سروش محلاتی در مراسم چهارمین سالگرد درگذشت صادق آئینهوند:
دغدغه آئینهوند، اتصال به ریشه و انطباق با زمان است
آئین چهارمین سالگرد درگذشت دکتر صادق آئینهوند در حالی برگزار شد که این مراسم سالانه در حال تبدیل به یک همایش علمی و فرهنگی برای تبیین اندیشههای این چهره ماندگار تاریخ اسلام است. بنیاد آئینهوند با همکاری کتابخانه ملی ایران، پنجشنبه گذشته میزبان شخصیتهای مختلف علمی و دانشگاهی بود که برای بزرگداشت این استاد فقید گردهم آمده بودند. حجتالاسلام دکتر محمد سروش محلاتی در این نشست با موضوع «آئینهوند و دغدغه اتصال به ریشه و انطباق با نیاز» به ایراد سخن پرداخت.
از وقتی پیشنهاد شد که در این جلسه خدمت شما صحبت کنم به آثار فکری دکتر آئینهوند مراجعه کردم تا موضوعی را از لابه لای اندیشهها و افکار ایشان انتخاب کنم. در این مراجعه به مقدمه کتاب «سی سال با تاریخ» که مجموعهای از مقالات و پژوهشهای استاد است، برخورد کردم. آئینهوند در این مقدمه نوشته است که «رویکرد راقم این سطور در نگارش این کتاب محور هدفمند اتصال به ریشه (اسلام) و انطباق با نیاز امروز است. آن نخی که این دانهها را به یکدیگر متصل کرده دو دغدغه است، که با یکدیگر ترکیب شده؛ نخست دغدغه اتصال به ریشه و دغدغه دوم پاسخگویی به نیازهای زمان است.»
سه گروه به مساله ریشه و نیاز روز میپردازند
دکتر آئینهوند آثار خود را هم در این جهت تدوین کرده است. به طور کلی کسانی که به موضوع «ریشه و نیاز» میپردازند سه گروه هستند. گروه اول کسانی که اصالت را به حفظ ریشهها میدهند و معتقدند هرچه غیر آن ریشه باشد فاقد اصالت و اعتبار است. بنابراین به دنبال حفظ مبانی و اصول اسلامی هستند؛ اما تغییر و تحولاتی که در زندگی اجتماعی بشر اتفاق میافتد برای آنها اهمیت چندانی ندارد.
گروه دوم کسانی هستند که معتقدند ما در این زمان زندگی میکنیم و تاریخ به کار ما نمیآید و باید نیازهای روز را مطابق اصول روز هم برطرف کنیم. به نوعی میگویند اعتبار پاسخهای گذشته به پایان رسیده است بنابراین آنها هم دغدغه ریشه ندارند. بلکه توجه و اهتمام به ریشهها را بازدارنده و مزاحم هم میدانند. هر مقدار که استقلال از ریشه پیدا شود از نظر آنها مطلوبتر است.اما جریان سوم که دکتر آئینهوند خود را متعلق به این جریان میبیند کسانی هستند که هم به ریشهها اعتقاد دارند و هم معتقد هستند که برای استفاده کردن از آن ریشهها، نیاز به علوم و تجارب جدید بشری هم هست. این ریشهها هرچند برای تغذیهی مبانی فکری ما لازم است اما جهت رسیدن به محصول مطلوب برای امروز کافی نیست. اتفاقا شهید مطهری نیز در کتاب «خدمات متقابل اسلام و ایران» همدل و همراه کسانی است که دغدغه ریشهها را دارند. موضوع اتصال به ریشهها پیش از پیروزی انقلاب اسلامی و در چند دهه اخیر بسیار مورد تردید قرار میگرفت؛ به خصوص ریشههای اسلامی که در فرهنگ و تمدن ایران وجود دارد. در این پژوهش استاد مطهری بخشی از تحقیقات برعهده خودشان بوده و برخی از تحقیقات را از
منابع دانشمندان دیگر استفاده کرده و از افراد مختلف، نقل قول میکند. مثلاً استاد مطهری در این کتاب از سید حسن تقیزاده نقلهای متعددی دارد و با استناد به کلام او نشان میدهد که چه ریشههایی در فرهنگ ما وجود دارد. حتی تقیزاده هم این ریشهها را انکار نمیکند. در بخشی از کتاب «خدمات متقابل اسلام و ایران» به نقل از تقیزاده آمده است: «اسلام آیینی نو، دارای محاسن و اصول و قوانین منظم آورد. انتشار اسلام در ایران روح تازه و ایمانی قویتر دمید، که دو مایه مطلوب نیز بر اثر آن به این دیار آمد.» او در این کتاب ایران قبل از اسلام و ایران بعد از اسلام را مقایسه میکند و تحولاتی که اسلام به وجود آورده است. «یکی از آثاری که اسلام آورد زبان بسیار غنی و پرمایه و وسیع یعنی عربی بود. این زبان وقتی که به ایران آمد و به تدریج با زبان لطیف و نغز و دلکش آریایی و تمدن ایرانی ممزوج و ترکیب شد و جوش کامل خورد به وسیله سخنوران بزرگ ایرانی قرون چهارم و پنجم و ششم و چند نفر پس از آن، سکّه فصاحت کم نظیر خورد، برای ما زبانی به وجود آورد که لایق بیان همه مطالب گردید و نماینده درخشان آن سعدی و حافظ و ناصرخسرو و امثال آنها هستند. دیگری
علوم و معارف و تمدن بسیار عالی پر مایه ای بود که به وسیله ترجمه های کتب یونانی و سریانی و هندی به زبان عربی در مشرق اسلامی و قلمرو خلافت شرقیه از اواسط قرن دوم تا اواخر قرن سوم بین مسلمین آشنا به زبان عربی و بالخصوص ایرانیان، انتشار یافت.»
