شعر: تمرین بیداری
فرشید فرهمندنیا
یک
شعر بهمثابه ارگانیسمی زنده، پویا و همواره در حرکت، توان و نیروی بیانگری و تفاوتیابی خود را از ناهمفازی دائمیاش با زبان مسلط و فرهنگ غالب کسب میکند و امکان مییابد که از درون ناخودآگاه متن، بصیرتهای شگرفی نسبت به آنچه در جهان هستی رقم میخورد، از ماکرو تا میکرو به دست آورد. ازاینرو برای ادامه حیات کاشفانه و انتقادی خود همیشه نیازمند نوعی آنتاگونیسم، قهرمانگرایی و آرمانخواهی است. آنتاگونیسمی که بهلحاظ ریشه لغوی برگرفته از آنتی (ضد) و اگونی (احتضار) است. شعر هم بر همین سیاق ضد-احتضار، ضد-میرایی و ضد-خمودگی است و جوهره درونی آن دمیدن بیوقفه در شیپور بیدارباش آدمیان از مغاک خواب، مرگ و نیستی است. بر این منوال تصور میکنم که شعر با گذر از مناسبات درهمپیچیده جهان امروز و شبکه تودرتوی ارتباطات در دهههای آینده، قابلیت آن را دارد که به مهمترین فرم خلاقیت هنری و نوشتاری انسانها تبدیل شود و دوران رکود، سردی و انزوا را پشت سر بگذارد.
البته شعر بدون حفظ تفاوتها و فاصلهگیری انتقادی از جریانات مسلط، نیروی ناهمفازی و نابهنگامیاش را از دست میدهد و اگر به ابتذال روزمره و منطق بازار تن دهد دیگر تفاوتی برایش باقی نمیماند و به عنصری غیرضروری و زائد بدل میشود. بنابراین شورمندی شاعرانه ایجاب میکند که همواره ایدهآل را طلب کند و با کمک مکانیسمی هشداردهنده و حفاظتکننده که میتوان آن را تقوای درونی شعر نامید از تندادن به هرگونه مرگ و حذف پرهیز کند. این مکانیسم دفاعی و هوشمندانه اجازه نمیدهد که رویکردهای معطوف به ایدهآلزدایی از شعر (جریاناتی مثل سادهنویسی، سانتیمانتالیسم یا شعارزدگی و...) بتوانند در طولانیمدت سایه مسلط و غبارآلود خود را بر اندامهای بدن پیشرونده شعری که معرف یک زبان، فرهنگ و ملیت است، بگسترانند. این بیداری و تحرکی که در بطن نوشتار گشودهای به نام شعر وجود دارد، الگویی نیرومند و مؤثر برای همه انواع نوشتار خلاقانه خواهد بود و اتفاقا این شکل از گریز به بیداری، شاکلهای کاملا همخوان با مفهوم تفاوت دریدایی دارد: کلمات در چرخهای بیپایان مدام به یکدیگر ارجاع میدهند، رزونانس ایجاد میکنند و درنهایت، هر کلمهای یکجور گریز
یا شیرجه به اقیانوس شناور کلمات دیگر بهحساب میآید. از سوی دیگر این چرخه بیپایان ارجاعات و اقتصاد نامحدود حاکم بر آن نشان میدهد که ژانری متعین و شستهورفته به نام شعر وجود ندارد و فقط ردپایی از شعر یا «انحراف از شعر» قابل تصور است. طوری که به تأسی از سخن طنزآمیز لارنس استرن در رمان «تریسترام شندی» (انحراف از مطلب، خودش اصل مطلب است) میتوان تکرار کرد: سرپیچی از شعر، خودش اصل شعر است. شعر پیشرو همیشه در حال واسازی خودش بهمنظور خیانت خلاق نسبت به نهادی است که ژانر شاعرانه نام گرفته است و این مهمترین نوع خود-انتقادی است که دامنهاش از سطح مؤلف و اثر فراتر میرود و کلیت سخن شاعرانه را در بر میگیرد.
