یک تیر و دو نشان
انجمن صنفي داستاننويسان استان در بيانيهاي وضعيت ادبيات داستاني را تشريح كردند.
کاهش تيراژ آثار تأليفي
سال ۱۳۹۷، سال رسيدن تيراژ چاپ اول آثار ادبي به ۵۰۰ نسخه و حتي کمتر بود. اگر تا سالهاي پيش بسياري از ناشران ادبي در تجديدچاپ سراغ تيراژهاي زير هزار نسخه ميرفتند، در سال ۱۳۹۷ بسياري از کتابهاي چاپ اول نيز با چنين تيراژهايي منتشر شدند. اين امر از سويي به امکانات جديد تکنولوژي چاپ برميگردد که ميتوانند تا حد زيادي ناشران را از گرفتاريهاي انبارداري خلاص کنند، اما از سويي اين سؤال جدي را نیز در برابر جامعه ايراني و اهالي ادبيات داستاني ايران قرار ميدهد که آيا ظرفيت چاپ اول يک کتاب در سرزميني با 80 ميليون جمعيت واقعا همين است؟ اين را هم نبايد ناديده گرفت که تعداد عناوين کتابهاي داستاني چاپشده در سال ۱۳۹۷ تفاوت چشمگيري با تعداد عناوين آثار منتشرشده در سال ۱۳۹۶ نداشت و نميتوان استراتژي جديد ناشران ادبي در تعيين تيراژ کتاب براي چاپ اول را ناشي از افزايش چشمگير و معنادار عناوين در سال اخير دانست.
عدم عضويت در کنوانسيون برن
مسئله عضويت در کنوانسيون برن کماکان حلنشده باقي مانده است. در شهريور ۱۳۹۷ انجمن داستاننويسان استان تهران سميناري درباره اين امر برگزار کرد که روي کاغذ نتيجههاي خوبي داشت، اما با وجود آن گفتوگوها و تلاشهايي که از سوي بعضي نهادهاي رسمي در اين زمينه صورت گرفته، هنوز تغييري در وضع پيشين رخ نداده است. هزينه عضويتنداشتن در کپيرايت بينالمللي، فقط اين نيست که آثار غيرايراني بدون هيچ نظام و ساماني منتشر ميشوند و از اين راه ادبيات داستاني مستقل ايراني بدون پناه و پشتيبان ميماند، اين نیز هست که بسياري از نمايشگاهها و آژانسهاي ادبي و ناشران بينالمللي به دليل عضويتنداشتن ايران در کنوانسيون برن، عملا نويسندگان و ناشران ايراني را ناديده ميگيرند و با آنها وارد مناسبات حرفهاي و طبعا اقتصادي نميشوند. انجمن داستاننويسان استان تهران کماکان مسئله عضويت ايران در کنوانسيون برن را بهطور جدي پيگيري خواهد کرد، اما اين امر بدون همراهي همهجانبه انجمنهاي صنفي و نهادهاي مدني مشابه، کمک حقوقدانان و همراهي نهادهاي قانوني، اجرائي و قضائي ممکن نخواهد بود.
مميزي
گذشته از مسئله کپيرايت و عضويت در کنوانسيون برن، امر شایان توجه ديگري که نياز به حمايت، همراهي و توجه بيشتر نهادهاي مدني و رسمي دارد، مسئله مميزي است. بعد از فرجي که در سالهاي اول فعاليت دولت يازدهم رخ داد و تا سالهاي اول دولت دوازدهم نیز ادامه داشت، در سال ۱۳۹۷ دوباره زمان اداري صدور مجوز براي کتابها طولاني شد و سختگيريهاي مميزي بيشتر. انجمن صنفي داستاننويسان استان تهران و بسياري از اعضاي آن، بارها روي اين امر تأکيد کردهاند که مميزي پيش از نشر، به ادبيات سرزمين آسيب ميزند و بهتر است هر برخوردي با آثار ادبي، به پس از انتشار کتاب و شکايت احتمالي شاکي عمومي يا خصوصي موکول شود.