بعد از آن اشاره میکند که «مسلمین، چه آثاری را در فرهنگ ایرانی وارد کردند و در نتیجه در کشورهای اسلامی به خصوص در ایران، این فرهنگ علم و دانش، هزاران عالم نامدار مانند ابن سینا و فارابی و بیرونی و محمد بن زکریای رازی و غیرهم با ده هزار تألیف مهم (البته 99 درصد به عربی) به ظهور آمدند و تمدن بسیار درخشان اسلامی به وجود آمد...»
در این تحقیقات به استناد پژوهشهای امثال تقیزاده یا دکتر زرینکوب و تحقیقات دیگری که بزرگواری مانند استاد مطهری دارد، تلاش شده تا این ریشهها به نسل دیگر هم معرفی شوند. یعنی میخواهد بگوید این محققینی که شما هم آنها را در تحقیقات علمی بیطرف و بینظر میدانید، این ریشهها را دیدهاند و پذیرفتهاند و این قابل انکار نیست.
به گواه دو سخنرانی از تقیزاده در سال 1339 که همان زمان هم به چاپ رسید؛ هم در مجله یغما و هم به صورت مستقل. عنوان این دو سخنرانی «اخذ تمدن غربی» است. آنجا بحث میکند که ما در مواجهه تمدن غرب یا تمدن جدید، چه باید بکنیم. درست بر عکس آنچه به او نسبت داده میشود که او اصلا به ریشهها و مایههای تمدن اسلامی و ایرانی اعتنایی نداشت، در این دو سخنرانی توضیح میدهد آن جملهای که من گفتهام به چه معنا و مقصودی بوده است و آیا مقصود من درست درک شده یا نشده؟ این نکته را به این لحاظ پیش کشیدم که شخصی مانند تقیزاده نظری داشته و این نظر میتواند درست یا نادرست باشد و مورد نقد قرار بگیرد، به لحاظ نظر شخصی اهمیت چندانی ندارد اما این برای ما مهم است که در مواجهه با فرهنگ بیگانه چقدر اصالت فرهنگی ریشههای خودمان را شناخته باشیم.من از مجله «یغما» منتشرشده در سال 1339 این جمله را برای شما میخوانم: «چنانچه اغلب میدانند اولین نارنجک تسلیم به تمدن فرنگی را 40 سال قبل بیپروا انداختم و چون این عقیده قدری افراطی دانسته شد، بهتر است خودم قبل از خاتمه حیات، توضیح دهم. منظور من از آن تمدن، روح تمدن، فهم، پختگی، رشد اجتماعی،
آزاداندیشی و خلاص از تعصبات افراطی، متانت فکری، وطندوستی محکم است که هنوز به این مرحله رشد نرسیدهایم».تقیزاده بحثهای دیگری نیز دارد و واقعا آن دو خطابه از این جهت خواندنی است و موضع برخی از رجال فکر و اندیشه را در کشور ما نشان میدهد. این یک جریان در حوزه اصالت داشتن یا نداشتن ریشه است. آن گرایش نخست که دغدغهاش چیزی غیر از ریشهها نیست، اما نمیداند امروز آن ریشه در چه فضایی قابل نگهداری و رشد است. ریشه را باید حفظ کرد و زمینه را برای رشد و به بار رسیدن آن فراهم کرد. چون گروه نخست فقط دغدغه حفظ ریشه دارد اما اعتنایی به تحولاتی که در زندگی بشر اتفاق میافتد و دستاوردهای علمی و فرهنگی پیدا نمیکند.
در این زمینه سخنان بسیاری گفته شده، اما این سخن را نیز بر همه گفتهها و شنیدههای خود اضافه کنید: آن موضوعی که استاد بزرگوار مرحوم مطهری در یادداشتهای خودشان ثبت کردهاند؛ اگرچه بسیاری از مطالب را استاد در یادداشتهایش آورده که هنوز به کتابها منتقل نشده بود، این است: «عدهای آنگاه که خزانهها بسته میشود، فریاد وا اسلاما میکشند و وقتی آرزوی ظهور حضرت حجت را دارند، برای این است که حضرت بیاید و به خیال آنها، حمامهای دوش را تبدیل به خزینه کند!»
این مثال البته مربوط به شصت- هفتاد سال قبل است. مسایل دیگری که در سالهای بعد هم رخ میدهد، مشابه چنین مسالهای بود و با همین واکنشها روبرو بودند. امروز هم چنین موضوعاتی را در دانشگاه، حوزه و جامعه خودمان هم داریم. وقتی برخی میگویند اسلام ناب یعنی ظهور حضرت ولیعصر(عج) زمانی اتفاق میافتد که تمام آثار و تمدن فرهنگ بشری از بین خواهد رفت و به گذشته برمیگردیم.
