالگران سه دولت بودند و آمریکا ضمن اینکه خود از ایران- بهموقع- خارج شد، روسها را هم وادار به خروج کرد. حال اگر علت خصومت این سابقه باشد، باید با دو اشغالگر دیگر هم رابطه مشابهی داشته باشیم، که نداریم. (البته وضعیت با انگلستان در این اواخر مشابه آمریکا شده اما در زمان نگارش اولیه این مطلب اوضاع چنین نبود)
2- « آمریکا کودتای 28 مرداد را به راه انداخت و دیکتاتوری تقریبا 30ساله را بر ایران تحمیل کرد.»
مقایسه و ملاحظه:
الف- در برپاکردن کودتای 28مرداد آمریکا تنها نبود. «آنتونی ایدن» نخستوزیر انگلستان- که تشکیلات امنیتیاش با آمریکاییها در برپاکردن کودتا همکاری کرده بود- پس از سقوط مصدق گفت «پس از مدتها راحت خوابیدم.»
از آثار اقتصادی کودتا کشورهای اروپایی دیگری هم- از طریق تشکیل کنسرسیوم نفتی - برخوردار شدند.
ب- اطلاعاتی که از تاریخ و برخی شهود زنده به ما رسیده و حتی مشاهدات شخصی خودم که در زمان کودتا شاگرد دبستان بودم، این برداشت و استنتاج را تقویت میکند که استفاده حزب توده- بهعنوان عامل شوروی - از موقعیت ایجادشده در کشور، باعث شد سررشته امور از دست نقشآفرینان 25مرداد بیرون رود و مرحوم دکتر مصدق بر سر دوراهی تندادن به پیروزی کودتاچیان یا پذیرش خطر افتادن ایران به دامان کمونیسم و الحاق به شوروی قرار گیرد (طرح مشهور پتر کبیر را درمورد دستیافتن به آبهای گرم از یاد نبریم).
واضح است آمریکا و انگلیس در پی حفظ منافع خود بودند. اما ناچار این سوال طرح خواهد شد که کدامیک از دو حالت پیشگفته مرجع میتوانست باشد؟ فراموش نکنیم نیروی سازمانیافته سومی که مثلا در کنار مصدق قرار بگیرد وجود نداشت.
بهعبارت دیگر شوروی- بهلحاظ اقدامات طرفداران- و بهتر بگوییم عواملش، حزب توده- که از یکسو عکسالعمل سریع غرب و آمریکا را باعث و از دیگرسو حالت انفعالی مرحوم دکتر مصدق را- به شرح پیشگفته- سبب شد، شاید به اندازه آمریکا و یارانش در ماجرای 28مرداد مسوول بود اما تا زمانی که وجود داشت همانند آمریکا مورد بغض و دشنام قرار نگرفت.
پ- خانم آلبرایت، وزیر امور خارجه وقت آمریکا، بابت کودتای 28مرداد از ملت ایران عذرخواهی کرد. این حرکت را آمریکا در قبال هیچ کشور دیگری انجام نداد. حال آنکه این کشور از این سوابق بسیار دارد. همچنین هیچ کشور و دولتی هم درباره کودتای 28مرداد یا سایر ستمهایی که بر کشور و مردم ایران رفته است، تاکنون عذرخواهی نکرده است.
خلاصه اینکه اگر سرزنشکنندگان آمریکا بابت کودتای 28مرداد جدی باشند، (چون جدی بودن بسیاری از ایشان با موضعی که در قبال مرحوم مصدق دارند قابل جمع نیست) با پذیرش زشتی و شئامت کودتای 28مرداد، باید پذیرفت این مورد برای استمرار پنجاهوچندسال درگیری با آمریکا (با احتساب سالهای پیش از پیروزی انقلاب) با این هزینه کافی به نظر نمیرسد. صرفنظر از اینکه از این بابت کشورهای دیگری هم- بهویژه انگلستان - درخور سرزنش بودهاند و هستند، اما از دشنام و نفرینی که نثار آمریکا میشود، سهمی نبردهاند.
3- «آمریکا در جنگ تحمیلی به عراق کمک کرد»
مقایسه و ملاحظه:
گفته شده کمک آمریکا به عراق از طریق دادن اطلاعات ماهوارهای به عراق در مورد حرکات و جابهجاییهای ارتش ایران، بوده است. قابلسرزنشبودن آمریکا و درخور نفرینبودنش محل تردید نیست. اما تا جایی که ما برمبنای اطلاعات رسانهای میدانیم (و قطعا اطلاعات محرمانه و تخصصی مطالبی بیش از اینها را دربردارد)، موارد زیر قابل بررسی است:
الف- آلمان و انگلستان و چند کشور دیگر مواد اولیه سلاحهای شیمیایی را برای عراق فراهم میکردند.
ب- انگلستان قطعات توپخانه سنگین عراق را تامین میکرد.
پ- فرانسه چون- ظاهرا بهلحاظ وجود موانع قانونی، نمیتوانست به کشور در حال جنگ اسلحه بفروشد- هواپیماهای «سوپر استاندارد» حامل موشکهای «اگزوسه» را که ویژه زدن کشتی است، به عراق اجاره داد!! رهبر فقید انقلاب این عمل فرانسه را به اقدام پالاندوزها که دنبال خیاطها راه افتادند «... که ما هم اهل بخیهایم» تشبیه فرمودند.
ت- کشورهای عربی- غیر از سوریه که خود با عراق اختلاف داشت- حمایت مالی و معنوی بیدریغی را به عراق عرضه کردند.
ث- شوروی تامینکننده همه ملزومات و تجهیزات نظامی عراق از جمله موشکهای دوربردی بودکه در موشکباران شهرهای ایران از آنها استفاده شد.
ج- کشورهای عضو شورای امنیت با نادیدهگرفتن اقدام جنایتکارانه عراق در استفاده از سلاحهای شیمیایی، با وجود شکایات مکرر و مصرانه ایران، امکان ادامه این جنایت را فراهم کردند.
به این ترتیب کمک به عراق در جنگ علیه ایران «اپیدمی» فراگیری بود که کمتر کشوری از آن مصون ماند، اما فقط برخی از این کشورها، به مدت محدود، طرف سرزنش و نفرین و دشنام قرار گرفتند و خیلی زود روابط با آنها عادی شد و گویا در بعضی سالها فرانسه- که اقدامش، به شرحی که گذشت، بیش از دیگران شگفتانگیز و غیرقابلتوجیه بود- اولین و بزرگترین شریک تجاری ایران بوده است.
اگر گفته شود «هر زمان و موقعیتی ویژگیها و مقتضیات خود را دارد و نمیتوان تا ابد با همه کشورها درگیر بود که چرا در زمان و موقعیت خاصی، بهنحو خاصی عمل کردهاند، علیالخصوص که زمامداران و مدیران کشورها همواره در حال تغییر هستند» این استدلال پذیرفتنی است. اما فورا همان پرسش قبلی مطرح میشود:
«اگر این یک قاعده عقلی و کلی است، استثنا چرا؟»
واقعیت و حقیقت این است اگر مبنا و معیار تقسیم سرزنش و نفرین بین کشورها، نقش آنها در کمک به عراق در جنگ باشد، آمریکا، رقبا و شرکای جدی و قدری خواهد داشت!
4- «آمریکا ایرباس ما را ساقط کرد و عدهای غیرنظامی بیگناه را کشت»
مقایسه و ملاحظه:
فاجعه ایرباس نه فراموششدنی است نه قابل چشمپوشی. این عمل چنان زشتی و شناعتی را دربر دارد که میتواند همه سرزنشها و نفرینها را به عامل خود اختصاص دهد و برای دیگران چیزی باقی نگذارد.
حمله موشکی به هواپیمای مسافری که در دالان مجاز در حال پرواز است و سیگنالهای شناسایی هواپیماهای غیرنظامی را مخابره میکند و حجم و اندازهاش هم در صفحه رادار با هواپیمای جنگنده نظامی قابل اشتباه نیست، چیزی نیست که بتوان فراموش کرد. حتی حلوفصل حقوقی موضوع و پرداخت غرامت به بازماندگان شهدای حادثه نیز از اهمیت و عظمت فاجعه نمیکاهد. اما آنچه دیگربار ذهن را به خود مشغول میکند مقایسه این حادثه است با رویدادی بهمراتب زشتتر و شنیعتر: «کشتار زایران ایرانی در مکه»:
الف- اگر در ماجرای «ایرباس» عاملان حادثه حداقل «ادعای اشتباه» میتوانند بکنند - هرچند مردود و غیرقابلقبول است - در حادثه مکه حتی امکان چنین ادعایی وجود نداشته و ندارد.
ب- اگر واقعه ایرباس- بههرحال- در منطقه جنگی و گویا در حالی اتفاق افتاد که در سطح خلیجفارس عملیاتی در جریان بود، حادثه مکه در خانه خدا و حرم امن الهی رخ داد.
پ- اگر فرمانده و خدمه ناو وینسنت ممکن بود تصور کنند این هواپیما مثلا حامل افراد و تجهیزات نظامی است (که البته حتی منطبق با واقعیت بودن این پندار هم مجوز حمله موشکی به هواپیمای غیرنظامی نبود) در فاجعه مکه ماموران سعودی بهخوبی میدیدند و میدانستند با گروهی زن و مرد غیرمسلح و وحشتزده و خسته طرف هستند.
ت- اگر زدن ایرباس- پس از محاسبات و نتیجهگیریهای غلط- فقط با فشار یک دکمه تحقق یافت و پس از این لحظه امکان تدارک و جلوگیری از فاجعه نبود، کشتار مکه ساعتها ادامه داشت اما کسی برای متوقفکردن آن کاری نکرد.
ث- اگر فاجعه ایرباس را دولتی لاییک که رابطه سیاسی خود را هم با ایران قطع کرده بود ایجاد کرد، عامل کشتار مکه حکومتی مسلمان بود که به این مقتولان بیگناه روادید ورود به عربستان را داده و مسوول حفظ سلامتی ایشان بود.