درعينحال لازم است پيچوخمهاي اداري مراحل قانوني نشر کتاب بازبيني و بازنگري اساسي شود و اصلاح شود. امروز يکي از آفتهايي که به جان ادبيات داستاني کشور افتاده، گيرکردن آثار در هزارتوي بوروکراسي است. ساختار چندلايه امور اداري و قانوني انتشار کتاب چنان طولاني و بيحساب است که هيچ ناشري نميتواند روي قرارداد، زمان دقيق انتشار کتاب را بهعنوان يکي از تعهداتش ثبت کند و اين امر باعث ميشود بعضي ناشران درباره بعضي آثاري که براي انتشارشان قرارداد بستهاند و متعهد شدهاند، بيمحبتي و حتی بيمسئوليتي کنند، مجوز کتاب را بگيرند و کتاب را در کشو نگه دارند و هر وقت دلشان خواست، آن را منتشر کنند و اين رفتار فسادآميز دليلي ندارد جز بوروکراسي بيحسابوکتابي که نميگذارد ناشر و مؤلف حتي زمان حدودي انتشار کتاب را تخمين بزنند.
لزوم بازنگري در کليات قرارداد نشر آثار ادبي
ازجمله مواردي که در سال ۱۳۹۷ در دستور کار انجمن صنفي داستاننويسان استان تهران (کميته حقوقي) قرار گرفت، بررسي، بازنگري و اصلاح کليات قراردادهاي ميان ناشران و مؤلفان بود. قراردادهاي مرسوم فعلي، بسياري از حقوق مؤلفان و نيز بسياري از وظايف ناشران را ناديده ميگيرند؛ مواردي از قبيل تعهد زماني مشخص براي انتشار اثر (که همانگونه که ذکرش رفت؛ تا حدي متأثر از بوروکراسي پرپيچوخم صدور مجوز کتاب است) تا ميزان حقالتأليف و تيراژ چاپ اول و چاپهاي بعدي کتاب و... . در سال ۱۳۹۷ نمونه قراردادي پيشنهادي از سوی کميته حقوقي انجمن تهيه شد که کماکان در دست بررسي است و يکي از اهداف تعريفشده براي سال ۱۳۹۸ انجمن، بهنتيجهرساندن آن و ايجاد ضمانتهاي اجرائي لازم براي تحقق آن است.
جايزههاي ادبي خصوصي و جايزههاي استاني
سال ۱۳۹۷ بهنوعي سال رونق مجدد جوايز ادبي خصوصي بود. اين امر نشاندهنده تمايل جامعه به رونق ادبي است و حمايت و مشارکت همه نهادهاي مسئول و تأثيرگذار در اين حوزه را طلب ميکند. مانعتراشينکردن براي برگزاري و اجراي جوايز ادبي خصوصي بزرگترين کاري است که نهادهاي تسهيلگر دولتي در اين زمينه ميتوانند انجام دهند. گام بعدي ميتواند توسعه جايزههاي ادبي استاني باشد که زدن دو نشان با يک تير است: حمايت از انجمنهاي ادبي استاني و شهرستاني و ايجاد رونق ادبي خارج از مرکز و توسعه کلان ادبيات داستاني در سرزمين که بيترديد خواست اهالي ادبيات و وظيفه متوليان امر است.
