گفتوگو با پرامودیا آنانتا تور
ما اینجا هستیم چون شما آنجا بودید
ترجمه: تهمينه زاردشت
یادداشت سردبیر: در میانه اکتبر، مقامات اندونزی دو هزار جلد رمان توقیفی پرامودیا را سوزاندند. سکوت انجمن جهانی پن، این وجدان خودخوانده نویسندگان، گوشها را کر میکند. لابد بهخاطر اینکه پرامودیا برخلاف حمقای ستوده جایزهبگیر، پورنوگرافی سیاسی نمینویسد.
معرفي
«تصمیم دادستان کل جمهوری اندونزی... در خصوص ممنوعیت پخش آثار چاپی.... با مطالعه نامه [واحد] فرماندهی اعاده امنیت و نظم1... نظر به اینکه آثار چاپی با عناوین زمین ابنای بشر و فرزند تمام ملل، نوشته پرامودیا آنانتا تور، بهواسطه محتوای این کتابها... بر نظم عمومی تأثیر میگذارند... [نظر به] اینکه پس از مطالعه مفصل و دقیق مسجل شد محتوای این کتابها، با مهارت عظیم و ظرافت قلم نویسنده و استفاده از اطلاعات تاریخی... آموزههای مارکسیسم-لنینیسم را اشاعه میدهند... و نظر به... ممنوعیت تمام فعالیتها با هدف گسترش مفاهیم یا آموزههای کمونیسم یا مارکسیسم-لنینیسم یا تشویق به نشوونمای آنهاست... تصمیم میگیرد پخش آثار چاپی زمین ابنای بشر و فرزند تمام ملل را در سراسر اندونزی قدغن اعلام کند».
دادستان کل جمهوری اندونزی، ۲۹ می ۱۹۸۱
در روزهای آغازین ماه اکتبر سال ۱۹۸۱، پرامودیا آنانتا تور، غول ادبیات اندونزی بار دیگر دستگیر شد. درست قبل از دستگیری، با نشریه «کنتمپرری ایژیا»2 مصاحبه کرد که در واقع آخرین پیام او به دنیای خارج تا به امروز است (و یادآور موضوع خاصی که قرار بود جرقه دستگیریاش را بزند).
اندکی پس از این مصاحبه، پرامودیا در جلسهای سخنرانی کرد که دانشجویان دانشگاه اندونزی3 در جاکارتا با موضوع حیات فکری در اندونزی امروز ترتیب داده بودند. رئیس دانشگاه برگزاری این جلسه را که خبرش عصر بيستوسوم سپتامبر اعلام شد، صبح روز بيستوچهارم سپتامبر ممنوع اعلام کرد. بههرصورت، آن روز جلسه برگزار شد و پرامودیا برای حاضران سخنرانی کرد. پیش از شروع بحث، پلیس جلوی ادامه جلسه را گرفت و پرامودیا بازداشت شد. دانشجویانِ متهم به سازماندهی این سخنرانی معلق شده و تهدید شدند از دانشگاه اخراج میشوند. چند روز پس از بازجویی پلیس، پرامودیا زندانی شد. ناشر او، یوسف اسحاق هم دستگیر شده بود.
پرامودیا دیگر با زندان بیگانه نبود. حاکمان نظامی اندونزی قبلا به مدت ۱۴ سال بدون محاکمه زندانیاش کرده بودند (تازه در سال ۱۹۷۹ آزاد شده بود). در همین مدت بود که (علاوه بر سایر آثار)، رمانهایی را نگاشت که در سال ۱۹۸۰ منتشر شدند و حالا انتشار این کتابها ممنوع است (کتابهایی که در این مصاحبه درباره آنها بحث میکند). خوانندگان جدی این رمانها را عظیمترین رویداد فکری در اندونزی، دستکم در یک و نیم دهه اخیر، دانسته و از آنها استقبال کردهاند. فعالیت پرامودیا علیرغم کار اجباری در زندان بدنام واقع در جزیره جداافتاده بورو صورت گرفت، جایی که حتی اجازه نداشت نوشتافزار در اختیار داشته باشد. واکنش پرامودیا این بود: بازگویی داستانهایش نزد همبندیها پس از پایان روز کاری. به قول خودش «نغمهسرای دورهگرد» شده بود. علاوه بر مجموعه چهار رمان که اخیرا دو جلد آن منتشر شده است، مجموعه کاملی از نمایشنامه، داستان کوتاه، مقاله و رمان را نیز نگاشت که اکنون دستنویس آنها موجود است.