اگر شخص دیگری این جمله را میگفت شاید قبول آن سخت بود، اما شهید مطهری آن روزها شاگرد آیتالله بروجردی بوده و این را به عنوان خاطره خودش نوشته است: «یادم هست، مرحوم آیتالله بروجردی که به قم مشرف شدند از همان ابتدا در منزلشان تلفن داشتند.» آقای مطهری جزء حلقه اول شاگردان آیت الله بروجردی بود و تا قبل از هجرت ایشان به قم هم در بروجرد خدمت ایشان رسیده بود و او را می شناخت. مطهری میگوید: « عدهای حرکت کردند و آمدند قم و به ایشان پیشنهاد کردند که تلفن را بردارید!» این مسائلی که امروز نمونههای آن در جامعه ما اتفاق میافتد مخالفت با بعضی از ابزارهای ارتباط جمعی؛ اینها مسایل جدید و تازهای نیست. این تلاشها پیوسته وجود داشته و در مقابل، پیوسته مقاومتها در برابر چنین نگاههایی صورت میگرفته است. بنابراین ما باید این مقاومتها را تقویت کنیم و تسلیم این جریان نشویم. به هر حال جریان اول جریانی است که دغدغهی اصالت در فرهنگ را دارد اما دغدغه پاسخگویی به نیازهای روز را ندارد و آنچه را که وارد میشود از زلال بودن آن چشمه اصیل اسلامی میکاهد. ما باید راه ورود این جریانها به جریان اصیل را مسدود کنیم.اما جریان
دوم، به عکس معتقد است اینها به غیر از مانع و مزاحم چیزی نیستند و مانع عقب افتادگی ما در طول تاریخ هستند. باید این ریشهها را قطع کرد و چشمهها را خشکاند. آنچه که استاد بزرگوار دکتر آئینهوند بنا به شهادت خودش در آثارش پیگیری کرده، دغدغه اتصال به ریشه و انطباق با زمان است که البته کار آسانی هم نیست. گرچه ادعا کردن در این زمینه بسیار آسان است.
اگر نیاز روز رفع نشود، اتصال به ریشه قطع میشود
حل مشکلاتی که در ناهمخوانی در اتصال به ریشه و انطباق با نیاز وجود دارد، بسیار دشوار است و به دانش و اطلاعات بسیار زیادی نیاز دارد تا بتوان تک تک مسایل مورد تردید را حل کرد و اتصال به ریشه را هم حفظ کرد؛ وگرنه اگر پاسخ داده نشود این اتصال به صورت قهری قطع می شود و مراجعه به ریشههای دیگر فرهنگی اتفاق میافتد. ایشان چون در حوزه تاریخ متخصص بودند این راه را شروع کرد. حالا این که ما چه مقدار در این زمینه پیش آمدیم بحث دیگری است اما شروع، شروع مبارکی بود.بر اساس آرای دکتر آئینهوند، اولین نکته برای رسیدن به ریشه این است که ابتدا باید ریشهها را شناسایی کرد یعنی باید بفهمیم ریشه کجاست؟ ریشه چیست؟ این جریان فرهنگی با خودش ناخالصیهای زیادی آورده است. در ابتدا آب زلالی از آن چشمه سرازیر شده اما آیا بعد از گذشت قرنها همچنان هم به همان زلالی در اختیار ما قرار گرفته یا خیر؟ چه کسی میتواند در این زمینه داوری کند؟ مهم این است که دکتر آئینهوند دانش خودش را برای زلال سازی این فرهنگ، برای شناسایی آنچه که اضافه شده و و با بن مایههای این فرهنگ سنخیت ندارد و الان به نام اسلام شناخته میشود و برای پاکسازی ناخالصیها و
خرده فرهنگهایی که وارد اسلام شدند یا به این فرهنگ اضافه شده، به کار گرفته است.
چنین موارد را تنها با تحلیل دقیق تاریخی میتوانیم بشناسیم. باید بررسی کرد هر یک از این افکار، اندیشهها در کجا و در چه شرایطی در جویبار فرهنگی اسلامی وارد شده و متصل شدند. این کاری بود که این بزرگوار آغاز کرد. حالا اجازه بدهید من از همین کتاب «سی سال با تاریخ» یک بخش کوتاهی را خدمت شما بخوانم برای این که وضع ما در تاریخ چه تغییر و تحولاتی پیدا کرده است. آئینهوند میگوید: «سخن من الان این است که بعد از کتاب خدا؛ «اسلام معیار» کجاست؟ پیامبر(ص) آری، علی(ع) آری اما آیا هر دولتی که به نام اسلام در طول تاریخ آمده است، باید به عنوان اسلام معیار بشناسیم یا خیر؟ و تاثیراتی که این دولت ها به نام دین در جامعهی اسلامی داشتهاند.... باید توسط نخبگان و اسلام شناسان بررسی دقیق شود و با تدبر در آن، آسیبشناسی شود که مشکل ما از همینجاست.... اگر فرصت داشتم اینجا بیان میکردم که شیعه قرن اول هجری برای شیعه قرن سوم هجری متسامح است. شیعه قرن سوم برای شیعه قرن پنجم متسامح است. قرن پنجمیها هم اگر شیعیان قرن سوم را ببینند میگویند این چه دینداری است!»
این جریان دینداری مرتب دارد تورم پیدا میکند، و مرتب به آن افزوده میشود و تغییر پیدا میکند؛ و عکس آن: «یک طرف تسامح به خرج میدهد و دیگری غلو میکند. برعکس؛ شیعه قرن سوم هجری برای قرن اول، غالی و قرن پنجم برای قرن سوم نیز غالی است. حال سوال این است که آیا نصوص و سیرهای که در اختیار شیعه قرن اول قرار داشت در اختیار قرن سومی یا قرن چهارمی نبود؟ قرآن، سنت، عقل و اجماع، همان هستند که هستند. ائمه طاهرین (س) هم در همه عصرها حجتاند؛ پس این تفاوت نگاه که گاه از مرز متسامح تا مرز غالی در نوسان است از کجا نشات میگیرد؟»
این نوع نگاه نشان میدهد که دکتر آئینهوند صرفاً یک مورخ نیست که فقط حوادث تاریخی را ثبت و تحلیل کند بلکه او یک دغدغه دیگری دارد و این دغدغه، دغدغه بسیار مقدسی است.
