|

چرا تختی جام زهر می‌نوشد؟

عبدالرحمن نجل‌رحیم- مغزپژوه

در مغزپژوهی امروز معلوم شده است بسیاری از توانایی‌های عالی مغز ما در کنش‌های مهارت‌یافته تنانه ما به منصه ظهور و اجرا می‌رسند. یکی از جلوه‌های جالب این ظهور در فرهنگ ما در ورزش کشتی تجلی پیدا می‌کند که دو پهلوان با بدنی نیمه‌عریان و در تماسی نزدیک و تنانه به مبارزه با یکدیگر می‌پردازند و مستقیما از اندام‌های بدن خود برای ردوبدل‌کردن فن‌های کشتی مغزآموخته و غلبه بر دیگری بهره می‌گیرند تا به پیروزی برسند. در کشتی، علاوه بر آشکارشدن رابطه جسم زنده با فعالیت پویای مغز در انجام مهارت‌های تنانه، پیوند ارزش‌یابانه عاطفی هیجانی که بین کشتی‌گیر و جامعه از طریق فعالیت مغزی مشترک و ادراک هم‌دلانه میسر می‌شود، بر ابعاد گستره فرهنگی امر می‌افزاید. چنین است که ورزش قهرمانی کشتی می‌تواند برای مردمی سرشار از انگیزه‌ای فراگیر برای ارتقای کیفی زیست جمعی باشد. نمونه چنین پدیده‌ای که در خاطره تاریخی جمعی نزدیک ما نقش بسته است، ظهور قهرمان پرآوازه کشتی، غلامرضا تختی است.
تماشای فیلم بهرام توکلی با اقتباس از زندگی‌نامه تختی، با همه ضعف‌ها و کم و کسری‌های هنری‌اش، خوانشی تأمل‌برانگیز درباره ارزش‌های زندگی تختی را میسر می‌کند. به نظر می‌رسد تختی خودکشی نمی‌کند، بلکه به خاطر حفظ ارزش‌هایی که آنها را جزء حقیقت وجودی خود می‌دانست، جام شوکران را همچون سقراط سر کشیده است. تختی در طول مشقت‌های زندگی پرنشیب و فرازش آموخته بود به تن ورزیده‌اش که او را با آرمان‌های معنوی عزت‌خواهانه مردمی پیوند می‌داد، احترام بگذارد. تختی به‌تدریج پس از کم‌فروغ‌شدنش در میدان‌های ورزش کشتی، دریافت زمانه از او می‌خواهد سرش را در برابر قدرت خم کند و مقام و منزلتی که از تن ورزیده خود کسب کرده است را در بازار پررونق از فروش نفت بفروشد. اما مغز او آموخته بود که برای شادی مردم همه توان مهارتی تن خود را روی تشک کشتی به کار گیرد و هرچه دارد را با مردم محروم تقسیم کند و به آرمان‌های سیاسی خود وفادار بماند. اما جامعه بازارمحور نوخاسته، از او چیزی می‌خواست باشد که تختی نمی‌توانست باشد. او نمی‌توانست افتخاراتی را که با استعلای تن روی تشک کشتی به‌دست آورده بود، همچون کالا در بازار بفروشد. او نمی‌توانست عکس خود را پشت شیشه تولیدات عسل بگذارد تا امرار معاش کند. او نمی‌توانست به آرمان‌های سیاسی در پیوند با محرومان جامعه پشت کند تا بتواند در ورزشگاه‌ها تمرین یا مربیگری کند یا به مقام شهرداری برسد. او نمی‌توانست شرفی را که از راه پهلوانی و سرشتن جان در تن و مغزش در کشتی به دست آورده بود، در بازار زر و سیم بفروشد. بنابراین ترجیح داد تا جام زهر را بنوشد و قهرمان بماند. تختی در فیلم توکلی اسطوره نیست، اما پهلوانی تنهاست. به همین علت، تن پهلوانی او قابل خرید و فروش نیست.