دو
آیا شعر یک شاعر صرفا محصول و خروجی کارگاه آفرینشگری اوست یا اساسا همان کارگاه ادبیاش به حساب میآید؟ یعنی همان مکان (توپوس) و جایگاهی که فرایند آفرینش شاعرانه (پوئسیس) در آن صورت میپذیرد؟ در دستنوشتههای شاعرانی چون آپولینر، ژابس، سلان، تراکل و دیگران دیده شده است که تمامی تجربیات، اتودها، پیشنویسها، ویرایشها و یادداشتهای تکمیلی که نشاندهنده کاری کارگاهی بهمثابه یک فرایند آفرینش مستمر قلمداد میشوند، در متن اشعار حضور دارند. بدینترتیب، تمایز و مرز میان پشت صحنه و جلوی صحنه آفرینش ادبی برداشته میشود و موجودیتی به نام شعر، دیگر نه فقط محصول نهایی کارگاه شاعر بلکه خود مکان هندسی کارگاه شاعر بهحساب میآید که در آن، امکان کار و تجربه (پوئسیس) پیدا میکند. اما آیا این کنار زدن پرده و نشاندادن پشت صحنه کار، اقدامی داوطلبانه و اختیاری است که بعضی شاعران به اجرا میگذارند یا اینکه اساسا در بطن هر متنی، ردپاهایی دال بر این محوشدن تمایز «بکگراند» و «فورگراند» وجود دارد؟
رویکرد موسوم به نقد تکوینی با محوریت منتقدانی چون لانسون، گوستاو رودلر و ژان بلمن نوئل که بر بررسی و تحلیل دستنوشتهها،
پیش- متنها، چرکنویسها، خطخوردگیها و تاریخچههای شخصی نگارش مولفان تمرکز بیشتری داشتند، نشان میدهد که اگرچه در دورانهایی تلاش و همت شاعران و نویسندگان مصروف جداسازی وسواسآمیز چرکنویسها از پاکنویسها میشد و بعد از آن، مفسران و منتقدان مشغول نوشتن زندگینامههای پنهان اثر ادبی میشدند اما دینامیزم حاکم بر فرایند نوشتن هیچگاه به طور کامل اجازه چنین مرزکشی را به طور کامل نداده است و ردپاها همواره مخاطب را تا پشت و پسلههای کارگاه نویسنده/شاعر میکشانند. گونهشناسی خطخوردگیها در متن به ما نشان میدهد که هر اثر ادبی، حاصل یکسری خطخوردگیها و حذفهاست (دریدا در مقاله خود تحت عنوان «محذوف» آخرین مقاله از کتاب «نوشتار و تفاوت» که با ترجمه فارسی عبدالکریم رشیدیان توسط نشر نی منتشر شده است، به این مساله میپردازد) و حتی نظام عرضه و تقاضای ادبی در جوامع بسته که به شکلی طراحی شده تا مراحل مختلف فرایند تولید و توزیع آثار ادبی از چشمها پنهان بماند و در عوض یک روحیه غایتاندیشی و محصولگرایی صرف بر همه سلیقهها و مصرفکنندگان حاکم شود نیز قادر به برهمزدن این قوه درونی نخواهد شد. و این نکته باز هم به
نوبه خود بارقه امیدی است که انتظار روشنماندن و حتی برافروختهشدن شعله شعر در دهههای آینده را تقویت میکند.
چنانچه به تأسی از مباحث دریدا، فرض تقدمبازی آزاد دالها بر نقش سنتی معنارسانی توسط مدلولها را بپذیریم، آنگاه دیگر اصلا چیزی به نام «محصول ادبی نهایی» وجود نخواهد داشت و عملا به اصطلاحی «تحت پاکسازی و خطخورده» بدل خواهد شد و آنچه به جا میماند، فقط فراگرد و کار در جریان نوشتن و آفریدن است که تعطیلبردار نیست و توقف نمیپذیرد. در این صورت حتی یک گام فراتر خواهیم رفت: متن نه تنها کارگاه و مکان تولید نویسنده/ شاعر، بلکه دعوتی همواره گشوده به سوی خوانندهای است که میتواند در محوطه و فضای تجهیزشدهی آن به تولید معنا و خلق تصاویر و مفاهیم بپردازد. متن نه محصولی تمام-کار و بستهبندیشده که بتواند مستقیما به مخاطب عرضه شود بلکه در حکم یک فراخوان همکاری همیشه در جریان است که افراد را به مشارکت میطلبد.