پاسخ تحقیرآمیز دولت نظامی به دستآوردِ پرام ممنوعیت دو کتاب منتشره بود. این ممنوعیت شامل انتشار دو جلد بعدی این چهارگانه در اندونزی نیز خواهد شد. اما دیرتر از آن اعمال شد که مانع بحث درباره دو رمان پرفروش در سراسر کشور شود (چون چهارده سال حبس پرامودیا را نابود نکرده بود، دولت در وهله اول واکنشی مردد و چندپارچه دارد- حتی معاون رئیسجمهور انتشار این دو رمان را رویدادی بزرگ اعلام کرد- تردیدشان در دست یازیدن به اقدام عملی نیز از همین جاست). این ممنوعیت مانع ترجمه و انتشارشان در خارج از کشور نیز نمیشود. ترجمه هلندی «زمین ابنای بشر» پخش شده است و ترجمههای انگلیسی، فرانسوی و آلمانی نیز در راهاند. اما اگر این ممنوعیت رفع نشود، مردمان اندونزی متحمل خسران بیاندازهای میشوند.
مقاصد دولت آشکار است. هیچ خاستگاه انتقادی مستقلی را تحمل نمیکند، چراکه موقعیت دولت را تهدید میکند. دولت در هیچکدام از تلاشهایش برای انقیاد اذهان مردمان اندونزی تااینحد مصمم نبوده است. در پی قتلعام هولناک کمونیستها و ملیگرایان واقعی و تخیلی در سالهای ۶۶-۱۹۶۵ که ارتش را به قدرت رساند، دولت دهها هزار نفر را گرفتار زندان ساخت که مانند پرامودیا یک و نیم دهه بدون محاکمه در زندان ماندند. بدینگونه با حبس پرامودیا قصد داشتند نگذارند فکرش کار بکند و نگذارند دستهایش بنویسد. شگفتزده از شکستشان، حالا سعی دارند نگذراند مردم این کتابها را بخوانند و درباره معنایشان فکر کنند. دولت نظامی نتوانسته مانع اندیشیدن مردم شود اما چون هر فکری (برای آنها) خطرناک است، باید سعیشان را بکنند تا جلوی مبادله اندیشهها را بگیرند. شکست بعدیشان همین خواهد بود؟
جاکارتا، سپتامبر ۱۹۸۱
با نوشتن رمانهای «زمین ابنای بشر» و «فرزند تمام ملل» امیدوار بودید به چه هدفی برسید؟
چند هدف داشتم. اول اینکه نوشتن راهی برای بیان هنری نظراتم بود. دوم، امیدوار بودم توجه جوانان را به تاریخ کشورمان اندونزی جلب کنم. سوم، امیدوار بودم همین انتشار کتابهای زندانی سیاسی سابق (دستکم قرار است زندانی «سابق» باشد)، در رشد دموکراسی در اندونزی سهمی داشته باشد. این امیدواری را باید در زمینه دموکراسی پارلمانی فهمید که در غرب ظهور کرده و خاستگاهش همانجاست. دموکراسی غربی عالیترین محصول تمدن غربی است؛ اما ما باید بفهمیم این محصول بعد از مبارزه طولانی و خونین به دست آمده است. از همینجاست که من این کتابها را در مبارزه اندونزی در راه دموکراسی سهیم میدانم. نباید دموکراسی را پیشکشی بدانیم که به ودیعه نهاده شده است؛ بلکه چیزی است که ما خودمان باید اینجا بسازیم (با تمام پیامدهایش).
با درنظرگرفتن واکنش عمومی، به نظر خودتان این اهداف تا چه اندازه حاصل شدهاند؟
درباره نظر خوانندگانم، ارزیابی کتابها حق مردم است و کار من نیست که درباره عقیدهشان نظر بدهم. باوجوداین به نظرم علاقه به این کتابها و توجه زیادی که به آنها شده، در برقراری دموکراسی سهمی داشته باشد (مستندات فراوان و محبوبیت کتابها هم شاهدی بر میزان این علاقه عمومی است).
قبلا کسانی که میخواستند کاری را قدغن کنند، شاید با نوشتن یادداشت کوچکی که به سرعت خاطی را ساکت میکرد، قسر درمیرفتند؛ اما حالا نه. کتابها بالاخره، دو ماه بعد از انتشار ممنوع شدند؛ اما بعد از اینکه مردم کتابها را خوانده بودند و دربارهشان مفصلا بحث و گفتوگو کرده بودند. روند ممنوعیت امور دیگر به آسانی سابق نیست. این پیشرفت را نمیتوان جدا از توجهی دانست که افکار عمومی در سطح جهان به این مسئله دارد (نیشخند میزند). همین نشانهای است از اینکه دنیا هر روز کوچکتر میشود!
این دو کتاب فرقی با نوشتههای قبل از حبس شما دارند؟
بله، البته. هر کتابم با آن یکی فرق دارد. گذشت زمان همیشه تغییر به بار میآورد. ثبات فقط از آنِ علاقه به عدالت، انسانیت، حقیقت، همبستگی و رفاقت بین موجودات انسانی است.