پس از دیدن فیلم تختی، تماشای نمایش‌نامه «ملاقات»، فریدریش دورنمات، کار پارسا پیروزفر در سالن تئاترشهر، تلخی طنز نمایش را دوچندان می‌کند. دورنمات این نمایش‌نامه را زمانی در برن سوئیس می‌نوشت (۱۹۵۶) که تختی به اوج قهرمانی‌اش در المپیک ملبورن رسیده بود، اما هنوز بر دورانی وقوف پیدا نکرده بود که دورنمات در نمایش‌نامه‌اش تصویر می‌کرد. در این نمایش‌نامه، کلر، زن میلیاردر مسن به زادگاهش برمی‌گردد. او در جوانی مجبور شده از شهر و دیار خود آواره شود و تن‌فروشی کند. حال او پس از هفت بار ازدواج، با دست و پایی مصنوعی، با میلیاردها ثروت آمده تا به ازای پول هنگفتی که می‌پردازد، تن بی‌جان آلفرد، دوست دوران جوانی‌اش را که مغازه‌دار شهر و صاحب زن و فرزند است، از اهالی شهر بخرد. کلر می‌گوید عدالت حکم می‌کند همان‌طور که آلفرد باعث و بانی تن‌فروشی او در جوانی شده است، او نیز حق دارد بتواند تن بی‌جان آلفرد را از مردم شهر بخرد در تابوتی با خود ببرد. بنابراین مردم شهر باید تصمیم بگیرند. وسوسه پول چنان به‌تدریج وجدان مردم شهر را کرخت می‌کند که عاقبت با همدستی همگان که شامل همسر و فرزندان آلفرد هم می‌شود، تن آلفرد را به کلر میلیاردر می‌فروشند. دورنمات با طنز تلخ خود زمانه‌ای را ترسیم می‌کند که تن انسان مانند کالا قابل خرید و فروش است؛ همان زمانه‌ای که کمی دیرتر تختی آن را برنمی‌تابد و جام زهر را بر ادامه‌اش ترجیح می‌دهد. حال نه تختی زنده است نه دورنمات، ولی ماجرای کالایی‌شدن بدن انسان بیشتر از پیش در زرورق تمدن رسانه‌ای امروزین پیچیده شده تا مقبول و شایسته به نظر آید. در دنیای امروز تلاشی لازم نیست تا وجدان عمومی قبول کند که تن‌های شریف به طور مجازی بارها و بارها همچون کالا در بازار تبلیغات فروخته و خریده شوند. در این دوران، قهرمانان و افراد مشهور به‌اصطلاح سلبریتی‌ها، با افتخار تصاویری از تن جاندار خود را همچون کالا به شرکت‌های تبلیغاتی می‌فروشند تا بر سر چهارراه‌ها در بیلبوردهای بزرگ به نمایش درآید. قبول این شرایط به مذاق تختی خوش نمی‌آمد. به همین علت او حاضر نشد نام و شهرت خود را بفروشد و عکسش پشت شیشه عسل بیاید. او به ازای پول، مقام و مکنت، تن شریف خود را به قدرت نفروخت. بیهوده نیست که بعضی از منتقدان فیلم، از نوعی مقدس‌نمایی در پردازش شخصیت تختی سخن می‌گویند و برایشان پرتره‌ای چنین از شخصیت تختی شعاری و سطحی به نظر می‌آید. شاید این اقتضای زمانه ما و از بدیهیات است که تن انسان به طور مجازی به‌راحتی مانند کالای تبلیغاتی قابل خرید و فروش باشد. شاید این گفته طنزآلود شایع بی‌مسما نباشد که در دنیای امروز «همه آدم‌ها خریدنی هستند، فقط قیمت‌شان فرق دارد». شاید نمایش‌نامه «ملاقات» وصف حال امروز روزگار ماست و مردم از دنیای تختی‌ها فاصله گرفته‌اند. آیا یکی از علل استقبال کم تماشاچیان از فیلم تختی همین موضوع نیست؟