بدین ترتیب دور از ذهن نخواهد بود که در روند پرشتاب تغییرات ساختاری و فکری در جهان آینده، مناسبات کلی نشر، تولید و توزیع نوشتار به تبعیت از نوشتارشناسی پیشرو دچار دگرگونیهای بنیادین شود. نوشتارشناسی درک و تلقیها از امر نو را هم دگرگون خواهد کرد: منتقد ادبی دیگر امر نو را نه فقط در آینده، بلکه در همهی زمانها میجوید: با کنکاش در گذشته، شکافتن کالبد زمان حال، رصدکردن آینده، احضار خاطرات، نگارش کابوسها و وهمها و... .
نوشتارشناسی (گراماتولوژی) برخلاف نقدهای ژورنالیستی و محفلی، مدتهاست که تأکید میکند نقادی ادبی دیگر به دنبال دستیابی به تجربهی خصوصی مولفان و عادتهای نویسندگی آنها نیست بلکه در پی بررسی جریان صیرورت، تکوین و تحقق متن، نحوه فرآوری مصالح و شیوههای تولید و کشف ابعاد پیچیده و رموز زایش متن است.
هر متنی به طور همزمان دارای دو میل متضاد است: یکی اینکه برای بسط ظرفیتهایش خود را توسعه دهد و از خودش هم فراروی کند و دیگر اینکه -همانطور که قبلا اشاره شد- با نوعی رویکرد خودانتقادی به تخریب درونی و تشریح (آناتومی) خود بپردازد. در واقع متن همزمان به عرصهای برای عملکرد مشترک مولف و منتقدی که در قالب یک همزیستی سازنده درونش سکونت دارند، تبدیل میشود و برای کسب موفقیت در این عملیات مشترک فقط گفتگو کافی نیست، بلکه باید درهمآمیزی و امتزاج کامل افقها امکانپذیر شود. آرزویی که با توجه به برآیند کلی رخدادهای فرهنگی و اجتماعی جهان معاصر و مناظر تکاندهندهای که پیش چشم جهانیان جریان دارد، بیش از هر زمان دیگری از ته دل طلب خواهد شد.
یک
شعر بهمثابه ارگانیسمی زنده، پویا و همواره در حرکت، توان و نیروی بیانگری و تفاوتیابی خود را از ناهمفازی دائمیاش با زبان مسلط و فرهنگ غالب کسب میکند و امکان مییابد که از درون ناخودآگاه متن، بصیرتهای شگرفی نسبت به آنچه در جهان هستی رقم میخورد، از ماکرو تا میکرو به دست آورد. ازاینرو برای ادامه حیات کاشفانه و انتقادی خود همیشه نیازمند نوعی آنتاگونیسم، قهرمانگرایی و آرمانخواهی است. آنتاگونیسمی که بهلحاظ ریشه لغوی برگرفته از آنتی (ضد) و اگونی (احتضار) است. شعر هم بر همین سیاق ضد-احتضار، ضد-میرایی و ضد-خمودگی است و جوهره درونی آن دمیدن بیوقفه در شیپور بیدارباش آدمیان از مغاک خواب، مرگ و نیستی است. بر این منوال تصور میکنم که شعر با گذر از مناسبات درهمپیچیده جهان امروز و شبکه تودرتوی ارتباطات در دهههای آینده، قابلیت آن را دارد که به مهمترین فرم خلاقیت هنری و نوشتاری انسانها تبدیل شود و دوران رکود، سردی و انزوا را پشت سر بگذارد.