آئینهوند میگوید: «دقیقا همه از ادبیات دینی و مصلحتهایی که «سلطان» و دستیاران او در ادوار تاریخ وضع میکنند و گاه حاشیه را متن و اصل را فرع و فرع را اصل میکنند.»
ایشان به سراغ احکامالسلطانیههایی که نوشته شده و نقشهایی که خلفا داشتند و رفتاری که سلاطین با نگاه فقهای مستقل در جامعه اهل سنت و حکومتها انجام میدادند میرود: «اهداف سیاسیشان را به نام اسلام نشاندند. ابوحنیفه را شلاق زدند؛ ابویوسف را آوردند. مالک و شافعی را کنار زدند؛ ماوردی و ... را علم کردند. از اینجا خطر شروع شد؛ اقتضائات حکومتی بر مبنای مصلحت خلیفه نه اسلام و امت اسلامی .
این اتصال به ریشه، امری لغزنده است. در حال حاضر اگر از گروههای افراطی مانند داعشیها و وهابی سوال کنید، ادعای همه آنها اتصال به ریشه است. اما کدام ریشه؟ ریشه را کجا میبینید؟ اینجاست که برای اینکه جلوی این خطر گرفته شود؛ یعنی حرکت قهقرایی که آنها مسبب بهوجود آمدنش هستند، اول باید مشخص کرد که کدام ریشه؟ و ریشه کجاست؟ آنچه که در قرآن است؟ بله؛ آنچه که در سنت پیغمبر اکرم است؟ آری؛ اما هرچه را هر حکومت و دولتی (امویان و عباسیان) اضافه کردند؛ سبکها و روشهای مختلف حالا اسمش را هم گذاشتهاند که اینها سنتهای تاریخی ما هستند. کدام تاریخ؟ تاریخ به این معنای اعم؟
البته اینها برای بزرگواری چون دکتر آئینهوند، هیچ قداستی نداشت. او چنین تاریخی را که در تضاد با اصول اساسی اسلام هست بیرحمانه نقد میکرد. خود ایشان مثالهایی میزنند که بد نیست در رابطه با یکی از آنها توقف کنیم.
توجه ویژه آئینهوند به فعالیتهای اجتماعی زنان
برای من شگفت آور بود که ایشان چقدر و با چه انگیزههای قوی بحث حضور اجتماعی و فعالیتهای علمی زنان را به لحاظ تاریخی تعقیب کرده است. این قسمت از مباحث ایشان بسیار جذاب و عمیق است. همه آن کسانی که حرکات قهقرایانه علیه حضور، فعالیتهای فکری، اجتماعی و سیاسی زنان دارند مساله اتصال به ریشه را بیان میکنند. اینکه حضور زن در تاریخ اسلام چگونه بوده و ما هم میخواهیم همان الگو را حفظ کنیم.
تلاش علمی این بزرگوار این است که نشان دهد کدام تاریخ؟ تاریخ بنی عباس را میگویید؟ بله. همین طور است. اما آنها ریشههای ما نیستند و هر کجا که آنها تاثیر گذاشتند ما باید آن تاثیرات را رد کنیم: « عباسیان آمدند. مقبولیت داشتند. مقبولیت را از قریش، مشروعیت را با انتساب به پیغمبر گرفتند. در اینجا مثل قارچ، نظریه وراثت اعمام در برابر وراثت بنات سربرآورد!» (در جاهلیت هم همینطور بود؛ کسی که از دنیا میرفت، اگر عمو داشت، او ارث میبرد اما به دختر، ارث نمیرسید.) «بنی عباس آمدند؛ برای تثبیت خودشان یک اصل جاهلی آمد و جای یک اصل ممهور و مشهور را گرفت.»
تحلیل دکتر آئینهوند این است که اصلاً حذف زنان در خلافت عباسی ریشه و مایه سیاسی داشته است و توجیهش همین بود. اینها برای آنکه خودشان را تثبیت کنند مجبور بودند جلو بروند تا جایی که خود را به عباس عموی پیامبر برسانند. دکتر آئینهوند اضافه میکند: «از همین جا ادبیاتی در باب زن وارد اسلام میشود، به نام مردمحوری! چون سودش را خلیفگان میبردند و دهان سراینده را از زر ناب پر میکردند. اینجاست که من عرض میکنم اسلام معیار همیشه مظلوم است و این مردمحوری عباسی چه بلایی بر سر زن که نیاورد. آنچه بیان شد دستاورد فرهنگ اموی و عباسی بود برای اهدافی که به دنبالش بودند ولی آیا ما میتوانیم قسم بخوریم که هیچیک از این باورها در درون متون دینی ما جا باز نکرده است؟ یا احیانا توسط مقدسمابان، لباس دینی هم بر آن نپوشاندهاند؟
سعدی از دست خویشتن فریاد
باز عرض میکنم و دست عالمان و محققان را میبوسم و از محضرشان استدعا میکنم برای نجات اسلام از دست موروث قدیم و عرف شکیم، آستین بالا زنند و تنقیح مناف کنند. کجاست شیخ مفید؟... موارد مختلفی از نگاه ایشان انتخاب کرده بودم ولی فکر میکنم همین یک مثال برای تبیین این دیدگاه کافی باشد و نشان بدهد که دغدغهی اصلی استاد دکتر آئینهوند چیزی جز اتصال به ریشه و تامین نیاز روز نیست.