آخرین کتابهای شما که در زندان نگاشته شدهاند، کتابهای تاریخی هستند (دستکم تا آنجا که به زندگی در آغاز این قرن میپردازند). چرا میخواهید کتابهای تاریخی بنویسید؟
چون در اندونزی تمایلی برای بیتوجهی به گذشته وجود دارد. حال آنکه ما حاصل گذشتهایم.
وظیفه تاریخ شرح اکنون است؟
بله. شرح اکنون (و آینده). دستکم به نظر من اینطور است. تلاش من سنجش و بازسنجی گذشته در رابطه با اکنون بوده. موضوع این کتابها مشخصا اندونزی است؛ اما یادمان باشد که اندونزی بخشی از دنیای وسیعتری هم هست.
شخصیتهای اصلی دو کتاب تازه شما تحت ظلم و بیداد استعماری رنج فراوانی میکشند. آیا قصد داشتید خواننده متوجه شباهت رنج آنها تحت حاکمیت نظامی در اندونزی معاصر شود؟
این به خوانندهها بستگی دارد! اگر مردم شباهتی میبینند... خب، به خودشان مربوط است. خیر و شر بیوقفه مشغولاند. اگر قرار است روزی شر از بین برود، این دنیا بهشت میشود... . اتفاقی که بعید است بیفتد.
شخصیتهای اصلی دو کتاب اخیر شما قدرتی در اختیار ندارند، از نظر سیاسی ضعیف هستند؛ اما مردمی هستند با قدرتی بیاندازه که قادر به زندگی و مقاومت در برابر بیدادگریاند. چطور میتوانند اینقدر قوی باشند؟
سرچشمه قدرت این شخصیتها در ایدئالهای خود من از آن فرد، از آن موجود انسانی قوی است که امیدوارم در اندونزی پرورش یابد.
دموکراسی غربی با تأکید بر حقوق هر فرد انسانهایی را به دنیا میآورد که افرادی قوی هستند. من که زاده چنین دموکراسیای نیستم، مشتاقم فردی چنین قوی در جامعه اندونزی پرورش یابد. من مردمان غربی بسیاری را دیدهام که شخصیتی قوی دارند.... اینها آدمهای خوبی هستند. از طرف دیگر، اندونزی زخمخورده قرنها بیداد است. امیدوارم این تاریخچه به آسیبی دائمی نینجامد؛ بلکه قادر باشد اندونزیاییهای سالمتر و قویتر به بار آورد. متقاعد هم شدهام که این امید همه مردم جهان سوم است.
کسانی که زندگی میکنند، با کسانی که مبارزه میکنند، فرق دارند؟
به نظر من، تاریخ یعنی تغییر و این تغییر از دل تغییر مردم سرچشمه میگیرد. باورکردنی نیست مردم پیشرفته یا مترقی همان شرایطی را که به آنها رسیده، برای آیندگان به ودیعه بگذارند. بهبارآوردن همین تغییرات بخشی از مبارزه و تغییر خویشتن است. بدون مبارزه، چیزی جز فسیل در دست نداریم.
در کتابهای شما، سرکوب فقط بیداد خارجی نیست؛ بلکه به نظرم بیداد اندونزی نیز هست... .
درباره اندونزی، یک چیز بدیهی است. بیداد خارجی همیشه پشتیبان بیداد بومی بوده و به آن مشروعیت بخشیده است. غرب یکمرتبه توانست با بهرهبرداری از نیروهای سرکوب فئودال، با حمایت از فئودالیسم به جای نابودی آن، اختیار اندونزی را در دست بگیرد.
بیداد از لحاظ رنجی که به بار میآورد، یکی است، فرقی نمیکند خاستگاهش کجا باشد. به نظر من، نباید این بیداد را سرنوشت جامعه تصور کرده و آن را بپذیریم.... (سکوت طولانی). ریشه بیداد در اندونزی هیچوقت بدنهادی نبوده، طمع بوده.
شما رسما زندانی سیاسی سابق هستید. واقعا آزادید؟
فکر نمیکنم صحبت در این مورد کمکی به من بکند.
درباره حیات فکری و جهان اندیشههای اندونزی امروز چه نظراتی دارید؟
این سؤال مهمتر از آن است که بشود جواب مختصری به آن داد! راستش، قرار است چند روز بعد درباره این موضوع سخنرانی کنم و افکارم را درباره این مسئله توضیح بدهم. بعد از این جلسه، خودم هم بهتر میفهمم چه نظری دارم... (همان جلسهای که به دستگیری پرامودیا منجر شد).
برای آینده چه تصمیماتی دارید؟
به نوشتن ادامه بدهم. آینده همان جایی است که الان ایستادهام... در زمان حال!