اما در عمل بین ایران و حکومت فاعل آن آشتی برقرار و این کشور نیز در جرگه «برادران عرب» ما وارد شد.
انصافا اگر قرار باشد مقدار معینی از سرزنش و نفرین را بین عاملان این دو فاجعه تقسیم کنیم، به کدامیک سهم بیشتری خواهد رسید؟
تکرار میکنم فراموش کردن کشتار مکه و عادیسازی روابط با عربستان برمبنای مصالح و منافع ملی قابل انتقاد و سرزنش نیست اما چرا تدبیر مشابهی در مورد مشابه (شاید با حدتی کمتر) اتخاذ نشود.
5- مساله فلسطین
وقتی در موضوع مثلث «فلسطین- اسراییل- آمریکا»، رابطه ایران با سه راس مثلث و وضعیت و نقشش در اضلاع آن مطرح میشود، باید پذیرفت مساله دارای ویژگیها و پیچیدگیهایی است که تعلیلوتحلیل و مآلا استنتاج را بسیار دشوار میکند و قدر متیقن آن است که ورود به قضیه در حدوتوان امثال بنده، که هنوز در چند مساله قبلی سرگردانم نیست. این کار درخور اهل سیاست است که قطعا برای چونیها و چراییها پاسخهای روشن دارند و میتوانند همهچیز را تحلیل و ایضاح کنند.
6- «این آمریکاست که روابط سیاسی خود را با ایران قطع کرده است.»
این قطع رابطه مسبوق به «تسخیر لانه جاسوسی» یا «گروگانگیری» اعضای سفارت (دعوای اسمی نداریم) بود. صرفنظر از علل و اسباب این رویداد- که در جای خود قابل بحث و تامل است- این پرسش به ذهن خطور میکند:
اگر ماجرای مشابهی برای سفارتخانه کشور ما در یکی از کشورهای جهان پیش میآمد و دولت و حکومت آن کشور از اقدام مذکور حمایت میکرد، چه میکردیم؟
نگاهی به تاریخ
بسیاری از دولتها و ملتها دشمن یکدیگر بوده و با هم جنگیدهاند. شدت و حدت و مدت این درگیریها گاهی به ضربالمثل یا داستان و افسانه مبدل شده است.
با بررسی اجمالی تاریخ از این حیث شاید بتوان فهمید نوع رابطه ایران با آمریکا- با توجه به انگیزهها و علل خصومت و عمق و شدت آن- تا چه حد پذیرفتنی و قابلتوجیه میتواند باشد:
1- خصومت تاریخی بین فرانسه و انگلستان که درباره آن داستانها گفته و نوشتهاند و روابط امروزشان را میبینیم.
2- رابطه آمریکا و ژاپن که اولی، اولین بمبهای اتمی را روی مردم دومی آزمایش کرد، کشورش را اشغال کرد و حتی قانون اساسی آن را تغییر داد و هماکنون هم در آن پایگاه نظامی دارد. اما نوع رابطه فعلی آنها را میتوان دید.
آیا میتوان گفت ژاپن- به عنوان کشوری شکستخورده و اشغالشده- دستنشانده و مستعمره آمریکاست؟
3- آمریکا و ویتنام: ویتنام که در گذشته کشوری مشتمل بر دو قسمت شمالی و جنوبی بود، مدت درازی با آمریکا جنگید. تلفات غیرنظامیان ویتنام شمالی وحشتناک و تلفات نظامیان آمریکایی چیزی بیشتر از 50هزارنفر بود. خرابیهای بهبارآمده در ویتنام غیرقابل محاسبه بود و «عامل زرد» که از هواپیماهای آمریکایی روی جنگلها ریخته شد، محیط را برای مدتهای طولانی آلوده کرد.
در این جنگ آمریکاییها از قشری فاسد و غیرقابلدفاع حمایت میکردند، اشتباهی که طی سالهای متمادی در آمریکای لاتین هم تکرار کردند و البته بعدها سیاست خود را تغییر دادند. با اینهمه وقتی آمریکاییها شکست خوردند و ویتنام را ترک کردند و ویتنام شمالی و جنوبی به هم پیوستند، هرچند رابطه آمریکا با ویتنام «عاشقانه» نشد، اما به حال عادی برگشت.
4- چین و تایوان: به یاد دارم که وقتی به مدرسه میرفتم هر روز رادیو آمار گلولههای توپی را اعلام میکرد که چین به دو جزیره «ماتسو» و «کموی» بهطور روزانه و مرتب شلیک میکرد. (امیدوارم در نقل اسامی اشتباه نکرده باشم). چین مدعی مالکیت تایوان و تایوان مدعی استقلال و عملا مستقل است. تعارض نظری طرفین در حدی است که چین مکرر تهدید کرده اگر تایوان اعلام استقلال کند، اقدام نظامی خواهد کرد. اما در عمل هردو کشور به کار خود مشغولند. تایوان به یکی از بزرگترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان تبدیل شده و موقعیت و وضعیت چین هم مستغنی از توصیف است و مقامات رسمی تایوانی اخیرا رفتوآمد به چین را هم آغاز کردهاند.
5- کرهشمالی و جنوبی و آمریکا: این رابطه مسبوق به جنگ خونین معروفی است که همگان از آن آگاهند و همه میدانیم کار آمریکا و کرهجنوبی از یک سو و کرهشمالی از سوی دیگر بالاخره به مذاکره و نوعی مصالحه و تحمل یکدیگر منتهی شده است. حال آنکه با اوصافی که از کرهشمالی گفته میشود، اگر نتیجه این مصالحه بازشدن درهای آن به روی عالم خارج باشد سرنوشت رژیمش معلوم نخواهد بود (و شاید هم کاملا معلوم خواهد بود! )
6- آلمان و متفقین: این یکی هم نیاز به بحث زیاد ندارد. آلمان همان کشوری است که با شعار مشهور هیتلر «مهم نیست، وقتی ما پیروز شدیم کسی سوال نخواهد کرد»، با دنیا و مردم آن هر کاری که خواست و توانست کرد. متفقین هم وقتی بر آن چیره شدند، هر کاری را که خواستند با آلمان و مردمش کردند. به قیاس روابط ما با آمریکا، این رابطه باید خصومت و مرافعهای را پایهگذاری کند که اقلا 200سال طول بکشد! اما آیا چنین شد؟ آیا این دولتها که قریب به 50میلیوننفر از یکدیگر را کشتند، از پایان جنگ تاکنون مشغول دشنامدادن به هم و اخلال در امور یکدیگر هستند؟
7- عراق و ایران: حمله عراق به ایران، بی منطق، ناجوانمردانه و توام با اعمال و اقدامات رذیلانه و غیرقانونی بود. واضح است که فقط صدام حسین و اهالی تکریت نبودند که با ما میجنگیدند و واضح است که آن رذیلتها فقط از گارد ریاستجمهوری صادر نشد. با این حال و با وجود شناختهشدن عراق بهعنوان آغازگر جنگ تهاجمی، صدهامیلیارددلار غرامت جنگی ما هم- اگر بخشیده نشده باشد- فراموش شده است.
از این دست مثالها بسیار وجود دارد. سوابق موجود بین چین و ژاپن، ژاپن و کره، هند و پاکستان، پاکستان و بنگلادش، ارمنستان و آذربایجان، ترکیه و ارمنستان و دهها نمونه دیگر، مواردی هستند که اگر قرار بود- یا قرار باشد- با دکترین ما تمشیت داده شوند، رسانهها و تظاهرکنندگان دچار کمبود شعار یا دشنام و نفرین میشدند یا میشوند!!
بهطور کلی اصطکاک و رودررویی میان انسانها، سهراه در پیش خواهد بود: «جنگ، فرار یا مذاکره و حلوفصل مساله»
پایان سخن
آنچه نوشته شد حاصل و نتیجه اختراع یا اکتشاف یا اجتهاد بنده نیست. این چیزها را- نه اهل نظر و فرهیختگان- بلکه مردم عادی کوچه و بازار در تاکسی و اتوبوس و مترو و قهوهخانه و رستوران و... میگویند و بسیار هم میگویند. بنده فقط مطالب عمده را جمع کردم و یکجا آوردم. لااقل تاکنون نخوانده و نشنیدهام بزرگان ما قضیه را از این زاویه دیده و به سوالات مقدر و ادله نقضی پاسخ صریح داده باشند.
سخن آخر اینکه نگارنده -در این سنوسال- نه از تحریم بیم دارد و نه از جنگ میترسد و نه تن به ذلت دادن را جایز میشمرد. اما- همچنانکه در آغاز سخن عرض شد مردم شجاع، پرتوان و با استعداد ایران را شایسته زندگی بهتر و آسودهتر و مرفهتری میداند که حداقل برخی در نتیجه تحریکات و بازیهای آشکار و پنهان آمریکا دستنیافتنی شده است. حال آنکه به نظر میرسد مشکل و درگیری ما با این کشور- بهویژه با گذشت این مدت طولانی و با توجه به تحولات جهانی- غیرقابل حل نباشد. بدیهی است چه بسا پاسخهای روشنگری که اهل نظر به پرسشهای بنده بدهند ذهنم را روشن و جهلم را (که امیدوارم خیلی مرکب نباشد) برطرف کند.
تذکر:
این مقاله در سال 1377 نوشته شد. طی این 14سال چندبار به فکر چاپش افتادم. گاهی خود منصرف شدم و گاهی آنکه باید چاپش میکرد احتیاط کرد. هم من حق داشتم و هم او. زیرا خود موضوع، «توتم» و «تابو» بود. صرفنظر از اینکه درباره آن چه بگویی. حالا ظاهرا آن حالت منتفی یا، تا حدی، تعدیل شده است. کسانی از بالاترین سطوح مدیریت کشور و سایر سطوح و قشرها و تخصصها درباره «موضوع» به بحث پرداختهاند و بعضا محتوای بحثها هم «بحثانگیز» بوده است.