طرح عيدانه کتاب و ساير حمايتهاي لازم
ازجمله رويدادهاي مهم سال ۱۳۹۷، ايجاد اصلاحاتي در طرح عيدانه کتاب بود. در اسفند سال ۱۳۹۶ و در آستانه شروع طرح عيدانه کتاب ۱۳۹۷، به پيشنهاد انجمن داستاننويسان استان تهران و با تصويب و همکاري خانه کتاب، آثار تأليفي مشمول تخفيف بيشتري برای آثار ترجمه در اين طرح شدند که اين امر در اقبال بيشتر مخاطبان به داستان ايراني و حمايت از ادبيات داستاني تأليفي نقشي اساسي داشت؛ اما با کمال تأسف طرح عيدانه کتاب ۱۳۹۸ -به دليل تأميننشدن بودجه لازم- اجرا نشد. انجمن داستاننويسان استان تهران اميدوار است چنين طرحهايي که در حمايت از کتاب و کتابخواني تعريف شدهاند، دچار چنين موانعي نشوند و عمرشان کوتاه نباشد. ازجمله گامهاي مؤثر در زمينه حمايت از کتاب و کتابخواني، يکي هم بردن ادبيات داستاني به درون مدارس و ايجاد اصلاحات در نظام آموزش ابتدايي و متوسطه است و يکي ديگر حمايت از تأسيس کتابفروشيهاي بزرگ در مراکز استانها و شهرستانهاست. بيترديد عرضه درست آثار ادبي در کتابفروشيها ميتواند تأثير بسزايي در توسعه فرهنگ عمومي، اقبال به کتابخواني و حمايت از ادبيات داستاني سرزمين داشته باشد.
در پايان
در نيمه سال ۱۳۹۷، با وجود فشارهاي اقتصادي ناشي از بحرانهاي داخلي و بينالمللي، انتظار ميرفت توجه مخاطبان به کتاب و کتابخواني کمتر شود؛ اما برخلاف انتظارها و به گواهي گفتههاي ناشران و کتابفروشان، شهروندان در اين روزهاي سخت و تلخ به کتاب پناه بردند و از اين راه جان تازهاي به بازار نشر کشور دميده شد. اميدواريم که اين روند اقبال به کتاب و کتابخواني در ۱۳۹۸ هم تداوم داشته باشد و سال ۱۳۹۸ سال خوبي براي ادبيات و داستان ايراني و صنعت نشر کشور باشد.
انجمن صنفي داستاننويسان استان در بيانيهاي وضعيت ادبيات داستاني را تشريح كردند.
کاهش تيراژ آثار تأليفي
سال ۱۳۹۷، سال رسيدن تيراژ چاپ اول آثار ادبي به ۵۰۰ نسخه و حتي کمتر بود. اگر تا سالهاي پيش بسياري از ناشران ادبي در تجديدچاپ سراغ تيراژهاي زير هزار نسخه ميرفتند، در سال ۱۳۹۷ بسياري از کتابهاي چاپ اول نيز با چنين تيراژهايي منتشر شدند. اين امر از سويي به امکانات جديد تکنولوژي چاپ برميگردد که ميتوانند تا حد زيادي ناشران را از گرفتاريهاي انبارداري خلاص کنند، اما از سويي اين سؤال جدي را نیز در برابر جامعه ايراني و اهالي ادبيات داستاني ايران قرار ميدهد که آيا ظرفيت چاپ اول يک کتاب در سرزميني با 80 ميليون جمعيت واقعا همين است؟ اين را هم نبايد ناديده گرفت که تعداد عناوين کتابهاي داستاني چاپشده در سال ۱۳۹۷ تفاوت چشمگيري با تعداد عناوين آثار منتشرشده در سال ۱۳۹۶ نداشت و نميتوان استراتژي جديد ناشران ادبي در تعيين تيراژ کتاب براي چاپ اول را ناشي از افزايش چشمگير و معنادار عناوين در سال اخير دانست.