آئین چهارمین سالگرد درگذشت دکتر صادق آئینهوند در حالی برگزار شد که این مراسم سالانه در حال تبدیل به یک همایش علمی و فرهنگی برای تبیین اندیشههای این چهره ماندگار تاریخ اسلام است. بنیاد آئینهوند با همکاری کتابخانه ملی ایران، پنجشنبه گذشته میزبان شخصیتهای مختلف علمی و دانشگاهی بود که برای بزرگداشت این استاد فقید گردهم آمده بودند. حجتالاسلام دکتر محمد سروش محلاتی در این نشست با موضوع «آئینهوند و دغدغه اتصال به ریشه و انطباق با نیاز» به ایراد سخن پرداخت.
از وقتی پیشنهاد شد که در این جلسه خدمت شما صحبت کنم به آثار فکری دکتر آئینهوند مراجعه کردم تا موضوعی را از لابه لای اندیشهها و افکار ایشان انتخاب کنم. در این مراجعه به مقدمه کتاب «سی سال با تاریخ» که مجموعهای از مقالات و پژوهشهای استاد است، برخورد کردم. آئینهوند در این مقدمه نوشته است که «رویکرد راقم این سطور در نگارش این کتاب محور هدفمند اتصال به ریشه (اسلام) و انطباق با نیاز امروز است. آن نخی که این دانهها را به یکدیگر متصل کرده دو دغدغه است، که با یکدیگر ترکیب شده؛ نخست دغدغه اتصال به ریشه و دغدغه دوم پاسخگویی به نیازهای زمان است.»
سه گروه به مساله ریشه و نیاز روز میپردازند
دکتر آئینهوند آثار خود را هم در این جهت تدوین کرده است. به طور کلی کسانی که به موضوع «ریشه و نیاز» میپردازند سه گروه هستند. گروه اول کسانی که اصالت را به حفظ ریشهها میدهند و معتقدند هرچه غیر آن ریشه باشد فاقد اصالت و اعتبار است. بنابراین به دنبال حفظ مبانی و اصول اسلامی هستند؛ اما تغییر و تحولاتی که در زندگی اجتماعی بشر اتفاق میافتد برای آنها اهمیت چندانی ندارد.
گروه دوم کسانی هستند که معتقدند ما در این زمان زندگی میکنیم و تاریخ به کار ما نمیآید و باید نیازهای روز را مطابق اصول روز هم برطرف کنیم. به نوعی میگویند اعتبار پاسخهای گذشته به پایان رسیده است بنابراین آنها هم دغدغه ریشه ندارند. بلکه توجه و اهتمام به ریشهها را بازدارنده و مزاحم هم میدانند. هر مقدار که استقلال از ریشه پیدا شود از نظر آنها مطلوبتر است.اما جریان سوم که دکتر آئینهوند خود را متعلق به این جریان میبیند کسانی هستند که هم به ریشهها اعتقاد دارند و هم معتقد هستند که برای استفاده کردن از آن ریشهها، نیاز به علوم و تجارب جدید بشری هم هست. این ریشهها هرچند برای تغذیهی مبانی فکری ما لازم است اما جهت رسیدن به محصول مطلوب برای امروز کافی نیست. اتفاقا شهید مطهری نیز در کتاب «خدمات متقابل اسلام و ایران» همدل و همراه کسانی است که دغدغه ریشهها را دارند. موضوع اتصال به ریشهها پیش از پیروزی انقلاب اسلامی و در چند دهه اخیر بسیار مورد تردید قرار میگرفت؛ به خصوص ریشههای اسلامی که در فرهنگ و تمدن ایران وجود دارد. در این پژوهش استاد مطهری بخشی از تحقیقات برعهده خودشان بوده و برخی از تحقیقات را از
منابع دانشمندان دیگر استفاده کرده و از افراد مختلف، نقل قول میکند. مثلاً استاد مطهری در این کتاب از سید حسن تقیزاده نقلهای متعددی دارد و با استناد به کلام او نشان میدهد که چه ریشههایی در فرهنگ ما وجود دارد. حتی تقیزاده هم این ریشهها را انکار نمیکند. در بخشی از کتاب «خدمات متقابل اسلام و ایران» به نقل از تقیزاده آمده است: «اسلام آیینی نو، دارای محاسن و اصول و قوانین منظم آورد. انتشار اسلام در ایران روح تازه و ایمانی قویتر دمید، که دو مایه مطلوب نیز بر اثر آن به این دیار آمد.» او در این کتاب ایران قبل از اسلام و ایران بعد از اسلام را مقایسه میکند و تحولاتی که اسلام به وجود آورده است. «یکی از آثاری که اسلام آورد زبان بسیار غنی و پرمایه و وسیع یعنی عربی بود. این زبان وقتی که به ایران آمد و به تدریج با زبان لطیف و نغز و دلکش آریایی و تمدن ایرانی ممزوج و ترکیب شد و جوش کامل خورد به وسیله سخنوران بزرگ ایرانی قرون چهارم و پنجم و ششم و چند نفر پس از آن، سکّه فصاحت کم نظیر خورد، برای ما زبانی به وجود آورد که لایق بیان همه مطالب گردید و نماینده درخشان آن سعدی و حافظ و ناصرخسرو و امثال آنها هستند. دیگری
علوم و معارف و تمدن بسیار عالی پر مایه ای بود که به وسیله ترجمه های کتب یونانی و سریانی و هندی به زبان عربی در مشرق اسلامی و قلمرو خلافت شرقیه از اواسط قرن دوم تا اواخر قرن سوم بین مسلمین آشنا به زبان عربی و بالخصوص ایرانیان، انتشار یافت.»
