|

کمدی‌های سیاه

شرق: نام ماتئی ویسنی‌یک، شاعر، نمایشنامه‌نویس، رمان‌نویس و روزنامه‌نگار رومانیایی، در ایران نخستین بار با نمایشنامه «داستان خرس‌های پاندا به روایت یک ساکسیفونیست که دوست‌دختری در فرانکفورت دارد» بر سر زبان‌ها افتاد. جوانی ویسنی‌یک در رومانی و تحت سیطره حکومت کمونیستی آن کشور گذشت. نوشته‌های او در رومانی ممنوع بود اما پس از مهاجرت به فرانسه آن‌ها را آزادانه به چاپ رساند. رد تجربه زیستن در رومانی دوران کمونیسم و فضای بسته سیاسی این کشور در آن دوران در آثار ویسنی‌یک به چشم می‌خورد. او نویسنده‌ای است که آثارش با سیاست پیوند دارند و در مجموعه نمایشنامه‌هایی از او که در کتابی با عنوان «حواستون به پیرزن‌هایی که از تنهایی پوسیده‌ن باشه» ترجمه و منتشر شده است هم می‌توان این پیوند را دید. این کتاب با ترجمه محمد تمدنی در نشر ققنوس منتشر شده است. این کتاب شامل سه بخش است که دو بخش اول آن خود شامل نمایشنامه‌هایی است که تحت عنوان «مرز» و «ترس از مکان‌های شلوغ» دسته‌بندی شده‌اند و بخش سوم شامل یک نمایشنامه است در پنج پرده با عنوان «هیچ کس حق نداره بدون سلاح تو میدون جنگ بگرده». بخش اول کتاب با عنوان «مرز» شامل این نمایشنامه‌هاست: فکر کن خدایی، صبر کنید تا چله تابستون بگذره، کفر و بازگشت به خانه. نمایشنامه‌های حواستون به پیرزن‌هایی که از تنهایی پوسیده‌ن باشه، زخم، کشور متأسفه، دستگاه پرداخت صورت‌حساب و ما و هزاران سگی که از دریا بیرون می‌آن، نمایشنامه‌هایی هستند که در بخش دوم کتاب با عنوان «ترس از مکان‌های شلوغ» آمده‌اند. در نمایشنامه‌های ویسنی‌یک در این کتاب می‌توان نمودی از کمدی سیاه را بازشناخت. موقعیت‌هایی که او در نوشته‌هایش ترسیم می‌کند مضحک و در عین حال تکان‌دهنده‌ و ترساننده‌اند و چنان‌که پیش از این اشاره شد حال و هوای سیاسی سیاه و آبزوردی را که ویسنی‌یک در آن زیسته است تداعی می‌کنند. مثلا در نمایشنامه اول کتاب دو شخصیت را می‌بینیم که جایی کمین کرده‌اند و می‌خواهند به مردم شلیک کنند. آن‌طور که در آغاز نمایشنامه عنوان می‌شود یکی از این دو شخص تازه‌کار و دیگری خبره است. در جایی از نمایشنامه شخص خبره که ویبکو نام دارد به آن یکی که نامش استانکو است می‌گوید: «همینه... حالا اولین آدمی که ببینی هدف توئه». استانکو می‌گوید: «دوتا پیرزن قدکوتاه می‌بینم... فکر کنم دارن از بازار برمی‌گردن». ویبکو می‌گوید: «نه! پیرزن قدکوتاه نه... نمی‌خوام با یه مامان‌بزرگ شروع کنم». ویبکو جواب می‌دهد: «به هر حال چیزی که برای ما مهمه اینه که این احمقا رو وادار کنیم بتمرگن تو خونه‌هاشون... باید بدونن که موشن و هیچ راه فراری ندارن. وقتی شلیک می‌کنی به این چیزا فکر کن. اینا موشن که می‌کشیم. می‌فهمی؟». در نمایشنامه بعدی با عنوان «صبر کنید تا چله تابستون بگذره» شاهد مکالمه یک دیده‌بان حقوق بشر با زنی هستیم که کودکی را در آغوش دارد و می‌خواهد با کودکش از مرز بگذرد و دیده‌بان حقوق بشر به او اجازه نمی‌دهد. جایی از این نمایشنامه دیده‌بان حقوق بشر طی نطقی هجوآلود و مضحک، که البته ظاهرا براي خود دیده‌بان حقوق بشر کاملا جدی است، خطاب به زن می‌گوید: «شما این‌جا در مرز زمینی حقوقِ جهان‌شمول بشر قرار