در مغزپژوهی امروز معلوم شده است بسیاری از توانایی‌های عالی مغز ما در کنش‌های مهارت‌یافته تنانه ما به منصه ظهور و اجرا می‌رسند. یکی از جلوه‌های جالب این ظهور در فرهنگ ما در ورزش کشتی تجلی پیدا می‌کند که دو پهلوان با بدنی نیمه‌عریان و در تماسی نزدیک و تنانه به مبارزه با یکدیگر می‌پردازند و مستقیما از اندام‌های بدن خود برای ردوبدل‌کردن فن‌های کشتی مغزآموخته و غلبه بر دیگری بهره می‌گیرند تا به پیروزی برسند. در کشتی، علاوه بر آشکارشدن رابطه جسم زنده با فعالیت پویای مغز در انجام مهارت‌های تنانه، پیوند ارزش‌یابانه عاطفی هیجانی که بین کشتی‌گیر و جامعه از طریق فعالیت مغزی مشترک و ادراک هم‌دلانه میسر می‌شود، بر ابعاد گستره فرهنگی امر می‌افزاید. چنین است که ورزش قهرمانی کشتی می‌تواند برای مردمی سرشار از انگیزه‌ای فراگیر برای ارتقای کیفی زیست جمعی باشد. نمونه چنین پدیده‌ای که در خاطره تاریخی جمعی نزدیک ما نقش بسته است، ظهور قهرمان پرآوازه کشتی، غلامرضا تختی است.
تماشای فیلم بهرام توکلی با اقتباس از زندگی‌نامه تختی، با همه ضعف‌ها و کم و کسری‌های هنری‌اش، خوانشی تأمل‌برانگیز درباره ارزش‌های زندگی تختی را میسر می‌کند. به نظر می‌رسد تختی خودکشی نمی‌کند، بلکه به خاطر حفظ ارزش‌هایی که آنها را جزء حقیقت وجودی خود می‌دانست، جام شوکران را همچون سقراط سر کشیده است. تختی در طول مشقت‌های زندگی پرنشیب و فرازش آموخته بود به تن ورزیده‌اش که او را با آرمان‌های معنوی عزت‌خواهانه مردمی پیوند می‌داد، احترام بگذارد. تختی به‌تدریج پس از کم‌فروغ‌شدنش در میدان‌های ورزش کشتی، دریافت زمانه از او می‌خواهد سرش را در برابر قدرت خم کند و مقام و منزلتی که از تن ورزیده خود کسب کرده است را در بازار پررونق از فروش نفت بفروشد. اما مغز او آموخته بود که برای شادی مردم همه توان مهارتی تن خود را روی تشک کشتی به کار گیرد و هرچه دارد را با مردم محروم تقسیم کند و به آرمان‌های سیاسی خود وفادار بماند. اما جامعه بازارمحور نوخاسته، از او چیزی می‌خواست باشد که تختی نمی‌توانست باشد. او نمی‌توانست افتخاراتی را که با استعلای تن روی تشک کشتی به‌دست آورده بود، همچون کالا در بازار بفروشد. او نمی‌توانست عکس خود را پشت شیشه تولیدات عسل بگذارد تا امرار معاش کند. او نمی‌توانست به آرمان‌های سیاسی در پیوند با محرومان جامعه پشت کند تا بتواند در ورزشگاه‌ها تمرین یا مربیگری کند یا به مقام شهرداری برسد. او نمی‌توانست شرفی را که از راه پهلوانی و سرشتن جان در تن و مغزش در کشتی به دست آورده بود، در بازار زر و سیم بفروشد. بنابراین ترجیح داد تا جام زهر را بنوشد و قهرمان بماند. تختی در فیلم توکلی اسطوره نیست، اما پهلوانی تنهاست. به همین علت، تن پهلوانی او قابل خرید و فروش نیست.