اما محتوای مطلب بنده، در تحلیل نهایی، چیزی جز تعدادی سوال نیست. پرسشهایی که اگر کسی به آنها جواب بدهد و جهل بنده را برطرف کند، موجب خوشحالی و سپاس است و اگر هم هیچکس جواب ندهد، باکی نیست و در جهلی که طبعا «مرکب» خواهد بود (یا خواهد شد) باقی میمانم. اگر هم - از بخت بد -طرح این سوالات نسخهپیچیهایی از قبیل افشاگری و آشکارشدن سیئات 70سالهام را در پی داشت، ناچار باید از همان بخت بد گله کنم. والله اعلم.
سر سخن
اولا - گمان نمیکنم امروز اینکه مردم ایران از چیزی و کسی نمیترسند نیاز به اثبات داشته باشد. صدام حسین با کار دور از خرد و دور از جوانمردیاش، مردم ایران را به واکنشی وادار کرد که به همه ناخودباوریها و خویشتن کهتریهای این مردم- که طی قرنها شکل گرفته بود- پایان بخشید. دنیا فهمید مردمی که سالهای دراز پیشینه جنگ تهاجمی نداشتهاند و همسایگان و غیرهمسایگان را آزار ندادهاند و سرشان به کار خود بوده، آنگاه که مورد یورش و آزار قرار گیرند، نه در برابر مهاجم که در برابر همه جهان میایستند و پاپس نمیگذارند.
اینکه رسیدن به این خودباوری و اثبات آن برای مردم دنیا چه بهایی داشت، داستانی دیگر است اما بیگمان این دستامد درخور آن بها بود. زیرا ثابت شد «هیهات منالذله» نزد ایرانیان نه شعاری برای ندا دردادن بلکه آموزهای برای «سر» دادن است.
آنها که در رزمگاهها نبودند نیز ثابت کردند هم توانایی پشتیبانی رزمندگان را دارند و هم کمبودها و رنجها و خطرها را تاب توانند آورد. کمبودهایی که برای همگان آشناست و خطرهایی چون موشکباران شهرهای بزرگ و بمبگذاریهای گاهوبیگاه.
بنابراین گمان نمیرود چیزهایی چون تحریم و حتی حمله، مردم ایران را بترساند چون هر چه بشود از آنچه در آن هشتسال شد فزونتر و بدتر نخواهد بود.
ثانیا - بیگمان مردم ایران با این خاک پهناور و گوناگونی آب و هوا و فراوانی معدن و منابع و نیروی کار جوان و داشتن نفت و راه داشتن به آبهایآزاد و...، 24سال پس از پایان جنگ و 34سال پس از پیروزی انقلاب، شایسته زندگانی و روزهای بسیار بهتر و شادتر و سازندهتر از آنچه اینک دارند، هستند. (این اعداد را روزآمد کردهام)
این گفته نیاز به اثبات ندارد و این استحقاق و شایستگی، در مقام قیاس با کشورهایی که در جنگ کاملا ویران شدند (مثل آلمان و ژاپن) و کشورهایی که در همین مدت 23سال از هیچ به همهچیز رسیدند (مثل مالزی و دوبی) محل تردید نیست.
پس چرا ما اینگونهایم و آنها آنگونه؟ ظاهرا همهچیز برای اینکه مردمی آسوده و فراخروزی و شاد باشیم فراهم است اما نهتنها چنین نیستیم که با تنگدستی و دلتنگی و اندوه دستبهگریبانیم و در ردهبندی مردمان شاد جهان، تنها مردم عراق و افغانستان پس از ما هستند، شگفتا و دریغا!
ثالثا - چون در پی یافتن چرایی این ناکامیها و گرفتاریها میرویم، همواره به یک نام میرسیم: «آمریکا»
جمهوریهای آسیای مرکزی را خشکی دربر گرفته است و به دریای آزاد و بازار جهانی راه ندارند، جابهجایی انرژی از راه حوضه دریاچه مازندران و رساندن آن به بازارهای مصرف جهانی بهترین و نزدیکترین و مطمئنترین و اقتصادیترین راه در این راستاست و این کار هم به شیوه دادوستد نفت (عملیات سوآپ SWAP) و هم با فرستادن نفت به خلیجفارس و دریای عمان و رساندن آن به ترکیه و پاکستان انجامشدنی است. چنین رویداد و فرآیندی نهتنها شکوفایی اقتصادی را در پی دارد بلکه یکپارچگی و بههمپیوستن کشورهای منطقه را که خود زاییده توانایی و بینیازی است موجب میشود و صلح و ثبات منطقه نتیجه آن است.
اما چنین رویداد فرخنده و سازندهای رخ نمیدهد و سترون میشود چون قانون «داماتو» و تحریم آمریکا مانع است.
تازه این یکی از چندین است که چون به پیرامون خود نیک بنگریم در پس هر گرفتاری و ناکامی و دشواری آمریکا را، آشکار یا پنهان، خواهیم دید. از ماجرای برداشت از سفرههای نفتی گرفته تا داستان تنظیم رژیم حقوقی دریای مازندران و از زمینگیرشدن هواپیماهای مسافری گرفته تا تعطیلی یا کمکاری کارخانهها و از محکومیتهای پیدرپی در مجمع عمومی و شورای امنیت سازمان ملل گرفته تا احکام محکومیت گاهوبیگاه در دادگاههای خارجی و توقیف اموال ایران و صدور دستور جلب بینالمللی بزرگان و مقاماتمان و دهها و صدها مورد دیگر که به شمارش نمیآید.
اگر با آمریکا در جنگ و چالشی جدی باشیم که انگیزهها و علتهای آن ویژگیهای مشخصی داشته باشد، البته این رنجها کشیدنی و این دردها خوردنی است که «هیهات منالذله» و جای هیچ چون و چرا و بوک و مگری نیست. اما اگر انگیزهها و علتهای این چالش و جنگ مختص به آمریکا و منحصر به آن نباشد و با این همه رزم نابرابر که حیات اقتصادی، منافع ملی و حتی آینده و سرنوشت مردم ما درگیر آن شده است، همچنان ادامه داشته باشد، ناچار پرسشهایی مطرح خواهد شد که پاسخ روشن و مستدل بزرگان را میطلبد.
این پرسشها را رزمندگان و متولیان انقلاب و خوندادگان و اسیریکشیدگان و شهیددادگان و جانبازان- با خیال راحت- میتوانند مطرح کنند اما فردی مانند بنده هم- که نه ایثارگر هستم و نه جانباز و شهیدداده و اسیریکشیده- ممکن است همین پرسشها را به اعتبار اینکه شهروند و مالیاتدهنده این کشور است و خود را صاحب حق میپندارد، مطرح کند حتی اگر پاسخی نگیرد یا پیامدهای تلخ و ناگواری را تحمل کند. نگارنده چنین کرده است که نه فرزندان کوچکی دارد و نه آرزوهای بزرگی و در واپسین سالها (و شاید روزها و ساعات) زندگی، نگفتن این چیزها را بر خود نمیپسندد و توهین به خویش میانگارد.
نگارنده هرگز نپنداشته و نمیپندارد این پرسشها فقط در ذهن او مطرح است- که بیگمان چنین نیست- اما شگفتیاش از آن است که چرا هیچکس این پرسشها را با آنان که باید پاسخ گویند در میان نمیگذارد؟ بهویژه آنها که برای طرح این سوالات اولی و احق هستند.
طرح مساله
پرسش مشخص این است:
«چه دشمنی دیرینه و ریشهدار و غیرقابل حلوفصلی بین ایران و آمریکا وجود دارد که از جانب ایران 30سال مرگ بر آمریکا گفتن و معارضه با آمریکا و از سوی آمریکا نیز 30سال درگیری آشکار و نهان با ایران را موجب شده است؟»
نگارنده این پرسش را با پارهای از کسانی که به ایشان دسترسی داشتم- و البته از بزرگان قوم نبودند ولی دستی در سیاست داشتند- مطرح کردم. بعضی به «نگاه عاقل اندر سفیه» و برخی به گفتن «چو دانی و پرسی سوالت خطاست» بسنده کردند. اما جمعی هم از سر لطف پاسخ گفتند.
وقتی در قبال پاسخ گروه اخیر، پرسش بعدی را در میان گذاشتم و برخی «ادله نقضی» را مطرح کردم، بعضی از ایشان با موضوع چنان برخورد کردند که گویی هرگز به این جنبه قضیه نیندیشیده بودند و ناچار پاسخی فوری و درخور پرسش نداشتند و جمعی دیگر چیزهایی گفتند که نهتنها مشکل مرا حل نکرد بلکه به پیچیدگی قضیه افزود.
ناچار جمعبندی پاسخهای نخستین پاسخدهندگان را به ترتیب خواهم آورد و آن «ادله نقضی» یا موارد مشابهی را هم که وجود داشته و دارد ولی تبعات و آثار مشابهی نداشته و ندارد، در کنار هر مورد ذکر خواهم کرد. با امید به اینکه اهل نظر و آنانکه این سوالات به ایشان راجع است، از باب احسان و برای روشن کردن ذهن افراد دور از سیاست- مثل بنده- پاسخهای صریح و «عوامفهم» (و نه «عوامپسند») مرحمت بفرمایند.
جمعبندی پاسخهای محتمل
1- « آمریکا در شهریور 1320 ایران را اشغال کرد و به بهانه مقابله با کمونیسم در کشور ما باقی ماند و مقدمات حضور طولانی بعدی خود را فراهم ساخت.»
مقایسه و ملاحظه:
الف- در 1320 دو اشغالگر دیگر- انگلیس و شوروی- نیز در ایران حضور داشتند. سابقه آنها در ایران بسیار بدتر از آمریکا بود (قراردادهای ترکمانچای و گلستان و 1919) و بعدها هم بسیار بدتر از آمریکا عمل کردند (تحویل ندادن طلاهای ایران از طرف روسها و حرکات انگلستان در جریان ملی شدن نفت ایران و ماجرای نفتکش رزماری). چرا با دو اشغالگر دیگر چنین درگیری طولانی و پرهزینهای نداریم؟
ب-گفته شده است خروج نیروهای روسی از ایران و ختم غایله آذربایجان، در پی اتمامحجت (اولتیماتوم) آمریکا به شوروی و حتی تهدید به استفاده از سلاح اتمی بوده است. حالت دیگر باقیماندن روسها در ایران و سرایت وضعیت آذربایجان به سایر قسمتهای حساس ایران، میتوانست باشد.