دارید. اگه یه قدم دیگه بردارید، غیرقانونی وارد سرزمین حقوق جهان‌شمول بشر شده‌اید که در سراسر دنیا شناخته شده و مورد احترامه. اگه یه قدم دیگه بردارید، غیرقانونی داخل سرزمین منزلت مطلق بشری می‌شید که در سراسر دنیا معتبره و در سراسر دنیا پذیرفته شده‌ست. درست نیست که غیرقانونی وارد سرزمین منزلت مطلق بشر بشید. خواهید دید... اگه قانونی وارد سرزمین‌های حقوق مطلقه بشر و شأن مطلق انسانی بشید، این فرصتو پیدا می‌کنید که شکوفا بشید، زندگی جدیدی شروع کنید و حس منزلت جهانی رو به کودکتون هدیه کنید. ولی اول باید مدارکتونو ارائه کنید. گذرنامه معتبر دارید؟». یا نگاه کنید به این تک‌گویی هذیانی نمایشنامه‌ای دیگر از کتاب با عنوان «کفر» که در آن مردی که منتظر قطار یازده‌و‌سی دقیقه است خطاب به دیگران، از جمله رئیس ایستگاه، حرف‌هایی می‌زند و تصویری آمیخته به طنز و هراس را ترسیم می‌کند؛ موقعیتی که بیشتر به کابوس می‌ماند: «ببینین آقای رئیس ایستگاه، من نمی‌فهمم چرا باید همه‌مون چمدونامونو باز کنیم. نمی‌فهمم چرا دارین چمدونامونو وارسی می‌کنید. سه روز تو دفترتون ویولن‌سل می‌زدین، اون وقت الآن که دوباره اومده‌ین سر کار می‌خواین چمدونای ما رو وارسی کنین. تقصیر ما نیست که دیگه قطار از این ایستگاه رد نمی‌شه. تقصیر ما نیست که ساعت ایستگاه شبی از جاش کنده شد. همه‌مون شنیدیم که افتاد رو سکو و هزار تیکه شد. اون وقت شما ما رو مجبور کرده‌ین سکو رو بشوریم، انگار خون پخش زمین شده. شرمنده، ولی من قصد ندارم بیام پایین. می‌خوام همین‌جا رو سقف ایستگاه بمونم...».

شرق: نام ماتئی ویسنی‌یک، شاعر، نمایشنامه‌نویس، رمان‌نویس و روزنامه‌نگار رومانیایی، در ایران نخستین بار با نمایشنامه «داستان خرس‌های پاندا به روایت یک ساکسیفونیست که دوست‌دختری در فرانکفورت دارد» بر سر زبان‌ها افتاد. جوانی ویسنی‌یک در رومانی و تحت سیطره حکومت کمونیستی آن کشور گذشت. نوشته‌های او در رومانی ممنوع بود اما پس از مهاجرت به فرانسه آن‌ها را آزادانه به چاپ رساند. رد تجربه زیستن در رومانی دوران کمونیسم و فضای بسته سیاسی این کشور در آن دوران در آثار ویسنی‌یک به چشم می‌خورد. او نویسنده‌ای است که آثارش با سیاست پیوند دارند و در مجموعه نمایشنامه‌هایی از او که در کتابی با عنوان «حواستون به پیرزن‌هایی که از تنهایی پوسیده‌ن باشه» ترجمه و منتشر شده است هم می‌توان این پیوند را دید. این کتاب با ترجمه محمد تمدنی در نشر ققنوس منتشر شده است. این کتاب شامل سه بخش است که دو بخش اول آن خود شامل نمایشنامه‌هایی است که تحت عنوان «مرز» و «ترس از مکان‌های شلوغ» دسته‌بندی شده‌اند و بخش سوم شامل یک نمایشنامه است در پنج پرده با عنوان «هیچ کس حق نداره بدون سلاح تو میدون جنگ بگرده». بخش اول کتاب با عنوان «مرز» شامل این نمایشنامه‌هاست: فکر کن خدایی، صبر کنید تا چله تابستون بگذره، کفر و بازگشت به خانه. نمایشنامه‌های حواستون به پیرزن‌هایی که از تنهایی پوسیده‌ن باشه، زخم، کشور متأسفه، دستگاه پرداخت صورت‌حساب و ما و هزاران سگی که از دریا بیرون می‌آن، نمایشنامه‌هایی هستند که در بخش دوم کتاب با عنوان «ترس از مکان‌های شلوغ» آمده‌اند. در نمایشنامه‌های ویسنی‌یک در این کتاب می‌توان