پس از دیدن فیلم تختی، تماشای نمایش‌نامه «ملاقات»، فریدریش دورنمات، کار پارسا پیروزفر در سالن تئاترشهر، تلخی طنز نمایش را دوچندان می‌کند. دورنمات این نمایش‌نامه را زمانی در برن سوئیس می‌نوشت (۱۹۵۶) که تختی به اوج قهرمانی‌اش در المپیک ملبورن رسیده بود، اما هنوز بر دورانی وقوف پیدا نکرده بود که دورنمات در نمایش‌نامه‌اش تصویر می‌کرد. در این نمایش‌نامه، کلر، زن میلیاردر مسن به زادگاهش برمی‌گردد. او در جوانی مجبور شده از شهر و دیار خود آواره شود و تن‌فروشی کند. حال او پس از هفت بار ازدواج، با دست و پایی مصنوعی، با میلیاردها ثروت آمده تا به ازای پول هنگفتی که می‌پردازد، تن بی‌جان آلفرد، دوست دوران جوانی‌اش را که مغازه‌دار شهر و صاحب زن و فرزند است، از اهالی شهر بخرد. کلر می‌گوید عدالت حکم می‌کند همان‌طور که آلفرد باعث و بانی تن‌فروشی او در جوانی شده است، او نیز حق دارد بتواند تن بی‌جان آلفرد را از مردم شهر بخرد در تابوتی با خود ببرد. بنابراین مردم شهر باید تصمیم بگیرند. وسوسه پول چنان به‌تدریج وجدان مردم شهر را کرخت می‌کند که عاقبت با همدستی همگان که شامل همسر و فرزندان آلفرد هم می‌شود، تن آلفرد را به کلر میلیاردر می‌فروشند. دورنمات با طنز تلخ خود زمانه‌ای را ترسیم می‌کند که تن انسان مانند کالا قابل خرید و فروش است؛ همان زمانه‌ای که کمی دیرتر تختی آن را برنمی‌تابد و جام زهر را بر ادامه‌اش ترجیح می‌دهد. حال نه تختی زنده است نه دورنمات، ولی ماجرای کالایی‌شدن بدن انسان بیشتر از پیش در زرورق تمدن رسانه‌ای امروزین پیچیده شده تا مقبول و شایسته به نظر آید. در دنیای امروز تلاشی لازم نیست تا وجدان عمومی قبول کند که تن‌های شریف به طور مجازی بارها و بارها همچون کالا در بازار تبلیغات فروخته و خریده شوند. در این دوران، قهرمانان و افراد مشهور به‌اصطلاح سلبریتی‌ها، با افتخار تصاویری از تن جاندار خود را همچون کالا به شرکت‌های تبلیغاتی می‌فروشند تا بر سر چهارراه‌ها در بیلبوردهای بزرگ به نمایش درآید. قبول این شرایط به مذاق تختی خوش نمی‌آمد. به همین علت او حاضر نشد نام و شهرت خود را بفروشد و عکسش پشت شیشه عسل بیاید. او به ازای پول، مقام و مکنت، تن شریف خود را به قدرت نفروخت. بیهوده نیست که بعضی از منتقدان فیلم، از نوعی مقدس‌نمایی در پردازش شخصیت تختی سخن می‌گویند و برایشان پرتره‌ای چنین از شخصیت تختی شعاری و سطحی به نظر می‌آید. شاید این اقتضای زمانه ما و از بدیهیات است که تن انسان به طور مجازی به‌راحتی مانند کالای تبلیغاتی قابل خرید و فروش باشد. شاید این گفته طنزآلود شایع بی‌مسما نباشد که در دنیای امروز «همه آدم‌ها خریدنی هستند، فقط قیمت‌شان فرق دارد». شاید نمایش‌نامه «ملاقات» وصف حال امروز روزگار ماست و مردم از دنیای تختی‌ها فاصله گرفته‌اند. آیا یکی از علل استقبال کم تماشاچیان از فیلم تختی همین موضوع نیست؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.