عدم عضويت در کنوانسيون برن
مسئله عضويت در کنوانسيون برن کماکان حلنشده باقي مانده است. در شهريور ۱۳۹۷ انجمن داستاننويسان استان تهران سميناري درباره اين امر برگزار کرد که روي کاغذ نتيجههاي خوبي داشت، اما با وجود آن گفتوگوها و تلاشهايي که از سوي بعضي نهادهاي رسمي در اين زمينه صورت گرفته، هنوز تغييري در وضع پيشين رخ نداده است. هزينه عضويتنداشتن در کپيرايت بينالمللي، فقط اين نيست که آثار غيرايراني بدون هيچ نظام و ساماني منتشر ميشوند و از اين راه ادبيات داستاني مستقل ايراني بدون پناه و پشتيبان ميماند، اين نیز هست که بسياري از نمايشگاهها و آژانسهاي ادبي و ناشران بينالمللي به دليل عضويتنداشتن ايران در کنوانسيون برن، عملا نويسندگان و ناشران ايراني را ناديده ميگيرند و با آنها وارد مناسبات حرفهاي و طبعا اقتصادي نميشوند. انجمن داستاننويسان استان تهران کماکان مسئله عضويت ايران در کنوانسيون برن را بهطور جدي پيگيري خواهد کرد، اما اين امر بدون همراهي همهجانبه انجمنهاي صنفي و نهادهاي مدني مشابه، کمک حقوقدانان و همراهي نهادهاي قانوني، اجرائي و قضائي ممکن نخواهد بود.
مميزي
گذشته از مسئله کپيرايت و عضويت در کنوانسيون برن، امر شایان توجه ديگري که نياز به حمايت، همراهي و توجه بيشتر نهادهاي مدني و رسمي دارد، مسئله مميزي است. بعد از فرجي که در سالهاي اول فعاليت دولت يازدهم رخ داد و تا سالهاي اول دولت دوازدهم نیز ادامه داشت، در سال ۱۳۹۷ دوباره زمان اداري صدور مجوز براي کتابها طولاني شد و سختگيريهاي مميزي بيشتر. انجمن صنفي داستاننويسان استان تهران و بسياري از اعضاي آن، بارها روي اين امر تأکيد کردهاند که مميزي پيش از نشر، به ادبيات سرزمين آسيب ميزند و بهتر است هر برخوردي با آثار ادبي، به پس از انتشار کتاب و شکايت احتمالي شاکي عمومي يا خصوصي موکول شود.
درعينحال لازم است پيچوخمهاي اداري مراحل قانوني نشر کتاب بازبيني و بازنگري اساسي شود و اصلاح شود. امروز يکي از آفتهايي که به جان ادبيات داستاني کشور افتاده، گيرکردن آثار در هزارتوي بوروکراسي است. ساختار چندلايه امور اداري و قانوني انتشار کتاب چنان طولاني و بيحساب است که هيچ ناشري نميتواند روي قرارداد، زمان دقيق انتشار کتاب را بهعنوان يکي از تعهداتش ثبت کند و اين امر باعث ميشود بعضي ناشران درباره بعضي آثاري که براي انتشارشان قرارداد بستهاند و متعهد شدهاند، بيمحبتي و حتی بيمسئوليتي کنند، مجوز کتاب را بگيرند و کتاب را در کشو نگه دارند و هر وقت دلشان خواست، آن را منتشر کنند و اين رفتار فسادآميز دليلي ندارد جز بوروکراسي بيحسابوکتابي که نميگذارد ناشر و مؤلف حتي زمان حدودي انتشار کتاب را تخمين بزنند.
لزوم بازنگري در کليات قرارداد نشر آثار ادبي
ازجمله مواردي که در سال ۱۳۹۷ در دستور کار انجمن صنفي داستاننويسان استان تهران (کميته حقوقي) قرار گرفت، بررسي، بازنگري و اصلاح کليات قراردادهاي ميان ناشران و مؤلفان بود. قراردادهاي مرسوم فعلي، بسياري از حقوق مؤلفان و نيز بسياري از وظايف ناشران را ناديده ميگيرند؛ مواردي از قبيل تعهد زماني مشخص براي انتشار اثر (که همانگونه که ذکرش رفت؛ تا حدي متأثر از بوروکراسي پرپيچوخم صدور مجوز کتاب است) تا ميزان حقالتأليف و تيراژ چاپ اول و چاپهاي بعدي کتاب و... . در سال ۱۳۹۷ نمونه قراردادي پيشنهادي از سوی کميته حقوقي انجمن تهيه شد که کماکان در دست بررسي است و يکي از اهداف تعريفشده براي سال ۱۳۹۸ انجمن، بهنتيجهرساندن آن و ايجاد ضمانتهاي اجرائي لازم براي تحقق آن است.
