|

نیاز زمانه و حلقه‌ای مفقوده

صادق صدقگو - دکترای مدیریت رسانه

آیت‌الله سیدابوالحسن مهدوی، نماینده مردم استان اصفهان در مجلس خبرگان رهبری و امام‌جمعه موقت اصفهان، در خطبه‌های نماز جمعه اصفهان گفته‌اند: «مدیریت چهارباغ در جشن‌های خود، با برگزاری کنسرت و موسیقی خیابانی و... شادی مردم را به گناه آلوده کردند» و سپس از دادستان محترم خواسته‌اند «که با این مسائل برخورد کنند». اینکه نوع این موضوعاتی که ایشان به‌عنوان «مفاسد» از آن یاد کرده‌اند و بر این اساس گفته‌اند که «عده‌ای شادی مردم را به گناه آلوده کردند»، نه در تخصص بنده است و نه اطلاعی از کم و کیف ماجرا دارم. حتی نمی‌دانم معیارهای سنجش و پایش وزارت امور اقتصادی و دارایی در گزارش تحلیل شاخص سرمایه اجتماعی (در سال 1396) چگونه بوده است که مردم استان اصفهان بالاترین میزان افسردگی، غم و نگرانی در کل کشور را به خود اختصاص داده‌اند یا ریشه این عدم «احساس خوشی‌داشتن» در چه موضوعاتی است؟ اما در این راستا، ذکر خاطره‌ای از مرحوم آیت‌الله سید مهدی یثربی، نماینده فقید مردم استان اصفهان در مجلس خبرگان رهبری (و نماینده ولی‌فقیه و امام‌جمعه کاشان) را خالی از فایده نمی‌دانم. یکی از اهالی هنر 1 می‌گفت: «سال‌ها پیش مجری مراسمی رسمی بودم و آقای یثربی در بدو ورود به سالن همایش، مرا دید و با همان لحن آرام و لهجه شیرین کاشانی پرسید: پسرحاجی! دامبولی دیمبو هم دارید!؟
با خنده گفتم: بله آقا، اجرای موسیقی داریم. چطور مگه؟
گفت: تا من اینجام کاری نکنید، من که رفتم هرکاری خواستید بکنید».
این موضع‌گیری نشان می‌دهد ایشان مانند برخی دیگر همواره خود را ملزم به دخالت دستوری در همه شئون زندگی مردم یا اظهارنظر در همه مباحث نمی‌دانسته و برای مدیریت بهتر و اثرگذاری بیشتر بر جامعه، برای خود خط‌‌مشی و چارچوبی معین را تعریف کرده بودند؛ چارچوبی که در آن برای خود بایدها و نبایدهایی را در نظر گرفته و بر مبنای آن حرکت می‌کردند. چارچوبی که می‌توان آن را مطابق با اصل «رعایت تناسب‌ها» دانست؛ اصلی که ملامحسن فیض‌کاشانی 2 در باب غنا و موسیقی به آن اشاره می‌کند و می‌گوید: «ان بعض الافعال لا یلیق بذوی المروات و ان کان مباحا 3».
درواقع از نگاه این عالم بزرگ و فقیه نامدار، لزوما هرآنچه که برای توده مباح است، برای بزرگان مباح نیست و از سویی بزرگان نیز نباید مقتضیات جایگاه خود را بر بدنه جامعه تحمیل کنند. بر این مبنا، شهید بهشتی نیز معتقد است که مسلمانِ مؤمن، انسانی بانشاط است و «در آیات‌ قرآن‌ كریم‌ آیه‌ای‌ كه ‌بتوانیم‌ از آن‌ حرمت‌ موسیقی‌ و به‌طوركلی‌ حتی‌ حرمت‌ لغو و حتی‌ حرمت‌ غنا را استفاده‌ كنیم‌، موجود نیست و... بعضی‌ از فقها نیز این‌طور استنباط كرده‌اند كه‌ روایات‌ نمی‌خواهد بگوید كه‌ موسیقی‌ به‌ طور كلی‌ حرام‌ است».‌4
او معتقد است که گزاره‌ای با این عنوان که «موسیقی حرام است» نداریم و باوجود اینکه تعیین موضوع و ملاک حرمت بعضی از انواع موسیقی را با فقها می‌داند، بر این باور است که تعیین مصادیق آن با خود فرد است؛ یعنی هر فردی باید تشخیص دهد که آیا این موسیقی او را از انسانیتش دور می‌کند یا خیر؟ این نگاه و رویکرد اجتماعی «حلقه‌ای مفقوده» در عصر ماست؛ حلقه مفقوده‌ای که در کیفیت و چگونگی ارتباط مؤثر با جامعه خلاصه می‌شود و بخش قابل‌توجهی از شئون زندگی مردم را متأثر از خود کرده است. «مطلق‌انگاری» یکی از آفات اجتماعی و موانع همزیستی در زمانه ماست و تلاش برای اصلاح دستوری فرهنگ جاری - خصوصا در مباحثی مثل موسیقی که هیچ نظریه فقهی واحدی در مورد آن وجود ندارد - و راه به جایی نخواهد برد. شادی، سرزندگی و نشاط نیاز امروز جامعه است و توجه به نظرات، مطالبات و احساسات «همه» مردم، نیاز زمانه ما. ازاین‌رو، نظریه‌پردازی در خلأ و برنامه‌ریزی‌ به دور از واقعیت‌های روز جامعه بی‌نتیجه است.
