|

سيل‌زدگي معلول فقدان برنامه‌ريزي شهري

حسام فولادفر . كارشناس آب

سيلاب‌دشت‌ها محيط‌هايي طبيعي در مجاور رودخانه‌هاي متوسط و بزرگ هستند. سيل‌گيري سيلاب‌‌دشت‌ها زماني رخ مي‌دهد که جريان رودخانه از سواحل خود سرريز شود. اين رخداد معمولا فرايندي طبيعي است که به عواملي مانند شدت و توزيع مکاني بارش‌ها، خاک و پوشش گياهي حوضه و عواملِ زمين ‌ريخت‌‌شناسي مرتبط است. اعمال تغييرات نامناسب در بستر و حريم رودخانه و حوضه مي‌تواند خطر سيلاب‌ها را تشديد کند؛ از جمله اين تغييرات مي‌توان به تخريب جنگل، تغيير در الگوي زراعت، تغيير در کاربري اراضي و توسعه شهري و تغيير غيراصولي ابعاد هندسه رودخانه اشاره کرد. ترکيبي از همه اين عوامل دليل اصلي ايجاد سيلاب در بازه‌هاي خاصي از رودخانه و سيلاب‌دشت‌هاي آن مي‌شود. با افزايش جمعيت، رشد اقتصادي و تداوم خشک‌سالي، به‌تدريج فشار روي تصرف نواحي سيلاب‌دشت افزايش يافته است و جمعيت نسبت به خطر سيلاب‌ها بي‌اعتنا شده و به دليل عدم برنامه‌ريزي مناسب شهري، زمينه براي ايجاد خسارات مالي و جاني گسترده ايجاد شده است. متأسفانه در روند جاري توسعه شهري، در سال‌هايي که سيلاب‌هاي شديد رخ نمي‌دهند، گسترش شهرنشيني به صورت کنترل‌نشده و ناپايدار ادامه دارد. در برنامه‌ريزي عالمانه شهرهاي واقع در سيلاب‌دشت‌ها، مناطق پرريسک سيلابي و ملاحظات فقدان مديريت توسعه‌ شهري مدنظر قرار گرفته مي‌شود. برنامه‌‌ريزي براي استفاده از سيلاب‌‌دشت‌ها موضوع جديدي نيست. هنگامي که آخناتون در سال1340 قبل از ميلاد، شهر آمارنا در کشور مصر را به عنوان پايتخت جديد برگزيد، در طرح‌ريزي اين شهر خطر سيلاب منظور شده و با تقسيم شهر به سه بخش مرکزي، تجاري و نواحي مسکوني در شمال و جنوب، در دو منطقه‌ از آن به علت خطرات ناشي از سيلاب، ساخت‌وساز مجاز نبود. اجمالا يک طرح مديريت يکپارچه سيلاب شهري مناسب شامل چهار بخش اصلي است:
(الف) سياست‌ها شامل تعريف اهداف، اصول، مقاصد و سناريوهاي مطالعاتي
(ب) ارزيابي سيلاب‌‌هاي تهديدکننده در سناريو‌هاي مختلف
(ج) توسعه‌ اقدامات (غيرسازه‌اي و سازه‌اي) براي کاهش پيامدهاي منفي و سهولت دستيابي به اهداف
(د) ارائه‌ نتايج
پياده‌‌سازي طرح با اقدامات غيرسازه‌اي شامل منطقه‌بندي سيلاب، بيمه سيلاب، پاد سيل‌سازي و... آغاز مي‌شود، زيرا هزينه‌هاي آن کم است. اما اين اقدامات نياز به سازماندهي بيشتر درباره مديريت اجتماعي، قانوني و سياسي دارد. طرح، نيازمند بحث و تبادل نظر با افراد جامعه از طريق يک فرايند مشارکت عمومي است، زيرا ‌بايد به نگراني‌‌هاي مردم درباره چنين موضوعي سمت‌وسو داده شود. در فرايند پياده‌‌سازي، آيين‌نامه‌هاي جديدي براي کاربري اراضي و محدوديت‌‌هايي براي ساخت‌وسازهاي تازه و‌ سازگار با رگبارها و سيلاب‌دشت‌ها به وجود خواهد آمد. لازم است اقداماتي از اين دست، پس از بحث‌هاي اجتماعي، در چارچوب قوانين شهرداري تأييد شود. به علاوه، باید به مواردي از قبيل ساختار مديريتي، ظرفيت‌سازي و تربيت کارشناسان و متخصصان و سازوکار مالي که براي اقدامات سازه‌اي در شهر مورد نياز است، توجه شود. همه اين نگراني‌ها بايد در طرح‌هاي جامع شهري و طرح‌هاي هادي روستایي خود را نشان دهد. نگارنده مايل است اين نوشتار را با اين پرسش پايان دهد که آيا نظام توسعه شهري ما چنين عمل کرده است؟