بعد از آن اشاره میکند که «مسلمین، چه آثاری را در فرهنگ ایرانی وارد کردند و در نتیجه در کشورهای اسلامی به خصوص در ایران، این فرهنگ علم و دانش، هزاران عالم نامدار مانند ابن سینا و فارابی و بیرونی و محمد بن زکریای رازی و غیرهم با ده هزار تألیف مهم (البته 99 درصد به عربی) به ظهور آمدند و تمدن بسیار درخشان اسلامی به وجود آمد...»
در این تحقیقات به استناد پژوهشهای امثال تقیزاده یا دکتر زرینکوب و تحقیقات دیگری که بزرگواری مانند استاد مطهری دارد، تلاش شده تا این ریشهها به نسل دیگر هم معرفی شوند. یعنی میخواهد بگوید این محققینی که شما هم آنها را در تحقیقات علمی بیطرف و بینظر میدانید، این ریشهها را دیدهاند و پذیرفتهاند و این قابل انکار نیست.
به گواه دو سخنرانی از تقیزاده در سال 1339 که همان زمان هم به چاپ رسید؛ هم در مجله یغما و هم به صورت مستقل. عنوان این دو سخنرانی «اخذ تمدن غربی» است. آنجا بحث میکند که ما در مواجهه تمدن غرب یا تمدن جدید، چه باید بکنیم. درست بر عکس آنچه به او نسبت داده میشود که او اصلا به ریشهها و مایههای تمدن اسلامی و ایرانی اعتنایی نداشت، در این دو سخنرانی توضیح میدهد آن جملهای که من گفتهام به چه معنا و مقصودی بوده است و آیا مقصود من درست درک شده یا نشده؟ این نکته را به این لحاظ پیش کشیدم که شخصی مانند تقیزاده نظری داشته و این نظر میتواند درست یا نادرست باشد و مورد نقد قرار بگیرد، به لحاظ نظر شخصی اهمیت چندانی ندارد اما این برای ما مهم است که در مواجهه با فرهنگ بیگانه چقدر اصالت فرهنگی ریشههای خودمان را شناخته باشیم.من از مجله «یغما» منتشرشده در سال 1339 این جمله را برای شما میخوانم: «چنانچه اغلب میدانند اولین نارنجک تسلیم به تمدن فرنگی را 40 سال قبل بیپروا انداختم و چون این عقیده قدری افراطی دانسته شد، بهتر است خودم قبل از خاتمه حیات، توضیح دهم. منظور من از آن تمدن، روح تمدن، فهم، پختگی، رشد اجتماعی،
آزاداندیشی و خلاص از تعصبات افراطی، متانت فکری، وطندوستی محکم است که هنوز به این مرحله رشد نرسیدهایم».تقیزاده بحثهای دیگری نیز دارد و واقعا آن دو خطابه از این جهت خواندنی است و موضع برخی از رجال فکر و اندیشه را در کشور ما نشان میدهد. این یک جریان در حوزه اصالت داشتن یا نداشتن ریشه است. آن گرایش نخست که دغدغهاش چیزی غیر از ریشهها نیست، اما نمیداند امروز آن ریشه در چه فضایی قابل نگهداری و رشد است. ریشه را باید حفظ کرد و زمینه را برای رشد و به بار رسیدن آن فراهم کرد. چون گروه نخست فقط دغدغه حفظ ریشه دارد اما اعتنایی به تحولاتی که در زندگی بشر اتفاق میافتد و دستاوردهای علمی و فرهنگی پیدا نمیکند.
در این زمینه سخنان بسیاری گفته شده، اما این سخن را نیز بر همه گفتهها و شنیدههای خود اضافه کنید: آن موضوعی که استاد بزرگوار مرحوم مطهری در یادداشتهای خودشان ثبت کردهاند؛ اگرچه بسیاری از مطالب را استاد در یادداشتهایش آورده که هنوز به کتابها منتقل نشده بود، این است: «عدهای آنگاه که خزانهها بسته میشود، فریاد وا اسلاما میکشند و وقتی آرزوی ظهور حضرت حجت را دارند، برای این است که حضرت بیاید و به خیال آنها، حمامهای دوش را تبدیل به خزینه کند!»
این مثال البته مربوط به شصت- هفتاد سال قبل است. مسایل دیگری که در سالهای بعد هم رخ میدهد، مشابه چنین مسالهای بود و با همین واکنشها روبرو بودند. امروز هم چنین موضوعاتی را در دانشگاه، حوزه و جامعه خودمان هم داریم. وقتی برخی میگویند اسلام ناب یعنی ظهور حضرت ولیعصر(عج) زمانی اتفاق میافتد که تمام آثار و تمدن فرهنگ بشری از بین خواهد رفت و به گذشته برمیگردیم.