نمودی از کمدی سیاه را بازشناخت. موقعیت‌هایی که او در نوشته‌هایش ترسیم می‌کند مضحک و در عین حال تکان‌دهنده‌ و ترساننده‌اند و چنان‌که پیش از این اشاره شد حال و هوای سیاسی سیاه و آبزوردی را که ویسنی‌یک در آن زیسته است تداعی می‌کنند. مثلا در نمایشنامه اول کتاب دو شخصیت را می‌بینیم که جایی کمین کرده‌اند و می‌خواهند به مردم شلیک کنند. آن‌طور که در آغاز نمایشنامه عنوان می‌شود یکی از این دو شخص تازه‌کار و دیگری خبره است. در جایی از نمایشنامه شخص خبره که ویبکو نام دارد به آن یکی که نامش استانکو است می‌گوید: «همینه... حالا اولین آدمی که ببینی هدف توئه». استانکو می‌گوید: «دوتا پیرزن قدکوتاه می‌بینم... فکر کنم دارن از بازار برمی‌گردن». ویبکو می‌گوید: «نه! پیرزن قدکوتاه نه... نمی‌خوام با یه مامان‌بزرگ شروع کنم». ویبکو جواب می‌دهد: «به هر حال چیزی که برای ما مهمه اینه که این احمقا رو وادار کنیم بتمرگن تو خونه‌هاشون... باید بدونن که موشن و هیچ راه فراری ندارن. وقتی شلیک می‌کنی به این چیزا فکر کن. اینا موشن که می‌کشیم. می‌فهمی؟». در نمایشنامه بعدی با عنوان «صبر کنید تا چله تابستون بگذره» شاهد مکالمه یک دیده‌بان حقوق بشر با زنی هستیم که کودکی را در آغوش دارد و می‌خواهد با کودکش از مرز بگذرد و دیده‌بان حقوق بشر به او اجازه نمی‌دهد. جایی از این نمایشنامه دیده‌بان حقوق بشر طی نطقی هجوآلود و مضحک، که البته ظاهرا براي خود دیده‌بان حقوق بشر کاملا جدی است، خطاب به زن می‌گوید: «شما این‌جا در مرز زمینی حقوقِ جهان‌شمول بشر قرار دارید. اگه یه قدم دیگه بردارید، غیرقانونی وارد سرزمین حقوق جهان‌شمول بشر شده‌اید که در سراسر دنیا شناخته شده و مورد احترامه. اگه یه قدم دیگه بردارید، غیرقانونی داخل سرزمین منزلت مطلق بشری می‌شید که در سراسر دنیا معتبره و در سراسر دنیا پذیرفته شده‌ست. درست نیست که غیرقانونی وارد سرزمین منزلت مطلق بشر بشید. خواهید دید... اگه قانونی وارد سرزمین‌های حقوق مطلقه بشر و شأن مطلق انسانی بشید، این فرصتو پیدا می‌کنید که شکوفا بشید، زندگی جدیدی شروع کنید و حس منزلت جهانی رو به کودکتون هدیه کنید. ولی اول باید مدارکتونو ارائه کنید. گذرنامه معتبر دارید؟». یا نگاه کنید به این تک‌گویی هذیانی نمایشنامه‌ای دیگر از کتاب با عنوان «کفر» که در آن مردی که منتظر قطار یازده‌و‌سی دقیقه است خطاب به دیگران، از جمله رئیس ایستگاه، حرف‌هایی می‌زند و تصویری آمیخته به طنز و هراس را ترسیم می‌کند؛ موقعیتی که بیشتر به کابوس می‌ماند: «ببینین آقای رئیس ایستگاه، من نمی‌فهمم چرا باید همه‌مون چمدونامونو باز کنیم. نمی‌فهمم چرا دارین چمدونامونو وارسی می‌کنید. سه روز تو دفترتون ویولن‌سل می‌زدین، اون وقت الآن که دوباره اومده‌ین سر کار می‌خواین چمدونای ما رو وارسی کنین. تقصیر ما نیست که دیگه قطار از این ایستگاه رد نمی‌شه. تقصیر ما نیست که ساعت ایستگاه شبی از جاش کنده شد. همه‌مون شنیدیم که افتاد رو سکو و هزار تیکه شد. اون وقت شما ما رو مجبور کرده‌ین سکو رو بشوریم، انگار خون پخش زمین شده. شرمنده، ولی من قصد ندارم بیام پایین. می‌خوام همین‌جا رو سقف ایستگاه بمونم...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.