سيلاب‌دشت‌ها محيط‌هايي طبيعي در مجاور رودخانه‌هاي متوسط و بزرگ هستند. سيل‌گيري سيلاب‌‌دشت‌ها زماني رخ مي‌دهد که جريان رودخانه از سواحل خود سرريز شود. اين رخداد معمولا فرايندي طبيعي است که به عواملي مانند شدت و توزيع مکاني بارش‌ها، خاک و پوشش گياهي حوضه و عواملِ زمين ‌ريخت‌‌شناسي مرتبط است. اعمال تغييرات نامناسب در بستر و حريم رودخانه و حوضه مي‌تواند خطر سيلاب‌ها را تشديد کند؛ از جمله اين تغييرات مي‌توان به تخريب جنگل، تغيير در الگوي زراعت، تغيير در کاربري اراضي و توسعه شهري و تغيير غيراصولي ابعاد هندسه رودخانه اشاره کرد. ترکيبي از همه اين عوامل دليل اصلي ايجاد سيلاب در بازه‌هاي خاصي از رودخانه و سيلاب‌دشت‌هاي آن مي‌شود. با افزايش جمعيت، رشد اقتصادي و تداوم خشک‌سالي، به‌تدريج فشار روي تصرف نواحي سيلاب‌دشت افزايش يافته است و جمعيت نسبت به خطر سيلاب‌ها بي‌اعتنا شده و به دليل عدم برنامه‌ريزي مناسب شهري، زمينه براي ايجاد خسارات مالي و جاني گسترده ايجاد شده است. متأسفانه در روند جاري توسعه شهري، در سال‌هايي که سيلاب‌هاي شديد رخ نمي‌دهند، گسترش شهرنشيني به صورت کنترل‌نشده و ناپايدار ادامه دارد. در برنامه‌ريزي عالمانه شهرهاي واقع در سيلاب‌دشت‌ها، مناطق پرريسک سيلابي و ملاحظات فقدان مديريت توسعه‌ شهري مدنظر قرار گرفته مي‌شود. برنامه‌‌ريزي براي استفاده از سيلاب‌‌دشت‌ها موضوع جديدي نيست. هنگامي که آخناتون در سال1340 قبل از ميلاد، شهر آمارنا در کشور مصر را به عنوان پايتخت جديد برگزيد، در طرح‌ريزي اين شهر خطر سيلاب منظور شده و با تقسيم شهر به سه بخش مرکزي، تجاري و نواحي مسکوني در شمال و جنوب، در دو منطقه‌ از آن به علت خطرات ناشي از سيلاب، ساخت‌وساز مجاز نبود. اجمالا يک طرح مديريت يکپارچه سيلاب شهري مناسب شامل چهار بخش اصلي است:
(الف) سياست‌ها شامل تعريف اهداف، اصول، مقاصد و سناريوهاي مطالعاتي
(ب) ارزيابي سيلاب‌‌هاي تهديدکننده در سناريو‌هاي مختلف
(ج) توسعه‌ اقدامات (غيرسازه‌اي و سازه‌اي) براي کاهش پيامدهاي منفي و سهولت دستيابي به اهداف
(د) ارائه‌ نتايج
پياده‌‌سازي طرح با اقدامات غيرسازه‌اي شامل منطقه‌بندي سيلاب، بيمه سيلاب، پاد سيل‌سازي و... آغاز مي‌شود، زيرا هزينه‌هاي آن کم است. اما اين اقدامات نياز به سازماندهي بيشتر درباره مديريت اجتماعي، قانوني و سياسي دارد. طرح، نيازمند بحث و تبادل نظر با افراد جامعه از طريق يک فرايند مشارکت عمومي است، زيرا ‌بايد به نگراني‌‌هاي مردم درباره چنين موضوعي سمت‌وسو داده شود. در فرايند پياده‌‌سازي، آيين‌نامه‌هاي جديدي براي کاربري اراضي و محدوديت‌‌هايي براي ساخت‌وسازهاي تازه و‌ سازگار با رگبارها و سيلاب‌دشت‌ها به وجود خواهد آمد. لازم است اقداماتي از اين دست، پس از بحث‌هاي اجتماعي، در چارچوب قوانين شهرداري تأييد شود. به علاوه، باید به مواردي از قبيل ساختار مديريتي، ظرفيت‌سازي و تربيت کارشناسان و متخصصان و سازوکار مالي که براي اقدامات سازه‌اي در شهر مورد نياز است، توجه شود. همه اين نگراني‌ها بايد در طرح‌هاي جامع شهري و طرح‌هاي هادي روستایي خود را نشان دهد. نگارنده مايل است اين نوشتار را با اين پرسش پايان دهد که آيا نظام توسعه شهري ما چنين عمل کرده است؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.