|

مروري بر «خون‌خورده» نوشته مهدي يزداني‌خرم

كلماتي براي آمرزش

شرق: «اولش خون بود... خوني كه آرام و كُند راه باز مي‌كرد وسطِ زمختيِ آسفالت خيابان. مي‌چرخيد ميان آبي كه رقيقش كرده بود و پخش مي‌شد؛‌ پخش‌تر. خوني كه سياه مي‌زد با رگه‌هاي سرخِ روشن و خودش را مي‌رساند به جدولِ سيماني كنار جوي و كم‌كم مي‌گسترد روي آسفالت... آدم‌ها از پياده‌رو تماشا مي‌كردند و عكس مي‌گرفتند و در صبحِ پاييزي به تماشاي خوني مشغول بودند كه كُل تَرك‌هاي آسفالت را پر كرده بود و كم‌كم فرو مي‌رفت در زمين... هوا ابري بود و بي‌باران؛ ابرهايش جان نداشتند. بر فرازِ خيابانِ خون‌گرفته و آدم‌هاي گوشي به دستش، كمي بالاتر از يك نرده‌ي زنگ‌زده‌ي كهنه، دو روح بي‌خيال نشسته بودند كنار صليب كليساي كوچك خيابانِ سرسبز نارمك و به آن‌همه خوني نگه مي‌كردند كه گُه زده بود به خيابان». از همين چند سطرِ نخست رمان «خون‌خورده»‌ نوشته مهدي يزداني‌خرم پيداست كه مخاطب در اين رمان با جزئيات بسيار سروكار دارد. ساعتِ هفت صبحِ شنبه‌اي از روزهاي انتهاي آذر است كه «روحِ شاعرِ آزادي‌خواه» سر مي‌رسد و خطاب به «روح خبيث خال‌دار» مي‌پرسد «به نظرت چيزي از رگ و ريشه‌ي من مونده؟» و چند ديالوگ ديگر ميان اين دو شكل مي‌گيرد تا روايت مي‌رسد به «محسن مفتاح»‌ دانشجوي فوق‌ليسانس دانشگاه تهران در رشته زبان و ادبيات عرب، «يك دانشجوي فقير، يك دانشجوي تنها در تهرانِ سال 1394،‌ شبيه به همه‌ي دانشجويان لاغر و كزكرده‌ي سرمازده‌ي علوم انساني. تاريخ پُر است از دانشجوياني كه ادبيات و تاريخ و سياست خوانده‌اند و مجبورند براي پول درآوردن كار گِل بكنند...». ‌يزداني‌خرم پيش از اين چند تيپ از اين دانشجويان را در رمان نخست خود با عنوان «به گزارش اداره‌ی هواشناسی فردا این خورشید لعنتی» ثبت كرده بود و فضاي دانشگاه و زندگيِ اين‌دست دانشجويان اين‌بار در تهران 1394 در «خون‌خورده» نيز هست. در اين ميان، كار گلِ «محسن» جالب‌ است: «محسن مفتاح برنامه‌ي كاري روشني داشت؛ پول مي‌گرفت و سرِ‌ قبور دعا مي‌خواند... اين كاري بود خانوادگي...» اما «محسن مفتاح امروزي بود، اعتقاد داشت مُرده‌ها منتظرِ كلمات‌اند براي آمرزش و براي راحت‌تر بودن». تاريخ و گذشته‌ي سراسر خون و جنگ و سختي نيز در اين رمان به‌ميانجيِ كلمات فراخوانده مي‌شوند براي نوعي تطهير، چنان‌كه در آخر رمان مي‌آيد: «دفنِ دانشجوي تاريخْ قطعه را كثيف‌تر از هميشه كرده بود... ابرها رسيده بودند به تهران. اداره‌ي هواشناسي پيش‌بيني كرده بود باران پراكنده خواهد باريد؛ اما اين باران پراكنده نبود. تند بود و ناگهاني. روشنايي تاريك شد. آب روان شد ميان قبور. آدم‌ها پناه گرفتند. جوي‌ها پُر شدند... به‌آني هيچ نبود جز باراني تند و ابرهايي سياه با رگه‌هايي سرخ، سرخ سرخ. آب باران از درز پهلوي سنگ‌قبرِ‌ طاهر سوخته خزيد پايين. تند و بي‌وقفه... چند قطره‌ي باران توانستند برسند به جمجمه‌ي پسرِ شش‌ساله كه باقي‌مانده‌اش در گوشه‌اي از گورش يله شده بود، و خيسش كنند... باران قطع شد. از دهان آدم‌ها بخار بيرون مي‌زد. ناگهان سرما آمده بود و آن پايين، در گورِ طاهر سوخته كه بايد كناره‌اش سيمان مي‌شد، همه‌چيز خيس بود، خيسِ خيس... آخرش آب بود...».