حاصل اینکه در ماجرای شهریور 1320 اشغالگران سه دولت بودند و آمریکا ضمن اینکه خود از ایران- بهموقع- خارج شد، روسها را هم وادار به خروج کرد. حال اگر علت خصومت این سابقه باشد، باید با دو اشغالگر دیگر هم رابطه مشابهی داشته باشیم، که نداریم. (البته وضعیت با انگلستان در این اواخر مشابه آمریکا شده اما در زمان نگارش اولیه این مطلب اوضاع چنین نبود)
2- « آمریکا کودتای 28 مرداد را به راه انداخت و دیکتاتوری تقریبا 30ساله را بر ایران تحمیل کرد.»
مقایسه و ملاحظه:
الف- در برپاکردن کودتای 28مرداد آمریکا تنها نبود. «آنتونی ایدن» نخستوزیر انگلستان- که تشکیلات امنیتیاش با آمریکاییها در برپاکردن کودتا همکاری کرده بود- پس از سقوط مصدق گفت «پس از مدتها راحت خوابیدم.»
از آثار اقتصادی کودتا کشورهای اروپایی دیگری هم- از طریق تشکیل کنسرسیوم نفتی - برخوردار شدند.
ب- اطلاعاتی که از تاریخ و برخی شهود زنده به ما رسیده و حتی مشاهدات شخصی خودم که در زمان کودتا شاگرد دبستان بودم، این برداشت و استنتاج را تقویت میکند که استفاده حزب توده- بهعنوان عامل شوروی - از موقعیت ایجادشده در کشور، باعث شد سررشته امور از دست نقشآفرینان 25مرداد بیرون رود و مرحوم دکتر مصدق بر سر دوراهی تندادن به پیروزی کودتاچیان یا پذیرش خطر افتادن ایران به دامان کمونیسم و الحاق به شوروی قرار گیرد (طرح مشهور پتر کبیر را درمورد دستیافتن به آبهای گرم از یاد نبریم).
واضح است آمریکا و انگلیس در پی حفظ منافع خود بودند. اما ناچار این سوال طرح خواهد شد که کدامیک از دو حالت پیشگفته مرجع میتوانست باشد؟ فراموش نکنیم نیروی سازمانیافته سومی که مثلا در کنار مصدق قرار بگیرد وجود نداشت.
بهعبارت دیگر شوروی- بهلحاظ اقدامات طرفداران- و بهتر بگوییم عواملش، حزب توده- که از یکسو عکسالعمل سریع غرب و آمریکا را باعث و از دیگرسو حالت انفعالی مرحوم دکتر مصدق را- به شرح پیشگفته- سبب شد، شاید به اندازه آمریکا و یارانش در ماجرای 28مرداد مسوول بود اما تا زمانی که وجود داشت همانند آمریکا مورد بغض و دشنام قرار نگرفت.
پ- خانم آلبرایت، وزیر امور خارجه وقت آمریکا، بابت کودتای 28مرداد از ملت ایران عذرخواهی کرد. این حرکت را آمریکا در قبال هیچ کشور دیگری انجام نداد. حال آنکه این کشور از این سوابق بسیار دارد. همچنین هیچ کشور و دولتی هم درباره کودتای 28مرداد یا سایر ستمهایی که بر کشور و مردم ایران رفته است، تاکنون عذرخواهی نکرده است.
خلاصه اینکه اگر سرزنشکنندگان آمریکا بابت کودتای 28مرداد جدی باشند، (چون جدی بودن بسیاری از ایشان با موضعی که در قبال مرحوم مصدق دارند قابل جمع نیست) با پذیرش زشتی و شئامت کودتای 28مرداد، باید پذیرفت این مورد برای استمرار پنجاهوچندسال درگیری با آمریکا (با احتساب سالهای پیش از پیروزی انقلاب) با این هزینه کافی به نظر نمیرسد. صرفنظر از اینکه از این بابت کشورهای دیگری هم- بهویژه انگلستان - درخور سرزنش بودهاند و هستند، اما از دشنام و نفرینی که نثار آمریکا میشود، سهمی نبردهاند.
3- «آمریکا در جنگ تحمیلی به عراق کمک کرد»
مقایسه و ملاحظه:
گفته شده کمک آمریکا به عراق از طریق دادن اطلاعات ماهوارهای به عراق در مورد حرکات و جابهجاییهای ارتش ایران، بوده است. قابلسرزنشبودن آمریکا و درخور نفرینبودنش محل تردید نیست. اما تا جایی که ما برمبنای اطلاعات رسانهای میدانیم (و قطعا اطلاعات محرمانه و تخصصی مطالبی بیش از اینها را دربردارد)، موارد زیر قابل بررسی است:
الف- آلمان و انگلستان و چند کشور دیگر مواد اولیه سلاحهای شیمیایی را برای عراق فراهم میکردند.
ب- انگلستان قطعات توپخانه سنگین عراق را تامین میکرد.
پ- فرانسه چون- ظاهرا بهلحاظ وجود موانع قانونی، نمیتوانست به کشور در حال جنگ اسلحه بفروشد- هواپیماهای «سوپر استاندارد» حامل موشکهای «اگزوسه» را که ویژه زدن کشتی است، به عراق اجاره داد!! رهبر فقید انقلاب این عمل فرانسه را به اقدام پالاندوزها که دنبال خیاطها راه افتادند «... که ما هم اهل بخیهایم» تشبیه فرمودند.
ت- کشورهای عربی- غیر از سوریه که خود با عراق اختلاف داشت- حمایت مالی و معنوی بیدریغی را به عراق عرضه کردند.
ث- شوروی تامینکننده همه ملزومات و تجهیزات نظامی عراق از جمله موشکهای دوربردی بودکه در موشکباران شهرهای ایران از آنها استفاده شد.
ج- کشورهای عضو شورای امنیت با نادیدهگرفتن اقدام جنایتکارانه عراق در استفاده از سلاحهای شیمیایی، با وجود شکایات مکرر و مصرانه ایران، امکان ادامه این جنایت را فراهم کردند.
به این ترتیب کمک به عراق در جنگ علیه ایران «اپیدمی» فراگیری بود که کمتر کشوری از آن مصون ماند، اما فقط برخی از این کشورها، به مدت محدود، طرف سرزنش و نفرین و دشنام قرار گرفتند و خیلی زود روابط با آنها عادی شد و گویا در بعضی سالها فرانسه- که اقدامش، به شرحی که گذشت، بیش از دیگران شگفتانگیز و غیرقابلتوجیه بود- اولین و بزرگترین شریک تجاری ایران بوده است.
اگر گفته شود «هر زمان و موقعیتی ویژگیها و مقتضیات خود را دارد و نمیتوان تا ابد با همه کشورها درگیر بود که چرا در زمان و موقعیت خاصی، بهنحو خاصی عمل کردهاند، علیالخصوص که زمامداران و مدیران کشورها همواره در حال تغییر هستند» این استدلال پذیرفتنی است. اما فورا همان پرسش قبلی مطرح میشود:
«اگر این یک قاعده عقلی و کلی است، استثنا چرا؟»
واقعیت و حقیقت این است اگر مبنا و معیار تقسیم سرزنش و نفرین بین کشورها، نقش آنها در کمک به عراق در جنگ باشد، آمریکا، رقبا و شرکای جدی و قدری خواهد داشت!
4- «آمریکا ایرباس ما را ساقط کرد و عدهای غیرنظامی بیگناه را کشت»
مقایسه و ملاحظه:
فاجعه ایرباس نه فراموششدنی است نه قابل چشمپوشی. این عمل چنان زشتی و شناعتی را دربر دارد که میتواند همه سرزنشها و نفرینها را به عامل خود اختصاص دهد و برای دیگران چیزی باقی نگذارد.
حمله موشکی به هواپیمای مسافری که در دالان مجاز در حال پرواز است و سیگنالهای شناسایی هواپیماهای غیرنظامی را مخابره میکند و حجم و اندازهاش هم در صفحه رادار با هواپیمای جنگنده نظامی قابل اشتباه نیست، چیزی نیست که بتوان فراموش کرد. حتی حلوفصل حقوقی موضوع و پرداخت غرامت به بازماندگان شهدای حادثه نیز از اهمیت و عظمت فاجعه نمیکاهد. اما آنچه دیگربار ذهن را به خود مشغول میکند مقایسه این حادثه است با رویدادی بهمراتب زشتتر و شنیعتر: «کشتار زایران ایرانی در مکه»:
الف- اگر در ماجرای «ایرباس» عاملان حادثه حداقل «ادعای اشتباه» میتوانند بکنند - هرچند مردود و غیرقابلقبول است - در حادثه مکه حتی امکان چنین ادعایی وجود نداشته و ندارد.
ب- اگر واقعه ایرباس- بههرحال- در منطقه جنگی و گویا در حالی اتفاق افتاد که در سطح خلیجفارس عملیاتی در جریان بود، حادثه مکه در خانه خدا و حرم امن الهی رخ داد.
پ- اگر فرمانده و خدمه ناو وینسنت ممکن بود تصور کنند این هواپیما مثلا حامل افراد و تجهیزات نظامی است (که البته حتی منطبق با واقعیت بودن این پندار هم مجوز حمله موشکی به هواپیمای غیرنظامی نبود) در فاجعه مکه ماموران سعودی بهخوبی میدیدند و میدانستند با گروهی زن و مرد غیرمسلح و وحشتزده و خسته طرف هستند.
ت- اگر زدن ایرباس- پس از محاسبات و نتیجهگیریهای غلط- فقط با فشار یک دکمه تحقق یافت و پس از این لحظه امکان تدارک و جلوگیری از فاجعه نبود، کشتار مکه ساعتها ادامه داشت اما کسی برای متوقفکردن آن کاری نکرد.