در دنیای خارج از اندونزی، بیش از همه دوست دارید شاهد چه اتفاقی باشید؟
مایلم شاهد تغییر در روابط بین غرب و جهان سوم باشم. جهان سوم هزینه توسعه غرب را تأمین کرده است. غرب باد کرده اما قدرتش نتایج منفی برای جهان سوم داشته است. حالا زمانه چنین رابطهای سپری شده. من از مردمان غرب تقاضا میکنم رفتاری حاکی از اخلاق شایسته نسبت به جهان سوم در پیش بگیرند. حالا تعلق به جهان سوم را نمیتوان از اندیشه مواجهه با غرب جدا کرد. امیدوارم نگرش مردمان غربی تغییر کند؛ برای مثال، معایب جهان سوم مدام مسخره میشود، اما پیامدهای روابط گذشته با شرق را نادیده میگیرند. امیدوارم این نگرش تغییر کند. دوست دارم شاهد آگاهی غرب از تاریخ خودش باشم تا رابطه ما «کاری»تر شود و مبتنیبر آگاهی از تأثیرات گذشته باشد.
نظرات شما درباره لزوم آگاهی از تأثیرات فعلی استعمار گذشته موجب شد یکی از شعارهای سیاهان در مبارزهشان علیه نژادپرستی انگلستان امروز یادم بیاید. آنها با فهماندن حق سکونتشان در انگلستان میگویند: «ما اینجا هستیم، چون شما آنجا بودید».
شعار خوبی است. من هم از مبارزهشان حمایت میکنم، حتی اگر برای انگلستان مشکلاتی به بار بیاورد. هنوز هم هر بار درباره بردگی و تأثیراتش میخوانم، موهای بدنم سیخ میشود. میدانم مدتها پیش اتفاق افتاده، اما ما باید پیامدهایش را بپذیریم. اجتماع و آمیختن مردم با هم بهتر و انسانیتر است، اگر بهجای اینکه ریشه در خشونت داشته باشد، آزادانه باشد.
نشریه «کنتمپرری ایژیا» خوانندگان بسیاری دارد که در آسیا زندگی میکنند. پیام خاصی برای آنها دارید؟
همه میدانیم گروههای مترقی پیشاپیش زمانهشان حرکت میکنند. آنها مشکلات بسیاری را از سر میگذرانند، اما تمام امیدم این است که همین مشکلات سهمی داشته باشند در هرچهقویترشدن این گروهها. چنین مردمانی هستند که آینده را میسازند. پس به آنها درود میفرستم.
موضوعی هست که در سؤالهای ما مطرح نشده باشد؟
در هر شرایطی، پسندیدهتر است مردم رنج نکشند. باید برای غلبه بر سیستمهایی مبارزه کنیم که منسوخ هستند و برای غلبه بر قدرتهایی که عقب ماندهاند. برای این منظور، متوجه مضمون مکرری شدهام. اینکه مردم برای سنجش پیشرفت دور هم جمع شوند و برای توضیح و تصریح مسائل که میتواند شالوده نیروی اخلاقی باشد تا به تغییر امور بدون خشونت کمک کند.
1. Command for the Restoration of Security and Order
2. Journal of Contemporary Asia
3. University of Indonesia
شرق: «زمين ابناي بشر» و «فرزند تمام ملل» از پراموديا آنانتا تور دو رمان از «چهارگانه بورو» هستند كه با ترجمه تهمينه زاردشت در نشر آگه منتشر شدند. جلدِ نخست اواخر سال پيش درآمد و «فرزند تمام ملل» در آستانه نمايشگاه كتاب امسال كه از چهارشنبه، چهارم ارديبهشت آغاز ميشود. در مقدمههاي كتاب روايتي از روزگار رفته بر آنانتا تور آمده است كه بهقدر خودِ رمانها خواندني و غريب است و نشانگرِ تجربيات و افكار نويسندهاي كه «ادبيات» را راهي براي آزادي ميدانست. او بار نخست در سال 1365 بازداشت ميشود و كلِ كتابخانهاش را ميسوزانند، پراموديا چهاردهسال به زندان ميافتد، او حق نوشتن نداشت و داستانهايش را در ذهن مينوشت و در 1975 امكان نوشتن پيدا كرد اما اين امكان ديري نپاييد. يكسال بعد از آزادي از اردوگاه كار اجباري جزيره بورو در 1979، «زمين ابناي بشر» در جاكارتا منتشر شد و بعد، «فرزند تمام ملل». در ميِ 1981، هر دو كتاب ممنوع ميشوند. «زمين ابناي بشر» و ادامه آن «فرزند تمام ملل» داستانِ شكست و مبارزهطلبي است. مينكي، پسري جوان اولين بومي جاوه است كه در مدرسه هلندي تحصيل ميكند. در جلدِ نخست مينكي و حضور در جامعه استعماري روايت ميشود و در جلدِ بعد، مينكي «بخشي از طلايهداراني شده كه ميتوانند چهره هند شرقي را تغيير دهند.