رمانِ «خون‌خورده» كه زمستان سال پيش منتشر شد، چهارمين رمان يزداني‌خرم، روزنامه‌نگار و نويسنده است و آن‌طور كه در پشت جلدش نيز آمده است «قصه پنج برادر است در سال‌هاي دهه شصتِ ايران. از تهران تا اصفهان، از بيروت تا آبادان و از مشهد تا كليسايي كوچك در محله نارمك كه دو روح بر صليبِ لقش نشسته‌اند. قصه برادران سوخته. برادراني كه گم شده‌اند...». عمده روايتِ رمان در دهه شصت مي‌گذرد، در دوره زمانی بین سال‌هاي۱۳۶۰ تا ۱۳۶۷ و نيز در دو سه سالِ اخیر. رمانِ «خون‌خورده» مانندِ رمان قبلي نويسنده‌اش، «سرخ سفيد» به تاريخ توجه دارد و سعي دارد وقايع تاريخي و بزنگاه‌هاي تاريخ معاصر را بازخواني كند. رمان با گفت‌وگويي ميان دو روح آغاز مي‌شود و اين گويا شگردي است تا مخاطب از همان ابتدا فضاي حاكم بر رمان را احساس كند، چراكه شخصيت‌هاي محوري رمان مرده‌اند: يكي از اين شخصيت‌ها «ناصر» است كه در فصل دوم رمان معرفي مي‌شود: «من در سالِ‌1360 مُردم. ناصر سوخته هستم. متولد سال 1332 در تهران محله پامنار. بزرگ‌شده نارمك. من گم‌ شده‌ام... مرا به ياد داريد... من گم شده‌ام...». رمان چنان‌كه در رده‌بنديِ نشر چشمه آمده است در گروه «كتاب‌هاي قفسه قرمز: ساختارگرا، جريان‌گريز، ضدژانر» جاي گرفته است، و نويسنده در رمان از شيوه‌هاي روايي مختلف بهره گرفته است ازجمله همين معرفيِ شخصيت‌هاي رمان كه يادآور توضيح صحنه و آدم‌هاي بازي در نمايش‌نامه‌نويسي است. يا، آوردن عكس‌ها و نقش‌هايي در لابه‌لاي كتاب؛ از شعارنويسي روي ديوار تا عكس‌هايي از يك سنگ‌قبرها و فواصلي كه بين فصل‌ها آمده است با يك ورق پر از دايره‌هاي رنگي.

شرق: «اولش خون بود... خوني كه آرام و كُند راه باز مي‌كرد وسطِ زمختيِ آسفالت خيابان. مي‌چرخيد ميان آبي كه رقيقش كرده بود و پخش مي‌شد؛‌ پخش‌تر. خوني كه سياه مي‌زد با رگه‌هاي سرخِ روشن و خودش را مي‌رساند به جدولِ سيماني كنار جوي و كم‌كم مي‌گسترد روي آسفالت... آدم‌ها از پياده‌رو تماشا مي‌كردند و عكس مي‌گرفتند و در صبحِ پاييزي به تماشاي خوني مشغول بودند كه كُل تَرك‌هاي آسفالت را پر كرده بود و كم‌كم فرو مي‌رفت در زمين... هوا ابري بود و بي‌باران؛ ابرهايش جان نداشتند. بر فرازِ خيابانِ خون‌گرفته و آدم‌هاي گوشي به دستش، كمي بالاتر از يك نرده‌ي زنگ‌زده‌ي كهنه، دو روح بي‌خيال نشسته بودند كنار صليب كليساي كوچك خيابانِ سرسبز نارمك و به آن‌همه خوني نگه مي‌كردند كه گُه زده بود به خيابان». از همين چند سطرِ نخست رمان «خون‌خورده»‌ نوشته مهدي يزداني‌خرم پيداست كه مخاطب در اين رمان با جزئيات بسيار سروكار دارد. ساعتِ هفت صبحِ شنبه‌اي از روزهاي انتهاي آذر است كه «روحِ شاعرِ آزادي‌خواه» سر مي‌رسد و خطاب به «روح خبيث خال‌دار» مي‌پرسد «به نظرت چيزي از رگ و ريشه‌ي من مونده؟» و چند ديالوگ ديگر ميان اين دو شكل مي‌گيرد تا روايت مي‌رسد به «محسن مفتاح»‌ دانشجوي فوق‌ليسانس دانشگاه تهران در رشته زبان و ادبيات عرب، «يك دانشجوي فقير، يك دانشجوي تنها در تهرانِ سال 1394،‌ شبيه به همه‌ي دانشجويان لاغر و كزكرده‌ي سرمازده‌ي علوم انساني. تاريخ پُر است از دانشجوياني كه ادبيات و تاريخ و سياست خوانده‌اند و مجبورند براي پول درآوردن كار گِل بكنند...». ‌يزداني‌خرم پيش از