اصلاح باورها و نگرش‌های بخشی از جامعه حتی اگر با ارزش‌های مدنظر بخشی دیگر از این جامعه هم‌خوانی نداشته باشد، بدون تعامل و هم‌افزایی امکان‌پذیر نیست. مردم ما بالغ و رشید هستند و ارشاد، اصلاح‌گری و ترویج خوبی‌ها با رویکرد «همه‌چیز باید همان‌طوری باشد که من می‌گویم!» امکان‌پذیر نخواهد بود.
پی‌نوشت‌ها:
1- دکتر علیرضا جمالی، نایب‌رئیس خانه تئاتر کاشان
2- محمد بن مرتضی بن محمد، معروف به ملامحسن کاشانی و ملقب به فیض، از بزرگ‌ترین دانشمندان شیعه است. این حکیم، محدث، فیلسوف، عارف، فقیه و ادیب دوره صفوی، داماد بزرگ ملاصدرای شیرازی است. کتاب الوافی او دربرگیرنده تمام احادیث کتب اربعه شیعه و اولین جامع حدیثی در دوره متأخران است. علامه مجلسی یکی از شاگردان اوست.
3- فیض‌کاشانی، ملامحسن. الوافی، ج3، ص34.
4- حسینی‌بهشتی، سیدمحمد. موسیقی و تفریح در اسلام، صص 13 و 14.

آیت‌الله سیدابوالحسن مهدوی، نماینده مردم استان اصفهان در مجلس خبرگان رهبری و امام‌جمعه موقت اصفهان، در خطبه‌های نماز جمعه اصفهان گفته‌اند: «مدیریت چهارباغ در جشن‌های خود، با برگزاری کنسرت و موسیقی خیابانی و... شادی مردم را به گناه آلوده کردند» و سپس از دادستان محترم خواسته‌اند «که با این مسائل برخورد کنند». اینکه نوع این موضوعاتی که ایشان به‌عنوان «مفاسد» از آن یاد کرده‌اند و بر این اساس گفته‌اند که «عده‌ای شادی مردم را به گناه آلوده کردند»، نه در تخصص بنده است و نه اطلاعی از کم و کیف ماجرا دارم. حتی نمی‌دانم معیارهای سنجش و پایش وزارت امور اقتصادی و دارایی در گزارش تحلیل شاخص سرمایه اجتماعی (در سال 1396) چگونه بوده است که مردم استان اصفهان بالاترین میزان افسردگی، غم و نگرانی در کل کشور را به خود اختصاص داده‌اند یا ریشه این عدم «احساس خوشی‌داشتن» در چه موضوعاتی است؟ اما در این راستا، ذکر خاطره‌ای از مرحوم آیت‌الله سید مهدی یثربی، نماینده فقید مردم استان اصفهان در مجلس خبرگان رهبری (و نماینده ولی‌فقیه و امام‌جمعه کاشان) را خالی از فایده نمی‌دانم. یکی از اهالی هنر 1 می‌گفت: «سال‌ها پیش مجری مراسمی رسمی بودم و آقای یثربی در بدو ورود به سالن همایش، مرا دید و با همان لحن آرام و لهجه شیرین کاشانی پرسید: پسرحاجی! دامبولی دیمبو هم دارید!؟
با خنده گفتم: بله آقا، اجرای موسیقی داریم. چطور مگه؟
گفت: تا من اینجام کاری نکنید، من که رفتم هرکاری خواستید بکنید».