اگر شخص دیگری این جمله را میگفت شاید قبول آن سخت بود، اما شهید مطهری آن روزها شاگرد آیتالله بروجردی بوده و این را به عنوان خاطره خودش نوشته است: «یادم هست، مرحوم آیتالله بروجردی که به قم مشرف شدند از همان ابتدا در منزلشان تلفن داشتند.» آقای مطهری جزء حلقه اول شاگردان آیت الله بروجردی بود و تا قبل از هجرت ایشان به قم هم در بروجرد خدمت ایشان رسیده بود و او را می شناخت. مطهری میگوید: « عدهای حرکت کردند و آمدند قم و به ایشان پیشنهاد کردند که تلفن را بردارید!» این مسائلی که امروز نمونههای آن در جامعه ما اتفاق میافتد مخالفت با بعضی از ابزارهای ارتباط جمعی؛ اینها مسایل جدید و تازهای نیست. این تلاشها پیوسته وجود داشته و در مقابل، پیوسته مقاومتها در برابر چنین نگاههایی صورت میگرفته است. بنابراین ما باید این مقاومتها را تقویت کنیم و تسلیم این جریان نشویم. به هر حال جریان اول جریانی است که دغدغهی اصالت در فرهنگ را دارد اما دغدغه پاسخگویی به نیازهای روز را ندارد و آنچه را که وارد میشود از زلال بودن آن چشمه اصیل اسلامی میکاهد. ما باید راه ورود این جریانها به جریان اصیل را مسدود کنیم.اما جریان
دوم، به عکس معتقد است اینها به غیر از مانع و مزاحم چیزی نیستند و مانع عقب افتادگی ما در طول تاریخ هستند. باید این ریشهها را قطع کرد و چشمهها را خشکاند. آنچه که استاد بزرگوار دکتر آئینهوند بنا به شهادت خودش در آثارش پیگیری کرده، دغدغه اتصال به ریشه و انطباق با زمان است که البته کار آسانی هم نیست. گرچه ادعا کردن در این زمینه بسیار آسان است.
اگر نیاز روز رفع نشود، اتصال به ریشه قطع میشود
حل مشکلاتی که در ناهمخوانی در اتصال به ریشه و انطباق با نیاز وجود دارد، بسیار دشوار است و به دانش و اطلاعات بسیار زیادی نیاز دارد تا بتوان تک تک مسایل مورد تردید را حل کرد و اتصال به ریشه را هم حفظ کرد؛ وگرنه اگر پاسخ داده نشود این اتصال به صورت قهری قطع می شود و مراجعه به ریشههای دیگر فرهنگی اتفاق میافتد. ایشان چون در حوزه تاریخ متخصص بودند این راه را شروع کرد. حالا این که ما چه مقدار در این زمینه پیش آمدیم بحث دیگری است اما شروع، شروع مبارکی بود.بر اساس آرای دکتر آئینهوند، اولین نکته برای رسیدن به ریشه این است که ابتدا باید ریشهها را شناسایی کرد یعنی باید بفهمیم ریشه کجاست؟ ریشه چیست؟ این جریان فرهنگی با خودش ناخالصیهای زیادی آورده است. در ابتدا آب زلالی از آن چشمه سرازیر شده اما آیا بعد از گذشت قرنها همچنان هم به همان زلالی در اختیار ما قرار گرفته یا خیر؟ چه کسی میتواند در این زمینه داوری کند؟ مهم این است که دکتر آئینهوند دانش خودش را برای زلال سازی این فرهنگ، برای شناسایی آنچه که اضافه شده و و با بن مایههای این فرهنگ سنخیت ندارد و الان به نام اسلام شناخته میشود و برای پاکسازی ناخالصیها و
خرده فرهنگهایی که وارد اسلام شدند یا به این فرهنگ اضافه شده، به کار گرفته است.
چنین موارد را تنها با تحلیل دقیق تاریخی میتوانیم بشناسیم. باید بررسی کرد هر یک از این افکار، اندیشهها در کجا و در چه شرایطی در جویبار فرهنگی اسلامی وارد شده و متصل شدند. این کاری بود که این بزرگوار آغاز کرد. حالا اجازه بدهید من از همین کتاب «سی سال با تاریخ» یک بخش کوتاهی را خدمت شما بخوانم برای این که وضع ما در تاریخ چه تغییر و تحولاتی پیدا کرده است. آئینهوند میگوید: «سخن من الان این است که بعد از کتاب خدا؛ «اسلام معیار» کجاست؟ پیامبر(ص) آری، علی(ع) آری اما آیا هر دولتی که به نام اسلام در طول تاریخ آمده است، باید به عنوان اسلام معیار بشناسیم یا خیر؟ و تاثیراتی که این دولت ها به نام دین در جامعهی اسلامی داشتهاند.... باید توسط نخبگان و اسلام شناسان بررسی دقیق شود و با تدبر در آن، آسیبشناسی شود که مشکل ما از همینجاست.... اگر فرصت داشتم اینجا بیان میکردم که شیعه قرن اول هجری برای شیعه قرن سوم هجری متسامح است. شیعه قرن سوم برای شیعه قرن پنجم متسامح است. قرن پنجمیها هم اگر شیعیان قرن سوم را ببینند میگویند این چه دینداری است!»
این جریان دینداری مرتب دارد تورم پیدا میکند، و مرتب به آن افزوده میشود و تغییر پیدا میکند؛ و عکس آن: «یک طرف تسامح به خرج میدهد و دیگری غلو میکند. برعکس؛ شیعه قرن سوم هجری برای قرن اول، غالی و قرن پنجم برای قرن سوم نیز غالی است. حال سوال این است که آیا نصوص و سیرهای که در اختیار شیعه قرن اول قرار داشت در اختیار قرن سومی یا قرن چهارمی نبود؟ قرآن، سنت، عقل و اجماع، همان هستند که هستند. ائمه طاهرین (س) هم در همه عصرها حجتاند؛ پس این تفاوت نگاه که گاه از مرز متسامح تا مرز غالی در نوسان است از کجا نشات میگیرد؟»
این نوع نگاه نشان میدهد که دکتر آئینهوند صرفاً یک مورخ نیست که فقط حوادث تاریخی را ثبت و تحلیل کند بلکه او یک دغدغه دیگری دارد و این دغدغه، دغدغه بسیار مقدسی است.