ث- اگر فاجعه ایرباس را دولتی لاییک که رابطه سیاسی خود را هم با ایران قطع کرده بود ایجاد کرد، عامل کشتار مکه حکومتی مسلمان بود که به این مقتولان بیگناه روادید ورود به عربستان را داده و مسوول حفظ سلامتی ایشان بود.
اما در عمل بین ایران و حکومت فاعل آن آشتی برقرار و این کشور نیز در جرگه «برادران عرب» ما وارد شد.
انصافا اگر قرار باشد مقدار معینی از سرزنش و نفرین را بین عاملان این دو فاجعه تقسیم کنیم، به کدامیک سهم بیشتری خواهد رسید؟
تکرار میکنم فراموش کردن کشتار مکه و عادیسازی روابط با عربستان برمبنای مصالح و منافع ملی قابل انتقاد و سرزنش نیست اما چرا تدبیر مشابهی در مورد مشابه (شاید با حدتی کمتر) اتخاذ نشود.
5- مساله فلسطین
وقتی در موضوع مثلث «فلسطین- اسراییل- آمریکا»، رابطه ایران با سه راس مثلث و وضعیت و نقشش در اضلاع آن مطرح میشود، باید پذیرفت مساله دارای ویژگیها و پیچیدگیهایی است که تعلیلوتحلیل و مآلا استنتاج را بسیار دشوار میکند و قدر متیقن آن است که ورود به قضیه در حدوتوان امثال بنده، که هنوز در چند مساله قبلی سرگردانم نیست. این کار درخور اهل سیاست است که قطعا برای چونیها و چراییها پاسخهای روشن دارند و میتوانند همهچیز را تحلیل و ایضاح کنند.
6- «این آمریکاست که روابط سیاسی خود را با ایران قطع کرده است.»
این قطع رابطه مسبوق به «تسخیر لانه جاسوسی» یا «گروگانگیری» اعضای سفارت (دعوای اسمی نداریم) بود. صرفنظر از علل و اسباب این رویداد- که در جای خود قابل بحث و تامل است- این پرسش به ذهن خطور میکند:
اگر ماجرای مشابهی برای سفارتخانه کشور ما در یکی از کشورهای جهان پیش میآمد و دولت و حکومت آن کشور از اقدام مذکور حمایت میکرد، چه میکردیم؟
نگاهی به تاریخ
بسیاری از دولتها و ملتها دشمن یکدیگر بوده و با هم جنگیدهاند. شدت و حدت و مدت این درگیریها گاهی به ضربالمثل یا داستان و افسانه مبدل شده است.
با بررسی اجمالی تاریخ از این حیث شاید بتوان فهمید نوع رابطه ایران با آمریکا- با توجه به انگیزهها و علل خصومت و عمق و شدت آن- تا چه حد پذیرفتنی و قابلتوجیه میتواند باشد:
1- خصومت تاریخی بین فرانسه و انگلستان که درباره آن داستانها گفته و نوشتهاند و روابط امروزشان را میبینیم.
2- رابطه آمریکا و ژاپن که اولی، اولین بمبهای اتمی را روی مردم دومی آزمایش کرد، کشورش را اشغال کرد و حتی قانون اساسی آن را تغییر داد و هماکنون هم در آن پایگاه نظامی دارد. اما نوع رابطه فعلی آنها را میتوان دید.
آیا میتوان گفت ژاپن- به عنوان کشوری شکستخورده و اشغالشده- دستنشانده و مستعمره آمریکاست؟
3- آمریکا و ویتنام: ویتنام که در گذشته کشوری مشتمل بر دو قسمت شمالی و جنوبی بود، مدت درازی با آمریکا جنگید. تلفات غیرنظامیان ویتنام شمالی وحشتناک و تلفات نظامیان آمریکایی چیزی بیشتر از 50هزارنفر بود. خرابیهای بهبارآمده در ویتنام غیرقابل محاسبه بود و «عامل زرد» که از هواپیماهای آمریکایی روی جنگلها ریخته شد، محیط را برای مدتهای طولانی آلوده کرد.
در این جنگ آمریکاییها از قشری فاسد و غیرقابلدفاع حمایت میکردند، اشتباهی که طی سالهای متمادی در آمریکای لاتین هم تکرار کردند و البته بعدها سیاست خود را تغییر دادند. با اینهمه وقتی آمریکاییها شکست خوردند و ویتنام را ترک کردند و ویتنام شمالی و جنوبی به هم پیوستند، هرچند رابطه آمریکا با ویتنام «عاشقانه» نشد، اما به حال عادی برگشت.
4- چین و تایوان: به یاد دارم که وقتی به مدرسه میرفتم هر روز رادیو آمار گلولههای توپی را اعلام میکرد که چین به دو جزیره «ماتسو» و «کموی» بهطور روزانه و مرتب شلیک میکرد. (امیدوارم در نقل اسامی اشتباه نکرده باشم). چین مدعی مالکیت تایوان و تایوان مدعی استقلال و عملا مستقل است. تعارض نظری طرفین در حدی است که چین مکرر تهدید کرده اگر تایوان اعلام استقلال کند، اقدام نظامی خواهد کرد. اما در عمل هردو کشور به کار خود مشغولند. تایوان به یکی از بزرگترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان تبدیل شده و موقعیت و وضعیت چین هم مستغنی از توصیف است و مقامات رسمی تایوانی اخیرا رفتوآمد به چین را هم آغاز کردهاند.
5- کرهشمالی و جنوبی و آمریکا: این رابطه مسبوق به جنگ خونین معروفی است که همگان از آن آگاهند و همه میدانیم کار آمریکا و کرهجنوبی از یک سو و کرهشمالی از سوی دیگر بالاخره به مذاکره و نوعی مصالحه و تحمل یکدیگر منتهی شده است. حال آنکه با اوصافی که از کرهشمالی گفته میشود، اگر نتیجه این مصالحه بازشدن درهای آن به روی عالم خارج باشد سرنوشت رژیمش معلوم نخواهد بود (و شاید هم کاملا معلوم خواهد بود! )
6- آلمان و متفقین: این یکی هم نیاز به بحث زیاد ندارد. آلمان همان کشوری است که با شعار مشهور هیتلر «مهم نیست، وقتی ما پیروز شدیم کسی سوال نخواهد کرد»، با دنیا و مردم آن هر کاری که خواست و توانست کرد. متفقین هم وقتی بر آن چیره شدند، هر کاری را که خواستند با آلمان و مردمش کردند. به قیاس روابط ما با آمریکا، این رابطه باید خصومت و مرافعهای را پایهگذاری کند که اقلا 200سال طول بکشد! اما آیا چنین شد؟ آیا این دولتها که قریب به 50میلیوننفر از یکدیگر را کشتند، از پایان جنگ تاکنون مشغول دشنامدادن به هم و اخلال در امور یکدیگر هستند؟
7- عراق و ایران: حمله عراق به ایران، بی منطق، ناجوانمردانه و توام با اعمال و اقدامات رذیلانه و غیرقانونی بود. واضح است که فقط صدام حسین و اهالی تکریت نبودند که با ما میجنگیدند و واضح است که آن رذیلتها فقط از گارد ریاستجمهوری صادر نشد. با این حال و با وجود شناختهشدن عراق بهعنوان آغازگر جنگ تهاجمی، صدهامیلیارددلار غرامت جنگی ما هم- اگر بخشیده نشده باشد- فراموش شده است.
از این دست مثالها بسیار وجود دارد. سوابق موجود بین چین و ژاپن، ژاپن و کره، هند و پاکستان، پاکستان و بنگلادش، ارمنستان و آذربایجان، ترکیه و ارمنستان و دهها نمونه دیگر، مواردی هستند که اگر قرار بود- یا قرار باشد- با دکترین ما تمشیت داده شوند، رسانهها و تظاهرکنندگان دچار کمبود شعار یا دشنام و نفرین میشدند یا میشوند!!
بهطور کلی اصطکاک و رودررویی میان انسانها، سهراه در پیش خواهد بود: «جنگ، فرار یا مذاکره و حلوفصل مساله»
پایان سخن
آنچه نوشته شد حاصل و نتیجه اختراع یا اکتشاف یا اجتهاد بنده نیست. این چیزها را- نه اهل نظر و فرهیختگان- بلکه مردم عادی کوچه و بازار در تاکسی و اتوبوس و مترو و قهوهخانه و رستوران و... میگویند و بسیار هم میگویند. بنده فقط مطالب عمده را جمع کردم و یکجا آوردم. لااقل تاکنون نخوانده و نشنیدهام بزرگان ما قضیه را از این زاویه دیده و به سوالات مقدر و ادله نقضی پاسخ صریح داده باشند.
سخن آخر اینکه نگارنده -در این سنوسال- نه از تحریم بیم دارد و نه از جنگ میترسد و نه تن به ذلت دادن را جایز میشمرد. اما- همچنانکه در آغاز سخن عرض شد مردم شجاع، پرتوان و با استعداد ایران را شایسته زندگی بهتر و آسودهتر و مرفهتری میداند که حداقل برخی در نتیجه تحریکات و بازیهای آشکار و پنهان آمریکا دستنیافتنی شده است. حال آنکه به نظر میرسد مشکل و درگیری ما با این کشور- بهویژه با گذشت این مدت طولانی و با توجه به تحولات جهانی- غیرقابل حل نباشد. بدیهی است چه بسا پاسخهای روشنگری که اهل نظر به پرسشهای بنده بدهند ذهنم را روشن و جهلم را (که امیدوارم خیلی مرکب نباشد) برطرف کند.
این مقاله در سال 1377 نوشته شد. طی این 14سال چندبار به فکر چاپش افتادم. گاهی خود منصرف شدم و گاهی آنکه باید چاپش میکرد احتیاط کرد. هم من حق داشتم و هم او. زیرا خود موضوع، «توتم» و «تابو» بود. صرفنظر از اینکه درباره آن چه بگویی. حالا ظاهرا آن حالت منتفی یا، تا حدی، تعدیل شده است. کسانی از بالاترین سطوح مدیریت کشور و سایر سطوح و قشرها و تخصصها درباره «موضوع» به بحث پرداختهاند و بعضا محتوای بحثها هم «بحثانگیز» بوده است.