این موضع‌گیری نشان می‌دهد ایشان مانند برخی دیگر همواره خود را ملزم به دخالت دستوری در همه شئون زندگی مردم یا اظهارنظر در همه مباحث نمی‌دانسته و برای مدیریت بهتر و اثرگذاری بیشتر بر جامعه، برای خود خط‌‌مشی و چارچوبی معین را تعریف کرده بودند؛ چارچوبی که در آن برای خود بایدها و نبایدهایی را در نظر گرفته و بر مبنای آن حرکت می‌کردند. چارچوبی که می‌توان آن را مطابق با اصل «رعایت تناسب‌ها» دانست؛ اصلی که ملامحسن فیض‌کاشانی 2 در باب غنا و موسیقی به آن اشاره می‌کند و می‌گوید: «ان بعض الافعال لا یلیق بذوی المروات و ان کان مباحا 3».
درواقع از نگاه این عالم بزرگ و فقیه نامدار، لزوما هرآنچه که برای توده مباح است، برای بزرگان مباح نیست و از سویی بزرگان نیز نباید مقتضیات جایگاه خود را بر بدنه جامعه تحمیل کنند. بر این مبنا، شهید بهشتی نیز معتقد است که مسلمانِ مؤمن، انسانی بانشاط است و «در آیات‌ قرآن‌ كریم‌ آیه‌ای‌ كه ‌بتوانیم‌ از آن‌ حرمت‌ موسیقی‌ و به‌طوركلی‌ حتی‌ حرمت‌ لغو و حتی‌ حرمت‌ غنا را استفاده‌ كنیم‌، موجود نیست و... بعضی‌ از فقها نیز این‌طور استنباط كرده‌اند كه‌ روایات‌ نمی‌خواهد بگوید كه‌ موسیقی‌ به‌ طور كلی‌ حرام‌ است».‌4
او معتقد است که گزاره‌ای با این عنوان که «موسیقی حرام است» نداریم و باوجود اینکه تعیین موضوع و ملاک حرمت بعضی از انواع موسیقی را با فقها می‌داند، بر این باور است که تعیین مصادیق آن با خود فرد است؛ یعنی هر فردی باید تشخیص دهد که آیا این موسیقی او را از انسانیتش دور می‌کند یا خیر؟ این نگاه و رویکرد اجتماعی «حلقه‌ای مفقوده» در عصر ماست؛ حلقه مفقوده‌ای که در کیفیت و چگونگی ارتباط مؤثر با جامعه خلاصه می‌شود و بخش قابل‌توجهی از شئون زندگی مردم را متأثر از خود کرده است. «مطلق‌انگاری» یکی از آفات اجتماعی و موانع همزیستی در زمانه ماست و تلاش برای اصلاح دستوری فرهنگ جاری - خصوصا در مباحثی مثل موسیقی که هیچ نظریه فقهی واحدی در مورد آن وجود ندارد - و راه به جایی نخواهد برد. شادی، سرزندگی و نشاط نیاز امروز جامعه است و توجه به نظرات، مطالبات و احساسات «همه» مردم، نیاز زمانه ما. ازاین‌رو، نظریه‌پردازی در خلأ و برنامه‌ریزی‌ به دور از واقعیت‌های روز جامعه بی‌نتیجه است.
اصلاح باورها و نگرش‌های بخشی از جامعه حتی اگر با ارزش‌های مدنظر بخشی دیگر از این جامعه هم‌خوانی نداشته باشد، بدون تعامل و هم‌افزایی امکان‌پذیر نیست. مردم ما بالغ و رشید هستند و ارشاد، اصلاح‌گری و ترویج خوبی‌ها با رویکرد «همه‌چیز باید همان‌طوری باشد که من می‌گویم!» امکان‌پذیر نخواهد بود.
پی‌نوشت‌ها:
1- دکتر علیرضا جمالی، نایب‌رئیس خانه تئاتر کاشان
2- محمد بن مرتضی بن محمد، معروف به ملامحسن کاشانی و ملقب به فیض، از بزرگ‌ترین دانشمندان شیعه است. این حکیم، محدث، فیلسوف، عارف، فقیه و ادیب دوره صفوی، داماد بزرگ ملاصدرای شیرازی است. کتاب الوافی او دربرگیرنده تمام احادیث کتب اربعه شیعه و اولین جامع حدیثی در دوره متأخران است. علامه مجلسی یکی از شاگردان اوست.
3- فیض‌کاشانی، ملامحسن. الوافی، ج3، ص34.
4- حسینی‌بهشتی، سیدمحمد. موسیقی و تفریح در اسلام، صص 13 و 14.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.