یادداشت سردبیر: در میانه اکتبر، مقامات اندونزی دو هزار جلد رمان توقیفی پرامودیا را سوزاندند. سکوت انجمن جهانی پن، این وجدان خودخوانده نویسندگان، گوشها را کر میکند. لابد بهخاطر اینکه پرامودیا برخلاف حمقای ستوده جایزهبگیر، پورنوگرافی سیاسی نمینویسد.
معرفي
«تصمیم دادستان کل جمهوری اندونزی... در خصوص ممنوعیت پخش آثار چاپی.... با مطالعه نامه [واحد] فرماندهی اعاده امنیت و نظم1... نظر به اینکه آثار چاپی با عناوین زمین ابنای بشر و فرزند تمام ملل، نوشته پرامودیا آنانتا تور، بهواسطه محتوای این کتابها... بر نظم عمومی تأثیر میگذارند... [نظر به] اینکه پس از مطالعه مفصل و دقیق مسجل شد محتوای این کتابها، با مهارت عظیم و ظرافت قلم نویسنده و استفاده از اطلاعات تاریخی... آموزههای مارکسیسم-لنینیسم را اشاعه میدهند... و نظر به... ممنوعیت تمام فعالیتها با هدف گسترش مفاهیم یا آموزههای کمونیسم یا مارکسیسم-لنینیسم یا تشویق به نشوونمای آنهاست... تصمیم میگیرد پخش آثار چاپی زمین ابنای بشر و فرزند تمام ملل را در سراسر اندونزی قدغن اعلام کند».
دادستان کل جمهوری اندونزی، ۲۹ می ۱۹۸۱
در روزهای آغازین ماه اکتبر سال ۱۹۸۱، پرامودیا آنانتا تور، غول ادبیات اندونزی بار دیگر دستگیر شد. درست قبل از دستگیری، با نشریه «کنتمپرری ایژیا»2 مصاحبه کرد که در واقع آخرین پیام او به دنیای خارج تا به امروز است (و یادآور موضوع خاصی که قرار بود جرقه دستگیریاش را بزند).
اندکی پس از این مصاحبه، پرامودیا در جلسهای سخنرانی کرد که دانشجویان دانشگاه اندونزی3 در جاکارتا با موضوع حیات فکری در اندونزی امروز ترتیب داده بودند. رئیس دانشگاه برگزاری این جلسه را که خبرش عصر بيستوسوم سپتامبر اعلام شد، صبح روز بيستوچهارم سپتامبر ممنوع اعلام کرد. بههرصورت، آن روز جلسه برگزار شد و پرامودیا برای حاضران سخنرانی کرد. پیش از شروع بحث، پلیس جلوی ادامه جلسه را گرفت و پرامودیا بازداشت شد. دانشجویانِ متهم به سازماندهی این سخنرانی معلق شده و تهدید شدند از دانشگاه اخراج میشوند. چند روز پس از بازجویی پلیس، پرامودیا زندانی شد. ناشر او، یوسف اسحاق هم دستگیر شده بود.
پرامودیا دیگر با زندان بیگانه نبود. حاکمان نظامی اندونزی قبلا به مدت ۱۴ سال بدون محاکمه زندانیاش کرده بودند (تازه در سال ۱۹۷۹ آزاد شده بود). در همین مدت بود که (علاوه بر سایر آثار)، رمانهایی را نگاشت که در سال ۱۹۸۰ منتشر شدند و حالا انتشار این کتابها ممنوع است (کتابهایی که در این مصاحبه درباره آنها بحث میکند). خوانندگان جدی این رمانها را عظیمترین رویداد فکری در اندونزی، دستکم در یک و نیم دهه اخیر، دانسته و از آنها استقبال کردهاند. فعالیت پرامودیا علیرغم کار اجباری در زندان بدنام واقع در جزیره جداافتاده بورو صورت گرفت، جایی که حتی اجازه نداشت نوشتافزار در اختیار داشته باشد. واکنش پرامودیا این بود: بازگویی داستانهایش نزد همبندیها پس از پایان روز کاری. به قول خودش «نغمهسرای دورهگرد» شده بود. علاوه بر مجموعه چهار رمان که اخیرا دو جلد آن منتشر شده است، مجموعه کاملی از نمایشنامه، داستان کوتاه، مقاله و رمان را نیز نگاشت که اکنون دستنویس آنها موجود است.