اما محتوای مطلب بنده، در تحلیل نهایی، چیزی جز تعدادی سوال نیست. پرسشهایی که اگر کسی به آنها جواب بدهد و جهل بنده را برطرف کند، موجب خوشحالی و سپاس است و اگر هم هیچکس جواب ندهد، باکی نیست و در جهلی که طبعا «مرکب» خواهد بود (یا خواهد شد) باقی میمانم. اگر هم - از بخت بد -طرح این سوالات نسخهپیچیهایی از قبیل افشاگری و آشکارشدن سیئات 70سالهام را در پی داشت، ناچار باید از همان بخت بد گله کنم. والله اعلم.
سر سخن
اولا - گمان نمیکنم امروز اینکه مردم ایران از چیزی و کسی نمیترسند نیاز به اثبات داشته باشد. صدام حسین با کار دور از خرد و دور از جوانمردیاش، مردم ایران را به واکنشی وادار کرد که به همه ناخودباوریها و خویشتن کهتریهای این مردم- که طی قرنها شکل گرفته بود- پایان بخشید. دنیا فهمید مردمی که سالهای دراز پیشینه جنگ تهاجمی نداشتهاند و همسایگان و غیرهمسایگان را آزار ندادهاند و سرشان به کار خود بوده، آنگاه که مورد یورش و آزار قرار گیرند، نه در برابر مهاجم که در برابر همه جهان میایستند و پاپس نمیگذارند.
اینکه رسیدن به این خودباوری و اثبات آن برای مردم دنیا چه بهایی داشت، داستانی دیگر است اما بیگمان این دستامد درخور آن بها بود. زیرا ثابت شد «هیهات منالذله» نزد ایرانیان نه شعاری برای ندا دردادن بلکه آموزهای برای «سر» دادن است.
آنها که در رزمگاهها نبودند نیز ثابت کردند هم توانایی پشتیبانی رزمندگان را دارند و هم کمبودها و رنجها و خطرها را تاب توانند آورد. کمبودهایی که برای همگان آشناست و خطرهایی چون موشکباران شهرهای بزرگ و بمبگذاریهای گاهوبیگاه.
بنابراین گمان نمیرود چیزهایی چون تحریم و حتی حمله، مردم ایران را بترساند چون هر چه بشود از آنچه در آن هشتسال شد فزونتر و بدتر نخواهد بود.
ثانیا - بیگمان مردم ایران با این خاک پهناور و گوناگونی آب و هوا و فراوانی معدن و منابع و نیروی کار جوان و داشتن نفت و راه داشتن به آبهایآزاد و...، 24سال پس از پایان جنگ و 34سال پس از پیروزی انقلاب، شایسته زندگانی و روزهای بسیار بهتر و شادتر و سازندهتر از آنچه اینک دارند، هستند. (این اعداد را روزآمد کردهام)
این گفته نیاز به اثبات ندارد و این استحقاق و شایستگی، در مقام قیاس با کشورهایی که در جنگ کاملا ویران شدند (مثل آلمان و ژاپن) و کشورهایی که در همین مدت 23سال از هیچ به همهچیز رسیدند (مثل مالزی و دوبی) محل تردید نیست.
پس چرا ما اینگونهایم و آنها آنگونه؟ ظاهرا همهچیز برای اینکه مردمی آسوده و فراخروزی و شاد باشیم فراهم است اما نهتنها چنین نیستیم که با تنگدستی و دلتنگی و اندوه دستبهگریبانیم و در ردهبندی مردمان شاد جهان، تنها مردم عراق و افغانستان پس از ما هستند، شگفتا و دریغا!
ثالثا - چون در پی یافتن چرایی این ناکامیها و گرفتاریها میرویم، همواره به یک نام میرسیم: «آمریکا»
جمهوریهای آسیای مرکزی را خشکی دربر گرفته است و به دریای آزاد و بازار جهانی راه ندارند، جابهجایی انرژی از راه حوضه دریاچه مازندران و رساندن آن به بازارهای مصرف جهانی بهترین و نزدیکترین و مطمئنترین و اقتصادیترین راه در این راستاست و این کار هم به شیوه دادوستد نفت (عملیات سوآپ SWAP) و هم با فرستادن نفت به خلیجفارس و دریای عمان و رساندن آن به ترکیه و پاکستان انجامشدنی است. چنین رویداد و فرآیندی نهتنها شکوفایی اقتصادی را در پی دارد بلکه یکپارچگی و بههمپیوستن کشورهای منطقه را که خود زاییده توانایی و بینیازی است موجب میشود و صلح و ثبات منطقه نتیجه آن است.
اما چنین رویداد فرخنده و سازندهای رخ نمیدهد و سترون میشود چون قانون «داماتو» و تحریم آمریکا مانع است.
تازه این یکی از چندین است که چون به پیرامون خود نیک بنگریم در پس هر گرفتاری و ناکامی و دشواری آمریکا را، آشکار یا پنهان، خواهیم دید. از ماجرای برداشت از سفرههای نفتی گرفته تا داستان تنظیم رژیم حقوقی دریای مازندران و از زمینگیرشدن هواپیماهای مسافری گرفته تا تعطیلی یا کمکاری کارخانهها و از محکومیتهای پیدرپی در مجمع عمومی و شورای امنیت سازمان ملل گرفته تا احکام محکومیت گاهوبیگاه در دادگاههای خارجی و توقیف اموال ایران و صدور دستور جلب بینالمللی بزرگان و مقاماتمان و دهها و صدها مورد دیگر که به شمارش نمیآید.
اگر با آمریکا در جنگ و چالشی جدی باشیم که انگیزهها و علتهای آن ویژگیهای مشخصی داشته باشد، البته این رنجها کشیدنی و این دردها خوردنی است که «هیهات منالذله» و جای هیچ چون و چرا و بوک و مگری نیست. اما اگر انگیزهها و علتهای این چالش و جنگ مختص به آمریکا و منحصر به آن نباشد و با این همه رزم نابرابر که حیات اقتصادی، منافع ملی و حتی آینده و سرنوشت مردم ما درگیر آن شده است، همچنان ادامه داشته باشد، ناچار پرسشهایی مطرح خواهد شد که پاسخ روشن و مستدل بزرگان را میطلبد.
این پرسشها را رزمندگان و متولیان انقلاب و خوندادگان و اسیریکشیدگان و شهیددادگان و جانبازان- با خیال راحت- میتوانند مطرح کنند اما فردی مانند بنده هم- که نه ایثارگر هستم و نه جانباز و شهیدداده و اسیریکشیده- ممکن است همین پرسشها را به اعتبار اینکه شهروند و مالیاتدهنده این کشور است و خود را صاحب حق میپندارد، مطرح کند حتی اگر پاسخی نگیرد یا پیامدهای تلخ و ناگواری را تحمل کند. نگارنده چنین کرده است که نه فرزندان کوچکی دارد و نه آرزوهای بزرگی و در واپسین سالها (و شاید روزها و ساعات) زندگی، نگفتن این چیزها را بر خود نمیپسندد و توهین به خویش میانگارد.
نگارنده هرگز نپنداشته و نمیپندارد این پرسشها فقط در ذهن او مطرح است- که بیگمان چنین نیست- اما شگفتیاش از آن است که چرا هیچکس این پرسشها را با آنان که باید پاسخ گویند در میان نمیگذارد؟ بهویژه آنها که برای طرح این سوالات اولی و احق هستند.
طرح مساله
پرسش مشخص این است:
«چه دشمنی دیرینه و ریشهدار و غیرقابل حلوفصلی بین ایران و آمریکا وجود دارد که از جانب ایران 30سال مرگ بر آمریکا گفتن و معارضه با آمریکا و از سوی آمریکا نیز 30سال درگیری آشکار و نهان با ایران را موجب شده است؟»
نگارنده این پرسش را با پارهای از کسانی که به ایشان دسترسی داشتم- و البته از بزرگان قوم نبودند ولی دستی در سیاست داشتند- مطرح کردم. بعضی به «نگاه عاقل اندر سفیه» و برخی به گفتن «چو دانی و پرسی سوالت خطاست» بسنده کردند. اما جمعی هم از سر لطف پاسخ گفتند.
وقتی در قبال پاسخ گروه اخیر، پرسش بعدی را در میان گذاشتم و برخی «ادله نقضی» را مطرح کردم، بعضی از ایشان با موضوع چنان برخورد کردند که گویی هرگز به این جنبه قضیه نیندیشیده بودند و ناچار پاسخی فوری و درخور پرسش نداشتند و جمعی دیگر چیزهایی گفتند که نهتنها مشکل مرا حل نکرد بلکه به پیچیدگی قضیه افزود.
ناچار جمعبندی پاسخهای نخستین پاسخدهندگان را به ترتیب خواهم آورد و آن «ادله نقضی» یا موارد مشابهی را هم که وجود داشته و دارد ولی تبعات و آثار مشابهی نداشته و ندارد، در کنار هر مورد ذکر خواهم کرد. با امید به اینکه اهل نظر و آنانکه این سوالات به ایشان راجع است، از باب احسان و برای روشن کردن ذهن افراد دور از سیاست- مثل بنده- پاسخهای صریح و «عوامفهم» (و نه «عوامپسند») مرحمت بفرمایند.
جمعبندی پاسخهای محتمل
1- « آمریکا در شهریور 1320 ایران را اشغال کرد و به بهانه مقابله با کمونیسم در کشور ما باقی ماند و مقدمات حضور طولانی بعدی خود را فراهم ساخت.»