اين چند تيپ از اين دانشجويان را در رمان نخست خود با عنوان «به گزارش اداره‌ی هواشناسی فردا این خورشید لعنتی» ثبت كرده بود و فضاي دانشگاه و زندگيِ اين‌دست دانشجويان اين‌بار در تهران 1394 در «خون‌خورده» نيز هست. در اين ميان، كار گلِ «محسن» جالب‌ است: «محسن مفتاح برنامه‌ي كاري روشني داشت؛ پول مي‌گرفت و سرِ‌ قبور دعا مي‌خواند... اين كاري بود خانوادگي...» اما «محسن مفتاح امروزي بود، اعتقاد داشت مُرده‌ها منتظرِ كلمات‌اند براي آمرزش و براي راحت‌تر بودن». تاريخ و گذشته‌ي سراسر خون و جنگ و سختي نيز در اين رمان به‌ميانجيِ كلمات فراخوانده مي‌شوند براي نوعي تطهير، چنان‌كه در آخر رمان مي‌آيد: «دفنِ دانشجوي تاريخْ قطعه را كثيف‌تر از هميشه كرده بود... ابرها رسيده بودند به تهران. اداره‌ي هواشناسي پيش‌بيني كرده بود باران پراكنده خواهد باريد؛ اما اين باران پراكنده نبود. تند بود و ناگهاني. روشنايي تاريك شد. آب روان شد ميان قبور. آدم‌ها پناه گرفتند. جوي‌ها پُر شدند... به‌آني هيچ نبود جز باراني تند و ابرهايي سياه با رگه‌هايي سرخ، سرخ سرخ. آب باران از درز پهلوي سنگ‌قبرِ‌ طاهر سوخته خزيد پايين. تند و بي‌وقفه... چند قطره‌ي باران توانستند برسند به جمجمه‌ي پسرِ شش‌ساله كه باقي‌مانده‌اش در گوشه‌اي از گورش يله شده بود، و خيسش كنند... باران قطع شد. از دهان آدم‌ها بخار بيرون مي‌زد. ناگهان سرما آمده بود و آن پايين، در گورِ طاهر سوخته كه بايد كناره‌اش سيمان مي‌شد، همه‌چيز خيس بود، خيسِ خيس... آخرش آب بود...».
رمانِ «خون‌خورده» كه زمستان سال پيش منتشر شد، چهارمين رمان يزداني‌خرم، روزنامه‌نگار و نويسنده است و آن‌طور كه در پشت جلدش نيز آمده است «قصه پنج برادر است در سال‌هاي دهه شصتِ ايران. از تهران تا اصفهان، از بيروت تا آبادان و از مشهد تا كليسايي كوچك در محله نارمك كه دو روح بر صليبِ لقش نشسته‌اند. قصه برادران سوخته. برادراني كه گم شده‌اند...». عمده روايتِ رمان در دهه شصت مي‌گذرد، در دوره زمانی بین سال‌هاي۱۳۶۰ تا ۱۳۶۷ و نيز در دو سه سالِ اخیر. رمانِ «خون‌خورده» مانندِ رمان قبلي نويسنده‌اش، «سرخ سفيد» به تاريخ توجه دارد و سعي دارد وقايع تاريخي و بزنگاه‌هاي تاريخ معاصر را بازخواني كند. رمان با گفت‌وگويي ميان دو روح آغاز مي‌شود و اين گويا شگردي است تا مخاطب از همان ابتدا فضاي حاكم بر رمان را احساس كند، چراكه شخصيت‌هاي محوري رمان مرده‌اند: يكي از اين شخصيت‌ها «ناصر» است كه در فصل دوم رمان معرفي مي‌شود: «من در سالِ‌1360 مُردم. ناصر سوخته هستم. متولد سال 1332 در تهران محله پامنار. بزرگ‌شده نارمك. من گم‌ شده‌ام... مرا به ياد داريد... من گم شده‌ام...». رمان چنان‌كه در رده‌بنديِ نشر چشمه آمده است در گروه «كتاب‌هاي قفسه قرمز: ساختارگرا، جريان‌گريز، ضدژانر» جاي گرفته است، و نويسنده در رمان از شيوه‌هاي روايي مختلف بهره گرفته است ازجمله همين معرفيِ شخصيت‌هاي رمان كه يادآور توضيح صحنه و آدم‌هاي بازي در نمايش‌نامه‌نويسي است. يا، آوردن عكس‌ها و نقش‌هايي در لابه‌لاي كتاب؛ از شعارنويسي روي ديوار تا عكس‌هايي از يك سنگ‌قبرها و فواصلي كه بين فصل‌ها آمده است با يك ورق پر از دايره‌هاي رنگي.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.