پاسخ تحقیرآمیز دولت نظامی به دستآوردِ پرام ممنوعیت دو کتاب منتشره بود. این ممنوعیت شامل انتشار دو جلد بعدی این چهارگانه در اندونزی نیز خواهد شد. اما دیرتر از آن اعمال شد که مانع بحث درباره دو رمان پرفروش در سراسر کشور شود (چون چهارده سال حبس پرامودیا را نابود نکرده بود، دولت در وهله اول واکنشی مردد و چندپارچه دارد- حتی معاون رئیسجمهور انتشار این دو رمان را رویدادی بزرگ اعلام کرد- تردیدشان در دست یازیدن به اقدام عملی نیز از همین جاست). این ممنوعیت مانع ترجمه و انتشارشان در خارج از کشور نیز نمیشود. ترجمه هلندی «زمین ابنای بشر» پخش شده است و ترجمههای انگلیسی، فرانسوی و آلمانی نیز در راهاند. اما اگر این ممنوعیت رفع نشود، مردمان اندونزی متحمل خسران بیاندازهای میشوند.
مقاصد دولت آشکار است. هیچ خاستگاه انتقادی مستقلی را تحمل نمیکند، چراکه موقعیت دولت را تهدید میکند. دولت در هیچکدام از تلاشهایش برای انقیاد اذهان مردمان اندونزی تااینحد مصمم نبوده است. در پی قتلعام هولناک کمونیستها و ملیگرایان واقعی و تخیلی در سالهای ۶۶-۱۹۶۵ که ارتش را به قدرت رساند، دولت دهها هزار نفر را گرفتار زندان ساخت که مانند پرامودیا یک و نیم دهه بدون محاکمه در زندان ماندند. بدینگونه با حبس پرامودیا قصد داشتند نگذارند فکرش کار بکند و نگذارند دستهایش بنویسد. شگفتزده از شکستشان، حالا سعی دارند نگذراند مردم این کتابها را بخوانند و درباره معنایشان فکر کنند. دولت نظامی نتوانسته مانع اندیشیدن مردم شود اما چون هر فکری (برای آنها) خطرناک است، باید سعیشان را بکنند تا جلوی مبادله اندیشهها را بگیرند. شکست بعدیشان همین خواهد بود؟
جاکارتا، سپتامبر ۱۹۸۱
با نوشتن رمانهای «زمین ابنای بشر» و «فرزند تمام ملل» امیدوار بودید به چه هدفی برسید؟
چند هدف داشتم. اول اینکه نوشتن راهی برای بیان هنری نظراتم بود. دوم، امیدوار بودم توجه جوانان را به تاریخ کشورمان اندونزی جلب کنم. سوم، امیدوار بودم همین انتشار کتابهای زندانی سیاسی سابق (دستکم قرار است زندانی «سابق» باشد)، در رشد دموکراسی در اندونزی سهمی داشته باشد. این امیدواری را باید در زمینه دموکراسی پارلمانی فهمید که در غرب ظهور کرده و خاستگاهش همانجاست. دموکراسی غربی عالیترین محصول تمدن غربی است؛ اما ما باید بفهمیم این محصول بعد از مبارزه طولانی و خونین به دست آمده است. از همینجاست که من این کتابها را در مبارزه اندونزی در راه دموکراسی سهیم میدانم. نباید دموکراسی را پیشکشی بدانیم که به ودیعه نهاده شده است؛ بلکه چیزی است که ما خودمان باید اینجا بسازیم (با تمام پیامدهایش).
با درنظرگرفتن واکنش عمومی، به نظر خودتان این اهداف تا چه اندازه حاصل شدهاند؟
درباره نظر خوانندگانم، ارزیابی کتابها حق مردم است و کار من نیست که درباره عقیدهشان نظر بدهم. باوجوداین به نظرم علاقه به این کتابها و توجه زیادی که به آنها شده، در برقراری دموکراسی سهمی داشته باشد (مستندات فراوان و محبوبیت کتابها هم شاهدی بر میزان این علاقه عمومی است).
قبلا کسانی که میخواستند کاری را قدغن کنند، شاید با نوشتن یادداشت کوچکی که به سرعت خاطی را ساکت میکرد، قسر درمیرفتند؛ اما حالا نه. کتابها بالاخره، دو ماه بعد از انتشار ممنوع شدند؛ اما بعد از اینکه مردم کتابها را خوانده بودند و دربارهشان مفصلا بحث و گفتوگو کرده بودند. روند ممنوعیت امور دیگر به آسانی سابق نیست. این پیشرفت را نمیتوان جدا از توجهی دانست که افکار عمومی در سطح جهان به این مسئله دارد (نیشخند میزند). همین نشانهای است از اینکه دنیا هر روز کوچکتر میشود!
این دو کتاب فرقی با نوشتههای قبل از حبس شما دارند؟
بله، البته. هر کتابم با آن یکی فرق دارد. گذشت زمان همیشه تغییر به بار میآورد. ثبات فقط از آنِ علاقه به عدالت، انسانیت، حقیقت، همبستگی و رفاقت بین موجودات انسانی است.