آئینهوند میگوید: «دقیقا همه از ادبیات دینی و مصلحتهایی که «سلطان» و دستیاران او در ادوار تاریخ وضع میکنند و گاه حاشیه را متن و اصل را فرع و فرع را اصل میکنند.»
ایشان به سراغ احکامالسلطانیههایی که نوشته شده و نقشهایی که خلفا داشتند و رفتاری که سلاطین با نگاه فقهای مستقل در جامعه اهل سنت و حکومتها انجام میدادند میرود: «اهداف سیاسیشان را به نام اسلام نشاندند. ابوحنیفه را شلاق زدند؛ ابویوسف را آوردند. مالک و شافعی را کنار زدند؛ ماوردی و ... را علم کردند. از اینجا خطر شروع شد؛ اقتضائات حکومتی بر مبنای مصلحت خلیفه نه اسلام و امت اسلامی .
این اتصال به ریشه، امری لغزنده است. در حال حاضر اگر از گروههای افراطی مانند داعشیها و وهابی سوال کنید، ادعای همه آنها اتصال به ریشه است. اما کدام ریشه؟ ریشه را کجا میبینید؟ اینجاست که برای اینکه جلوی این خطر گرفته شود؛ یعنی حرکت قهقرایی که آنها مسبب بهوجود آمدنش هستند، اول باید مشخص کرد که کدام ریشه؟ و ریشه کجاست؟ آنچه که در قرآن است؟ بله؛ آنچه که در سنت پیغمبر اکرم است؟ آری؛ اما هرچه را هر حکومت و دولتی (امویان و عباسیان) اضافه کردند؛ سبکها و روشهای مختلف حالا اسمش را هم گذاشتهاند که اینها سنتهای تاریخی ما هستند. کدام تاریخ؟ تاریخ به این معنای اعم؟
البته اینها برای بزرگواری چون دکتر آئینهوند، هیچ قداستی نداشت. او چنین تاریخی را که در تضاد با اصول اساسی اسلام هست بیرحمانه نقد میکرد. خود ایشان مثالهایی میزنند که بد نیست در رابطه با یکی از آنها توقف کنیم.
توجه ویژه آئینهوند به فعالیتهای اجتماعی زنان
برای من شگفت آور بود که ایشان چقدر و با چه انگیزههای قوی بحث حضور اجتماعی و فعالیتهای علمی زنان را به لحاظ تاریخی تعقیب کرده است. این قسمت از مباحث ایشان بسیار جذاب و عمیق است. همه آن کسانی که حرکات قهقرایانه علیه حضور، فعالیتهای فکری، اجتماعی و سیاسی زنان دارند مساله اتصال به ریشه را بیان میکنند. اینکه حضور زن در تاریخ اسلام چگونه بوده و ما هم میخواهیم همان الگو را حفظ کنیم.
تلاش علمی این بزرگوار این است که نشان دهد کدام تاریخ؟ تاریخ بنی عباس را میگویید؟ بله. همین طور است. اما آنها ریشههای ما نیستند و هر کجا که آنها تاثیر گذاشتند ما باید آن تاثیرات را رد کنیم: « عباسیان آمدند. مقبولیت داشتند. مقبولیت را از قریش، مشروعیت را با انتساب به پیغمبر گرفتند. در اینجا مثل قارچ، نظریه وراثت اعمام در برابر وراثت بنات سربرآورد!» (در جاهلیت هم همینطور بود؛ کسی که از دنیا میرفت، اگر عمو داشت، او ارث میبرد اما به دختر، ارث نمیرسید.) «بنی عباس آمدند؛ برای تثبیت خودشان یک اصل جاهلی آمد و جای یک اصل ممهور و مشهور را گرفت.»
تحلیل دکتر آئینهوند این است که اصلاً حذف زنان در خلافت عباسی ریشه و مایه سیاسی داشته است و توجیهش همین بود. اینها برای آنکه خودشان را تثبیت کنند مجبور بودند جلو بروند تا جایی که خود را به عباس عموی پیامبر برسانند. دکتر آئینهوند اضافه میکند: «از همین جا ادبیاتی در باب زن وارد اسلام میشود، به نام مردمحوری! چون سودش را خلیفگان میبردند و دهان سراینده را از زر ناب پر میکردند. اینجاست که من عرض میکنم اسلام معیار همیشه مظلوم است و این مردمحوری عباسی چه بلایی بر سر زن که نیاورد. آنچه بیان شد دستاورد فرهنگ اموی و عباسی بود برای اهدافی که به دنبالش بودند ولی آیا ما میتوانیم قسم بخوریم که هیچیک از این باورها در درون متون دینی ما جا باز نکرده است؟ یا احیانا توسط مقدسمابان، لباس دینی هم بر آن نپوشاندهاند؟
سعدی از دست خویشتن فریاد
باز عرض میکنم و دست عالمان و محققان را میبوسم و از محضرشان استدعا میکنم برای نجات اسلام از دست موروث قدیم و عرف شکیم، آستین بالا زنند و تنقیح مناف کنند. کجاست شیخ مفید؟... موارد مختلفی از نگاه ایشان انتخاب کرده بودم ولی فکر میکنم همین یک مثال برای تبیین این دیدگاه کافی باشد و نشان بدهد که دغدغهی اصلی استاد دکتر آئینهوند چیزی جز اتصال به ریشه و تامین نیاز روز نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.