البته شعر بدون حفظ تفاوتها و فاصلهگیری انتقادی از جریانات مسلط، نیروی ناهمفازی و نابهنگامیاش را از دست میدهد و اگر به ابتذال روزمره و منطق بازار تن دهد دیگر تفاوتی برایش باقی نمیماند و به عنصری غیرضروری و زائد بدل میشود. بنابراین شورمندی شاعرانه ایجاب میکند که همواره ایدهآل را طلب کند و با کمک مکانیسمی هشداردهنده و حفاظتکننده که میتوان آن را تقوای درونی شعر نامید از تندادن به هرگونه مرگ و حذف پرهیز کند. این مکانیسم دفاعی و هوشمندانه اجازه نمیدهد که رویکردهای معطوف به ایدهآلزدایی از شعر (جریاناتی مثل سادهنویسی، سانتیمانتالیسم یا شعارزدگی و...) بتوانند در طولانیمدت سایه مسلط و غبارآلود خود را بر اندامهای بدن پیشرونده شعری که معرف یک زبان، فرهنگ و ملیت است، بگسترانند. این بیداری و تحرکی که در بطن نوشتار گشودهای به نام شعر وجود دارد، الگویی نیرومند و مؤثر برای همه انواع نوشتار خلاقانه خواهد بود و اتفاقا این شکل از گریز به بیداری، شاکلهای کاملا همخوان با مفهوم تفاوت دریدایی دارد: کلمات در چرخهای بیپایان مدام به یکدیگر ارجاع میدهند، رزونانس ایجاد میکنند و درنهایت، هر کلمهای یکجور گریز
یا شیرجه به اقیانوس شناور کلمات دیگر بهحساب میآید. از سوی دیگر این چرخه بیپایان ارجاعات و اقتصاد نامحدود حاکم بر آن نشان میدهد که ژانری متعین و شستهورفته به نام شعر وجود ندارد و فقط ردپایی از شعر یا «انحراف از شعر» قابل تصور است. طوری که به تأسی از سخن طنزآمیز لارنس استرن در رمان «تریسترام شندی» (انحراف از مطلب، خودش اصل مطلب است) میتوان تکرار کرد: سرپیچی از شعر، خودش اصل شعر است. شعر پیشرو همیشه در حال واسازی خودش بهمنظور خیانت خلاق نسبت به نهادی است که ژانر شاعرانه نام گرفته است و این مهمترین نوع خود-انتقادی است که دامنهاش از سطح مؤلف و اثر فراتر میرود و کلیت سخن شاعرانه را در بر میگیرد.
دو
آیا شعر یک شاعر صرفا محصول و خروجی کارگاه آفرینشگری اوست یا اساسا همان کارگاه ادبیاش به حساب میآید؟ یعنی همان مکان (توپوس) و جایگاهی که فرایند آفرینش شاعرانه (پوئسیس) در آن صورت میپذیرد؟ در دستنوشتههای شاعرانی چون آپولینر، ژابس، سلان، تراکل و دیگران دیده شده است که تمامی تجربیات، اتودها، پیشنویسها، ویرایشها و یادداشتهای تکمیلی که نشاندهنده کاری کارگاهی بهمثابه یک فرایند آفرینش مستمر قلمداد میشوند، در متن اشعار حضور دارند. بدینترتیب، تمایز و مرز میان پشت صحنه و جلوی صحنه آفرینش ادبی برداشته میشود و موجودیتی به نام شعر، دیگر نه فقط محصول نهایی کارگاه شاعر بلکه خود مکان هندسی کارگاه شاعر بهحساب میآید که در آن، امکان کار و تجربه (پوئسیس) پیدا میکند. اما آیا این کنار زدن پرده و نشاندادن پشت صحنه کار، اقدامی داوطلبانه و اختیاری است که بعضی شاعران به اجرا میگذارند یا اینکه اساسا در بطن هر متنی، ردپاهایی دال بر این محوشدن تمایز «بکگراند» و «فورگراند» وجود دارد؟
رویکرد موسوم به نقد تکوینی با محوریت منتقدانی چون لانسون، گوستاو رودلر و ژان بلمن نوئل که بر بررسی و تحلیل دستنوشتهها،
پیش- متنها، چرکنویسها، خطخوردگیها و تاریخچههای شخصی نگارش مولفان تمرکز بیشتری داشتند، نشان میدهد که اگرچه در دورانهایی تلاش و همت شاعران و نویسندگان مصروف جداسازی وسواسآمیز چرکنویسها از پاکنویسها میشد و بعد از آن، مفسران و منتقدان مشغول نوشتن زندگینامههای پنهان اثر ادبی میشدند اما دینامیزم حاکم بر فرایند نوشتن هیچگاه به طور کامل اجازه چنین مرزکشی را به طور کامل نداده است و ردپاها همواره مخاطب را تا پشت و پسلههای کارگاه نویسنده/شاعر میکشانند. گونهشناسی خطخوردگیها در متن به ما نشان میدهد که هر اثر ادبی، حاصل یکسری خطخوردگیها و حذفهاست (دریدا در مقاله خود تحت عنوان «محذوف» آخرین مقاله از کتاب «نوشتار و تفاوت» که با ترجمه فارسی عبدالکریم رشیدیان توسط نشر نی منتشر شده است، به این مساله میپردازد) و حتی نظام عرضه و تقاضای ادبی در جوامع بسته که به شکلی طراحی شده تا مراحل مختلف فرایند تولید و توزیع آثار ادبی از چشمها پنهان بماند و در عوض یک روحیه غایتاندیشی و محصولگرایی صرف بر همه سلیقهها و مصرفکنندگان حاکم شود نیز قادر به برهمزدن این قوه درونی نخواهد شد. و این نکته باز هم به
نوبه خود بارقه امیدی است که انتظار روشنماندن و حتی برافروختهشدن شعله شعر در دهههای آینده را تقویت میکند.