مقایسه و ملاحظه:
الف- در 1320 دو اشغالگر دیگر- انگلیس و شوروی- نیز در ایران حضور داشتند. سابقه آنها در ایران بسیار بدتر از آمریکا بود (قراردادهای ترکمانچای و گلستان و 1919) و بعدها هم بسیار بدتر از آمریکا عمل کردند (تحویل ندادن طلاهای ایران از طرف روسها و حرکات انگلستان در جریان ملی شدن نفت ایران و ماجرای نفتکش رزماری). چرا با دو اشغالگر دیگر چنین درگیری طولانی و پرهزینهای نداریم؟
ب-گفته شده است خروج نیروهای روسی از ایران و ختم غایله آذربایجان، در پی اتمامحجت (اولتیماتوم) آمریکا به شوروی و حتی تهدید به استفاده از سلاح اتمی بوده است. حالت دیگر باقیماندن روسها در ایران و سرایت وضعیت آذربایجان به سایر قسمتهای حساس ایران، میتوانست باشد.
حاصل اینکه در ماجرای شهریور 1320 اشغالگران سه دولت بودند و آمریکا ضمن اینکه خود از ایران- بهموقع- خارج شد، روسها را هم وادار به خروج کرد. حال اگر علت خصومت این سابقه باشد، باید با دو اشغالگر دیگر هم رابطه مشابهی داشته باشیم، که نداریم. (البته وضعیت با انگلستان در این اواخر مشابه آمریکا شده اما در زمان نگارش اولیه این مطلب اوضاع چنین نبود)
2- « آمریکا کودتای 28 مرداد را به راه انداخت و دیکتاتوری تقریبا 30ساله را بر ایران تحمیل کرد.»
مقایسه و ملاحظه:
الف- در برپاکردن کودتای 28مرداد آمریکا تنها نبود. «آنتونی ایدن» نخستوزیر انگلستان- که تشکیلات امنیتیاش با آمریکاییها در برپاکردن کودتا همکاری کرده بود- پس از سقوط مصدق گفت «پس از مدتها راحت خوابیدم.»
از آثار اقتصادی کودتا کشورهای اروپایی دیگری هم- از طریق تشکیل کنسرسیوم نفتی - برخوردار شدند.
ب- اطلاعاتی که از تاریخ و برخی شهود زنده به ما رسیده و حتی مشاهدات شخصی خودم که در زمان کودتا شاگرد دبستان بودم، این برداشت و استنتاج را تقویت میکند که استفاده حزب توده- بهعنوان عامل شوروی - از موقعیت ایجادشده در کشور، باعث شد سررشته امور از دست نقشآفرینان 25مرداد بیرون رود و مرحوم دکتر مصدق بر سر دوراهی تندادن به پیروزی کودتاچیان یا پذیرش خطر افتادن ایران به دامان کمونیسم و الحاق به شوروی قرار گیرد (طرح مشهور پتر کبیر را درمورد دستیافتن به آبهای گرم از یاد نبریم).
واضح است آمریکا و انگلیس در پی حفظ منافع خود بودند. اما ناچار این سوال طرح خواهد شد که کدامیک از دو حالت پیشگفته مرجع میتوانست باشد؟ فراموش نکنیم نیروی سازمانیافته سومی که مثلا در کنار مصدق قرار بگیرد وجود نداشت.
بهعبارت دیگر شوروی- بهلحاظ اقدامات طرفداران- و بهتر بگوییم عواملش، حزب توده- که از یکسو عکسالعمل سریع غرب و آمریکا را باعث و از دیگرسو حالت انفعالی مرحوم دکتر مصدق را- به شرح پیشگفته- سبب شد، شاید به اندازه آمریکا و یارانش در ماجرای 28مرداد مسوول بود اما تا زمانی که وجود داشت همانند آمریکا مورد بغض و دشنام قرار نگرفت.
پ- خانم آلبرایت، وزیر امور خارجه وقت آمریکا، بابت کودتای 28مرداد از ملت ایران عذرخواهی کرد. این حرکت را آمریکا در قبال هیچ کشور دیگری انجام نداد. حال آنکه این کشور از این سوابق بسیار دارد. همچنین هیچ کشور و دولتی هم درباره کودتای 28مرداد یا سایر ستمهایی که بر کشور و مردم ایران رفته است، تاکنون عذرخواهی نکرده است.
خلاصه اینکه اگر سرزنشکنندگان آمریکا بابت کودتای 28مرداد جدی باشند، (چون جدی بودن بسیاری از ایشان با موضعی که در قبال مرحوم مصدق دارند قابل جمع نیست) با پذیرش زشتی و شئامت کودتای 28مرداد، باید پذیرفت این مورد برای استمرار پنجاهوچندسال درگیری با آمریکا (با احتساب سالهای پیش از پیروزی انقلاب) با این هزینه کافی به نظر نمیرسد. صرفنظر از اینکه از این بابت کشورهای دیگری هم- بهویژه انگلستان - درخور سرزنش بودهاند و هستند، اما از دشنام و نفرینی که نثار آمریکا میشود، سهمی نبردهاند.
3- «آمریکا در جنگ تحمیلی به عراق کمک کرد»
مقایسه و ملاحظه:
گفته شده کمک آمریکا به عراق از طریق دادن اطلاعات ماهوارهای به عراق در مورد حرکات و جابهجاییهای ارتش ایران، بوده است. قابلسرزنشبودن آمریکا و درخور نفرینبودنش محل تردید نیست. اما تا جایی که ما برمبنای اطلاعات رسانهای میدانیم (و قطعا اطلاعات محرمانه و تخصصی مطالبی بیش از اینها را دربردارد)، موارد زیر قابل بررسی است:
الف- آلمان و انگلستان و چند کشور دیگر مواد اولیه سلاحهای شیمیایی را برای عراق فراهم میکردند.
ب- انگلستان قطعات توپخانه سنگین عراق را تامین میکرد.
پ- فرانسه چون- ظاهرا بهلحاظ وجود موانع قانونی، نمیتوانست به کشور در حال جنگ اسلحه بفروشد- هواپیماهای «سوپر استاندارد» حامل موشکهای «اگزوسه» را که ویژه زدن کشتی است، به عراق اجاره داد!! رهبر فقید انقلاب این عمل فرانسه را به اقدام پالاندوزها که دنبال خیاطها راه افتادند «... که ما هم اهل بخیهایم» تشبیه فرمودند.
ت- کشورهای عربی- غیر از سوریه که خود با عراق اختلاف داشت- حمایت مالی و معنوی بیدریغی را به عراق عرضه کردند.
ث- شوروی تامینکننده همه ملزومات و تجهیزات نظامی عراق از جمله موشکهای دوربردی بودکه در موشکباران شهرهای ایران از آنها استفاده شد.
ج- کشورهای عضو شورای امنیت با نادیدهگرفتن اقدام جنایتکارانه عراق در استفاده از سلاحهای شیمیایی، با وجود شکایات مکرر و مصرانه ایران، امکان ادامه این جنایت را فراهم کردند.
به این ترتیب کمک به عراق در جنگ علیه ایران «اپیدمی» فراگیری بود که کمتر کشوری از آن مصون ماند، اما فقط برخی از این کشورها، به مدت محدود، طرف سرزنش و نفرین و دشنام قرار گرفتند و خیلی زود روابط با آنها عادی شد و گویا در بعضی سالها فرانسه- که اقدامش، به شرحی که گذشت، بیش از دیگران شگفتانگیز و غیرقابلتوجیه بود- اولین و بزرگترین شریک تجاری ایران بوده است.
اگر گفته شود «هر زمان و موقعیتی ویژگیها و مقتضیات خود را دارد و نمیتوان تا ابد با همه کشورها درگیر بود که چرا در زمان و موقعیت خاصی، بهنحو خاصی عمل کردهاند، علیالخصوص که زمامداران و مدیران کشورها همواره در حال تغییر هستند» این استدلال پذیرفتنی است. اما فورا همان پرسش قبلی مطرح میشود:
«اگر این یک قاعده عقلی و کلی است، استثنا چرا؟»
واقعیت و حقیقت این است اگر مبنا و معیار تقسیم سرزنش و نفرین بین کشورها، نقش آنها در کمک به عراق در جنگ باشد، آمریکا، رقبا و شرکای جدی و قدری خواهد داشت!
4- «آمریکا ایرباس ما را ساقط کرد و عدهای غیرنظامی بیگناه را کشت»
مقایسه و ملاحظه:
فاجعه ایرباس نه فراموششدنی است نه قابل چشمپوشی. این عمل چنان زشتی و شناعتی را دربر دارد که میتواند همه سرزنشها و نفرینها را به عامل خود اختصاص دهد و برای دیگران چیزی باقی نگذارد.
حمله موشکی به هواپیمای مسافری که در دالان مجاز در حال پرواز است و سیگنالهای شناسایی هواپیماهای غیرنظامی را مخابره میکند و حجم و اندازهاش هم در صفحه رادار با هواپیمای جنگنده نظامی قابل اشتباه نیست، چیزی نیست که بتوان فراموش کرد. حتی حلوفصل حقوقی موضوع و پرداخت غرامت به بازماندگان شهدای حادثه نیز از اهمیت و عظمت فاجعه نمیکاهد. اما آنچه دیگربار ذهن را به خود مشغول میکند مقایسه این حادثه است با رویدادی بهمراتب زشتتر و شنیعتر: «کشتار زایران ایرانی در مکه»:
الف- اگر در ماجرای «ایرباس» عاملان حادثه حداقل «ادعای اشتباه» میتوانند بکنند - هرچند مردود و غیرقابلقبول است - در حادثه مکه حتی امکان چنین ادعایی وجود نداشته و ندارد.
ب- اگر واقعه ایرباس- بههرحال- در منطقه جنگی و گویا در حالی اتفاق افتاد که در سطح خلیجفارس عملیاتی در جریان بود، حادثه مکه در خانه خدا و حرم امن الهی رخ داد.
پ- اگر فرمانده و خدمه ناو وینسنت ممکن بود تصور کنند این هواپیما مثلا حامل افراد و تجهیزات نظامی است (که البته حتی منطبق با واقعیت بودن این پندار هم مجوز حمله موشکی به هواپیمای غیرنظامی نبود) در فاجعه مکه ماموران سعودی بهخوبی میدیدند و میدانستند با گروهی زن و مرد غیرمسلح و وحشتزده و خسته طرف هستند.