آخرین کتابهای شما که در زندان نگاشته شدهاند، کتابهای تاریخی هستند (دستکم تا آنجا که به زندگی در آغاز این قرن میپردازند). چرا میخواهید کتابهای تاریخی بنویسید؟
چون در اندونزی تمایلی برای بیتوجهی به گذشته وجود دارد. حال آنکه ما حاصل گذشتهایم.
وظیفه تاریخ شرح اکنون است؟
بله. شرح اکنون (و آینده). دستکم به نظر من اینطور است. تلاش من سنجش و بازسنجی گذشته در رابطه با اکنون بوده. موضوع این کتابها مشخصا اندونزی است؛ اما یادمان باشد که اندونزی بخشی از دنیای وسیعتری هم هست.
شخصیتهای اصلی دو کتاب تازه شما تحت ظلم و بیداد استعماری رنج فراوانی میکشند. آیا قصد داشتید خواننده متوجه شباهت رنج آنها تحت حاکمیت نظامی در اندونزی معاصر شود؟
این به خوانندهها بستگی دارد! اگر مردم شباهتی میبینند... خب، به خودشان مربوط است. خیر و شر بیوقفه مشغولاند. اگر قرار است روزی شر از بین برود، این دنیا بهشت میشود... . اتفاقی که بعید است بیفتد.
شخصیتهای اصلی دو کتاب اخیر شما قدرتی در اختیار ندارند، از نظر سیاسی ضعیف هستند؛ اما مردمی هستند با قدرتی بیاندازه که قادر به زندگی و مقاومت در برابر بیدادگریاند. چطور میتوانند اینقدر قوی باشند؟
سرچشمه قدرت این شخصیتها در ایدئالهای خود من از آن فرد، از آن موجود انسانی قوی است که امیدوارم در اندونزی پرورش یابد.
دموکراسی غربی با تأکید بر حقوق هر فرد انسانهایی را به دنیا میآورد که افرادی قوی هستند. من که زاده چنین دموکراسیای نیستم، مشتاقم فردی چنین قوی در جامعه اندونزی پرورش یابد. من مردمان غربی بسیاری را دیدهام که شخصیتی قوی دارند.... اینها آدمهای خوبی هستند. از طرف دیگر، اندونزی زخمخورده قرنها بیداد است. امیدوارم این تاریخچه به آسیبی دائمی نینجامد؛ بلکه قادر باشد اندونزیاییهای سالمتر و قویتر به بار آورد. متقاعد هم شدهام که این امید همه مردم جهان سوم است.
کسانی که زندگی میکنند، با کسانی که مبارزه میکنند، فرق دارند؟
به نظر من، تاریخ یعنی تغییر و این تغییر از دل تغییر مردم سرچشمه میگیرد. باورکردنی نیست مردم پیشرفته یا مترقی همان شرایطی را که به آنها رسیده، برای آیندگان به ودیعه بگذارند. بهبارآوردن همین تغییرات بخشی از مبارزه و تغییر خویشتن است. بدون مبارزه، چیزی جز فسیل در دست نداریم.
در کتابهای شما، سرکوب فقط بیداد خارجی نیست؛ بلکه به نظرم بیداد اندونزی نیز هست... .
درباره اندونزی، یک چیز بدیهی است. بیداد خارجی همیشه پشتیبان بیداد بومی بوده و به آن مشروعیت بخشیده است. غرب یکمرتبه توانست با بهرهبرداری از نیروهای سرکوب فئودال، با حمایت از فئودالیسم به جای نابودی آن، اختیار اندونزی را در دست بگیرد.
بیداد از لحاظ رنجی که به بار میآورد، یکی است، فرقی نمیکند خاستگاهش کجا باشد. به نظر من، نباید این بیداد را سرنوشت جامعه تصور کرده و آن را بپذیریم.... (سکوت طولانی). ریشه بیداد در اندونزی هیچوقت بدنهادی نبوده، طمع بوده.
شما رسما زندانی سیاسی سابق هستید. واقعا آزادید؟
فکر نمیکنم صحبت در این مورد کمکی به من بکند.
درباره حیات فکری و جهان اندیشههای اندونزی امروز چه نظراتی دارید؟
این سؤال مهمتر از آن است که بشود جواب مختصری به آن داد! راستش، قرار است چند روز بعد درباره این موضوع سخنرانی کنم و افکارم را درباره این مسئله توضیح بدهم. بعد از این جلسه، خودم هم بهتر میفهمم چه نظری دارم... (همان جلسهای که به دستگیری پرامودیا منجر شد).
برای آینده چه تصمیماتی دارید؟
به نوشتن ادامه بدهم. آینده همان جایی است که الان ایستادهام... در زمان حال!