جايزههاي ادبي خصوصي و جايزههاي استاني
سال ۱۳۹۷ بهنوعي سال رونق مجدد جوايز ادبي خصوصي بود. اين امر نشاندهنده تمايل جامعه به رونق ادبي است و حمايت و مشارکت همه نهادهاي مسئول و تأثيرگذار در اين حوزه را طلب ميکند. مانعتراشينکردن براي برگزاري و اجراي جوايز ادبي خصوصي بزرگترين کاري است که نهادهاي تسهيلگر دولتي در اين زمينه ميتوانند انجام دهند. گام بعدي ميتواند توسعه جايزههاي ادبي استاني باشد که زدن دو نشان با يک تير است: حمايت از انجمنهاي ادبي استاني و شهرستاني و ايجاد رونق ادبي خارج از مرکز و توسعه کلان ادبيات داستاني در سرزمين که بيترديد خواست اهالي ادبيات و وظيفه متوليان امر است.
طرح عيدانه کتاب و ساير حمايتهاي لازم
ازجمله رويدادهاي مهم سال ۱۳۹۷، ايجاد اصلاحاتي در طرح عيدانه کتاب بود. در اسفند سال ۱۳۹۶ و در آستانه شروع طرح عيدانه کتاب ۱۳۹۷، به پيشنهاد انجمن داستاننويسان استان تهران و با تصويب و همکاري خانه کتاب، آثار تأليفي مشمول تخفيف بيشتري برای آثار ترجمه در اين طرح شدند که اين امر در اقبال بيشتر مخاطبان به داستان ايراني و حمايت از ادبيات داستاني تأليفي نقشي اساسي داشت؛ اما با کمال تأسف طرح عيدانه کتاب ۱۳۹۸ -به دليل تأميننشدن بودجه لازم- اجرا نشد. انجمن داستاننويسان استان تهران اميدوار است چنين طرحهايي که در حمايت از کتاب و کتابخواني تعريف شدهاند، دچار چنين موانعي نشوند و عمرشان کوتاه نباشد. ازجمله گامهاي مؤثر در زمينه حمايت از کتاب و کتابخواني، يکي هم بردن ادبيات داستاني به درون مدارس و ايجاد اصلاحات در نظام آموزش ابتدايي و متوسطه است و يکي ديگر حمايت از تأسيس کتابفروشيهاي بزرگ در مراکز استانها و شهرستانهاست. بيترديد عرضه درست آثار ادبي در کتابفروشيها ميتواند تأثير بسزايي در توسعه فرهنگ عمومي، اقبال به کتابخواني و حمايت از ادبيات داستاني سرزمين داشته باشد.
در پايان
در نيمه سال ۱۳۹۷، با وجود فشارهاي اقتصادي ناشي از بحرانهاي داخلي و بينالمللي، انتظار ميرفت توجه مخاطبان به کتاب و کتابخواني کمتر شود؛ اما برخلاف انتظارها و به گواهي گفتههاي ناشران و کتابفروشان، شهروندان در اين روزهاي سخت و تلخ به کتاب پناه بردند و از اين راه جان تازهاي به بازار نشر کشور دميده شد. اميدواريم که اين روند اقبال به کتاب و کتابخواني در ۱۳۹۸ هم تداوم داشته باشد و سال ۱۳۹۸ سال خوبي براي ادبيات و داستان ايراني و صنعت نشر کشور باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.