ت- اگر زدن ایرباس- پس از محاسبات و نتیجهگیریهای غلط- فقط با فشار یک دکمه تحقق یافت و پس از این لحظه امکان تدارک و جلوگیری از فاجعه نبود، کشتار مکه ساعتها ادامه داشت اما کسی برای متوقفکردن آن کاری نکرد.
ث- اگر فاجعه ایرباس را دولتی لاییک که رابطه سیاسی خود را هم با ایران قطع کرده بود ایجاد کرد، عامل کشتار مکه حکومتی مسلمان بود که به این مقتولان بیگناه روادید ورود به عربستان را داده و مسوول حفظ سلامتی ایشان بود.
اما در عمل بین ایران و حکومت فاعل آن آشتی برقرار و این کشور نیز در جرگه «برادران عرب» ما وارد شد.
انصافا اگر قرار باشد مقدار معینی از سرزنش و نفرین را بین عاملان این دو فاجعه تقسیم کنیم، به کدامیک سهم بیشتری خواهد رسید؟
تکرار میکنم فراموش کردن کشتار مکه و عادیسازی روابط با عربستان برمبنای مصالح و منافع ملی قابل انتقاد و سرزنش نیست اما چرا تدبیر مشابهی در مورد مشابه (شاید با حدتی کمتر) اتخاذ نشود.
5- مساله فلسطین
وقتی در موضوع مثلث «فلسطین- اسراییل- آمریکا»، رابطه ایران با سه راس مثلث و وضعیت و نقشش در اضلاع آن مطرح میشود، باید پذیرفت مساله دارای ویژگیها و پیچیدگیهایی است که تعلیلوتحلیل و مآلا استنتاج را بسیار دشوار میکند و قدر متیقن آن است که ورود به قضیه در حدوتوان امثال بنده، که هنوز در چند مساله قبلی سرگردانم نیست. این کار درخور اهل سیاست است که قطعا برای چونیها و چراییها پاسخهای روشن دارند و میتوانند همهچیز را تحلیل و ایضاح کنند.
6- «این آمریکاست که روابط سیاسی خود را با ایران قطع کرده است.»
این قطع رابطه مسبوق به «تسخیر لانه جاسوسی» یا «گروگانگیری» اعضای سفارت (دعوای اسمی نداریم) بود. صرفنظر از علل و اسباب این رویداد- که در جای خود قابل بحث و تامل است- این پرسش به ذهن خطور میکند:
اگر ماجرای مشابهی برای سفارتخانه کشور ما در یکی از کشورهای جهان پیش میآمد و دولت و حکومت آن کشور از اقدام مذکور حمایت میکرد، چه میکردیم؟
نگاهی به تاریخ
بسیاری از دولتها و ملتها دشمن یکدیگر بوده و با هم جنگیدهاند. شدت و حدت و مدت این درگیریها گاهی به ضربالمثل یا داستان و افسانه مبدل شده است.
با بررسی اجمالی تاریخ از این حیث شاید بتوان فهمید نوع رابطه ایران با آمریکا- با توجه به انگیزهها و علل خصومت و عمق و شدت آن- تا چه حد پذیرفتنی و قابلتوجیه میتواند باشد:
1- خصومت تاریخی بین فرانسه و انگلستان که درباره آن داستانها گفته و نوشتهاند و روابط امروزشان را میبینیم.
2- رابطه آمریکا و ژاپن که اولی، اولین بمبهای اتمی را روی مردم دومی آزمایش کرد، کشورش را اشغال کرد و حتی قانون اساسی آن را تغییر داد و هماکنون هم در آن پایگاه نظامی دارد. اما نوع رابطه فعلی آنها را میتوان دید.
آیا میتوان گفت ژاپن- به عنوان کشوری شکستخورده و اشغالشده- دستنشانده و مستعمره آمریکاست؟
3- آمریکا و ویتنام: ویتنام که در گذشته کشوری مشتمل بر دو قسمت شمالی و جنوبی بود، مدت درازی با آمریکا جنگید. تلفات غیرنظامیان ویتنام شمالی وحشتناک و تلفات نظامیان آمریکایی چیزی بیشتر از 50هزارنفر بود. خرابیهای بهبارآمده در ویتنام غیرقابل محاسبه بود و «عامل زرد» که از هواپیماهای آمریکایی روی جنگلها ریخته شد، محیط را برای مدتهای طولانی آلوده کرد.
در این جنگ آمریکاییها از قشری فاسد و غیرقابلدفاع حمایت میکردند، اشتباهی که طی سالهای متمادی در آمریکای لاتین هم تکرار کردند و البته بعدها سیاست خود را تغییر دادند. با اینهمه وقتی آمریکاییها شکست خوردند و ویتنام را ترک کردند و ویتنام شمالی و جنوبی به هم پیوستند، هرچند رابطه آمریکا با ویتنام «عاشقانه» نشد، اما به حال عادی برگشت.
4- چین و تایوان: به یاد دارم که وقتی به مدرسه میرفتم هر روز رادیو آمار گلولههای توپی را اعلام میکرد که چین به دو جزیره «ماتسو» و «کموی» بهطور روزانه و مرتب شلیک میکرد. (امیدوارم در نقل اسامی اشتباه نکرده باشم). چین مدعی مالکیت تایوان و تایوان مدعی استقلال و عملا مستقل است. تعارض نظری طرفین در حدی است که چین مکرر تهدید کرده اگر تایوان اعلام استقلال کند، اقدام نظامی خواهد کرد. اما در عمل هردو کشور به کار خود مشغولند. تایوان به یکی از بزرگترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان تبدیل شده و موقعیت و وضعیت چین هم مستغنی از توصیف است و مقامات رسمی تایوانی اخیرا رفتوآمد به چین را هم آغاز کردهاند.
5- کرهشمالی و جنوبی و آمریکا: این رابطه مسبوق به جنگ خونین معروفی است که همگان از آن آگاهند و همه میدانیم کار آمریکا و کرهجنوبی از یک سو و کرهشمالی از سوی دیگر بالاخره به مذاکره و نوعی مصالحه و تحمل یکدیگر منتهی شده است. حال آنکه با اوصافی که از کرهشمالی گفته میشود، اگر نتیجه این مصالحه بازشدن درهای آن به روی عالم خارج باشد سرنوشت رژیمش معلوم نخواهد بود (و شاید هم کاملا معلوم خواهد بود! )
6- آلمان و متفقین: این یکی هم نیاز به بحث زیاد ندارد. آلمان همان کشوری است که با شعار مشهور هیتلر «مهم نیست، وقتی ما پیروز شدیم کسی سوال نخواهد کرد»، با دنیا و مردم آن هر کاری که خواست و توانست کرد. متفقین هم وقتی بر آن چیره شدند، هر کاری را که خواستند با آلمان و مردمش کردند. به قیاس روابط ما با آمریکا، این رابطه باید خصومت و مرافعهای را پایهگذاری کند که اقلا 200سال طول بکشد! اما آیا چنین شد؟ آیا این دولتها که قریب به 50میلیوننفر از یکدیگر را کشتند، از پایان جنگ تاکنون مشغول دشنامدادن به هم و اخلال در امور یکدیگر هستند؟
7- عراق و ایران: حمله عراق به ایران، بی منطق، ناجوانمردانه و توام با اعمال و اقدامات رذیلانه و غیرقانونی بود. واضح است که فقط صدام حسین و اهالی تکریت نبودند که با ما میجنگیدند و واضح است که آن رذیلتها فقط از گارد ریاستجمهوری صادر نشد. با این حال و با وجود شناختهشدن عراق بهعنوان آغازگر جنگ تهاجمی، صدهامیلیارددلار غرامت جنگی ما هم- اگر بخشیده نشده باشد- فراموش شده است.
از این دست مثالها بسیار وجود دارد. سوابق موجود بین چین و ژاپن، ژاپن و کره، هند و پاکستان، پاکستان و بنگلادش، ارمنستان و آذربایجان، ترکیه و ارمنستان و دهها نمونه دیگر، مواردی هستند که اگر قرار بود- یا قرار باشد- با دکترین ما تمشیت داده شوند، رسانهها و تظاهرکنندگان دچار کمبود شعار یا دشنام و نفرین میشدند یا میشوند!!
بهطور کلی اصطکاک و رودررویی میان انسانها، سهراه در پیش خواهد بود: «جنگ، فرار یا مذاکره و حلوفصل مساله»
پایان سخن
آنچه نوشته شد حاصل و نتیجه اختراع یا اکتشاف یا اجتهاد بنده نیست. این چیزها را- نه اهل نظر و فرهیختگان- بلکه مردم عادی کوچه و بازار در تاکسی و اتوبوس و مترو و قهوهخانه و رستوران و... میگویند و بسیار هم میگویند. بنده فقط مطالب عمده را جمع کردم و یکجا آوردم. لااقل تاکنون نخوانده و نشنیدهام بزرگان ما قضیه را از این زاویه دیده و به سوالات مقدر و ادله نقضی پاسخ صریح داده باشند.
سخن آخر اینکه نگارنده -در این سنوسال- نه از تحریم بیم دارد و نه از جنگ میترسد و نه تن به ذلت دادن را جایز میشمرد. اما- همچنانکه در آغاز سخن عرض شد مردم شجاع، پرتوان و با استعداد ایران را شایسته زندگی بهتر و آسودهتر و مرفهتری میداند که حداقل برخی در نتیجه تحریکات و بازیهای آشکار و پنهان آمریکا دستنیافتنی شده است. حال آنکه به نظر میرسد مشکل و درگیری ما با این کشور- بهویژه با گذشت این مدت طولانی و با توجه به تحولات جهانی- غیرقابل حل نباشد. بدیهی است چه بسا پاسخهای روشنگری که اهل نظر به پرسشهای بنده بدهند ذهنم را روشن و جهلم را (که امیدوارم خیلی مرکب نباشد) برطرف کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.