در دنیای خارج از اندونزی، بیش از همه دوست دارید شاهد چه اتفاقی باشید؟
مایلم شاهد تغییر در روابط بین غرب و جهان سوم باشم. جهان سوم هزینه توسعه غرب را تأمین کرده است. غرب باد کرده اما قدرتش نتایج منفی برای جهان سوم داشته است. حالا زمانه چنین رابطهای سپری شده. من از مردمان غرب تقاضا میکنم رفتاری حاکی از اخلاق شایسته نسبت به جهان سوم در پیش بگیرند. حالا تعلق به جهان سوم را نمیتوان از اندیشه مواجهه با غرب جدا کرد. امیدوارم نگرش مردمان غربی تغییر کند؛ برای مثال، معایب جهان سوم مدام مسخره میشود، اما پیامدهای روابط گذشته با شرق را نادیده میگیرند. امیدوارم این نگرش تغییر کند. دوست دارم شاهد آگاهی غرب از تاریخ خودش باشم تا رابطه ما «کاری»تر شود و مبتنیبر آگاهی از تأثیرات گذشته باشد.
نظرات شما درباره لزوم آگاهی از تأثیرات فعلی استعمار گذشته موجب شد یکی از شعارهای سیاهان در مبارزهشان علیه نژادپرستی انگلستان امروز یادم بیاید. آنها با فهماندن حق سکونتشان در انگلستان میگویند: «ما اینجا هستیم، چون شما آنجا بودید».
شعار خوبی است. من هم از مبارزهشان حمایت میکنم، حتی اگر برای انگلستان مشکلاتی به بار بیاورد. هنوز هم هر بار درباره بردگی و تأثیراتش میخوانم، موهای بدنم سیخ میشود. میدانم مدتها پیش اتفاق افتاده، اما ما باید پیامدهایش را بپذیریم. اجتماع و آمیختن مردم با هم بهتر و انسانیتر است، اگر بهجای اینکه ریشه در خشونت داشته باشد، آزادانه باشد.
نشریه «کنتمپرری ایژیا» خوانندگان بسیاری دارد که در آسیا زندگی میکنند. پیام خاصی برای آنها دارید؟
همه میدانیم گروههای مترقی پیشاپیش زمانهشان حرکت میکنند. آنها مشکلات بسیاری را از سر میگذرانند، اما تمام امیدم این است که همین مشکلات سهمی داشته باشند در هرچهقویترشدن این گروهها. چنین مردمانی هستند که آینده را میسازند. پس به آنها درود میفرستم.
موضوعی هست که در سؤالهای ما مطرح نشده باشد؟
در هر شرایطی، پسندیدهتر است مردم رنج نکشند. باید برای غلبه بر سیستمهایی مبارزه کنیم که منسوخ هستند و برای غلبه بر قدرتهایی که عقب ماندهاند. برای این منظور، متوجه مضمون مکرری شدهام. اینکه مردم برای سنجش پیشرفت دور هم جمع شوند و برای توضیح و تصریح مسائل که میتواند شالوده نیروی اخلاقی باشد تا به تغییر امور بدون خشونت کمک کند.
1. Command for the Restoration of Security and Order
2. Journal of Contemporary Asia
3. University of Indonesia
شرق: «زمين ابناي بشر» و «فرزند تمام ملل» از پراموديا آنانتا تور دو رمان از «چهارگانه بورو» هستند كه با ترجمه تهمينه زاردشت در نشر آگه منتشر شدند. جلدِ نخست اواخر سال پيش درآمد و «فرزند تمام ملل» در آستانه نمايشگاه كتاب امسال كه از چهارشنبه، چهارم ارديبهشت آغاز ميشود. در مقدمههاي كتاب روايتي از روزگار رفته بر آنانتا تور آمده است كه بهقدر خودِ رمانها خواندني و غريب است و نشانگرِ تجربيات و افكار نويسندهاي كه «ادبيات» را راهي براي آزادي ميدانست. او بار نخست در سال 1365 بازداشت ميشود و كلِ كتابخانهاش را ميسوزانند، پراموديا چهاردهسال به زندان ميافتد، او حق نوشتن نداشت و داستانهايش را در ذهن مينوشت و در 1975 امكان نوشتن پيدا كرد اما اين امكان ديري نپاييد. يكسال بعد از آزادي از اردوگاه كار اجباري جزيره بورو در 1979، «زمين ابناي بشر» در جاكارتا منتشر شد و بعد، «فرزند تمام ملل». در ميِ 1981، هر دو كتاب ممنوع ميشوند. «زمين ابناي بشر» و ادامه آن «فرزند تمام ملل» داستانِ شكست و مبارزهطلبي است. مينكي، پسري جوان اولين بومي جاوه است كه در مدرسه هلندي تحصيل ميكند. در جلدِ نخست مينكي و حضور در جامعه استعماري روايت ميشود و در جلدِ بعد، مينكي «بخشي از طلايهداراني شده كه ميتوانند چهره هند شرقي را تغيير دهند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.