چنانچه به تأسی از مباحث دریدا، فرض تقدمبازی آزاد دالها بر نقش سنتی معنارسانی توسط مدلولها را بپذیریم، آنگاه دیگر اصلا چیزی به نام «محصول ادبی نهایی» وجود نخواهد داشت و عملا به اصطلاحی «تحت پاکسازی و خطخورده» بدل خواهد شد و آنچه به جا میماند، فقط فراگرد و کار در جریان نوشتن و آفریدن است که تعطیلبردار نیست و توقف نمیپذیرد. در این صورت حتی یک گام فراتر خواهیم رفت: متن نه تنها کارگاه و مکان تولید نویسنده/ شاعر، بلکه دعوتی همواره گشوده به سوی خوانندهای است که میتواند در محوطه و فضای تجهیزشدهی آن به تولید معنا و خلق تصاویر و مفاهیم بپردازد. متن نه محصولی تمام-کار و بستهبندیشده که بتواند مستقیما به مخاطب عرضه شود بلکه در حکم یک فراخوان همکاری همیشه در جریان است که افراد را به مشارکت میطلبد.
بدین ترتیب دور از ذهن نخواهد بود که در روند پرشتاب تغییرات ساختاری و فکری در جهان آینده، مناسبات کلی نشر، تولید و توزیع نوشتار به تبعیت از نوشتارشناسی پیشرو دچار دگرگونیهای بنیادین شود. نوشتارشناسی درک و تلقیها از امر نو را هم دگرگون خواهد کرد: منتقد ادبی دیگر امر نو را نه فقط در آینده، بلکه در همهی زمانها میجوید: با کنکاش در گذشته، شکافتن کالبد زمان حال، رصدکردن آینده، احضار خاطرات، نگارش کابوسها و وهمها و... .
نوشتارشناسی (گراماتولوژی) برخلاف نقدهای ژورنالیستی و محفلی، مدتهاست که تأکید میکند نقادی ادبی دیگر به دنبال دستیابی به تجربهی خصوصی مولفان و عادتهای نویسندگی آنها نیست بلکه در پی بررسی جریان صیرورت، تکوین و تحقق متن، نحوه فرآوری مصالح و شیوههای تولید و کشف ابعاد پیچیده و رموز زایش متن است.
هر متنی به طور همزمان دارای دو میل متضاد است: یکی اینکه برای بسط ظرفیتهایش خود را توسعه دهد و از خودش هم فراروی کند و دیگر اینکه -همانطور که قبلا اشاره شد- با نوعی رویکرد خودانتقادی به تخریب درونی و تشریح (آناتومی) خود بپردازد. در واقع متن همزمان به عرصهای برای عملکرد مشترک مولف و منتقدی که در قالب یک همزیستی سازنده درونش سکونت دارند، تبدیل میشود و برای کسب موفقیت در این عملیات مشترک فقط گفتگو کافی نیست، بلکه باید درهمآمیزی و امتزاج کامل افقها امکانپذیر شود. آرزویی که با توجه به برآیند کلی رخدادهای فرهنگی و اجتماعی جهان معاصر و مناظر تکاندهندهای که پیش چشم جهانیان جریان دارد، بیش از هر زمان دیگری از ته دل طلب خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.