مقصود فراستخواه درباره «مطالعات میانرشتهای»:
باید نگاهی کلگرا داشت
«میانرشتهگرایی» حاصل تحولاتی است که در تاریخ علم به وجود آمده است. علم طی سالیان اخیر رشدی انباشتی- انفجاری داشته و بههمیندلیل لحظههای نوظهوری در آن پدید آمده است؛ بنابراین ساختار علم دیگر ساختار قبل نیست. قبل از قرن 18 «تخصصگرایی در علم» چندان رواج نداشت، در قرن 19 بهتدریج تخصصگرایی کلید خورد و تا قرن 20 توسعه یافت. وقتی تخصصها به وضعیت انباشتی رسیدند، بسط تجاری پیدا کردند، اما از اواخر قرن بیستم، از مرحله تخصصگرایی در علم نیز گذر کردیم و امروز میتوان از موج سوم علم سخن گفت. در این موج جدید برخلاف موج اول و دوم که علم از «ساختار درختی» برخوردار بود، «ساختاری شبکهای» به خود گرفته و نگاهی کلگرا بر آن حاکم است. در این فضا، بسیاری بر این باورند که ما وارد کهکشان «علم بزرگ» شدهایم. «علم بزرگ» سبب شده در علم خصیصههای تازهای به وجود بیاید؛ مثلا علم امروز «مسئلهگرا» شده؛ این در حالی است که علم در گذشته چندان با مسئلههای اجتماعی و علمی جامعه ارتباطی نداشت و بیشتر بر نظریهها و مفاهیم متمرکز بود. امروز همه از ضرورت مطالعات میانرشتهای سخن میگویند، چراکه مسائل آنقدر فراوان و علم آنقدر انتزاعی
شده که بین رشتهها ارتباط به وجود آمده است. در این فضا، نخست، رویکرد «مطالعات چندرشتهای» شکل گرفت. به این معنا که مثلا در خلال یک پژوهش دو پژوهشگر از حوزه روانشناسی و جامعهشناسی با هم همکاری میکردند، در این شیوه چندان ارتباط وسیع و ارگانیکی ایجاد نمیشد، اما بعدها این مطالعات توسعه یافت و فضاهای میانرشتهای به شکلی پیچیده و شبکهای شکل گرفت. در نتیجه کسی که مثلا امروز علوم اجتماعی میخواند، طبعا باید درک فلسفی هم داشته باشد. از جمله دانشگاههای پیشتاز در زمینه «مطالعات میانرشتهای» دانشگاه اوکلند نیوزیلند است که به شکلی جدی چه در سرفصلهای آموزشی و چه در جذب اعضای هیئت علمی مطالعات میانرشتهای را پیگیری میکند. در ایران هم حدودا در دو، سه دهه گذشته توجه به مطالعات میانرشتهای کلید خورده است؛ بااینحال متأسفانه هنوز ساختارها، شرایط دانشگاهی و وضعیت سیاستگذاریها چندان آمادگی میانرشتهایشدن را ندارند؛ برای مثال بسیاری از گروههای تخصصی در دانشگاهها با گروههای دیگر ارتباط درخور توجهی ندارند. فضاهای میانی در دانشگاههای ما آنچنان که باید نیست و شاید یکی از دلایل آن به ضعف «فرهنگ گفتوگو» در
جامعه برمیگردد.
«دموکراسی در علم» یعنی داشتن نگاهی آزادمنشانه و نه از روی تعصبات رشتهای به علم و اینکه اهالی هر رشتهای بپذیرند رشتههای دیگر هم اهمیت دارند. البته دموکراسی در علم صرفا به معنای میانرشتهایشدن علم نیست، بلکه دموکراتیکشدن دانشگاه، مراکز پژوهشی و فعالیتهای علمی را هم دربرمیگیرد. در ایران، در چند دهه رشته مهندسی بهعنوان رشته مسلط شناخته میشد و مدیریت بسیاری از مراکز علمی به مهندسان واگذار میشد؛ حتی در حوزه وزارت علوم نیز مهندسان بیشتر حکومت میکردند. در دورههایی هم این سلطه از آنِ جامعه پزشکی بود و اطبا بیشتر مدیریتها را از آن خود میکردند؛ اما امروز در دنیا گرایشی به سمت آزادی، برابری، چندصداییشدن، مشارکت همه رشتهها در حل مسائل جامعه و... در حال شکلگیری است. این امور باعث شده میانرشتهگرایی بهعنوان نوعی نگاه دموکراتیک به علم مطرح شود که در آن جزمیتها، تعصبات و هژمونیهای رشتهای جایی ندارد. البته امروزه برخی استادان میکوشند بهنوعی گرایشهای رشتهای خود را حاکم کنند؛ اما میانرشتهگرایی میخواهد بر این نگاه و رویکرد فائق آید. البته همانطورکه عرض کردم دموکراتیکشدن علم فقط با
میانرشتهایشدن محقق نمیشود و باید مدیریتها نیز دموکراتیک شود و استادان و نسلهای جدید، امکان مشارکت برابر داشته باشند.
تخصصگرایی امروز جوابگوی مسائل متنوع بشر نیست و باید «نگاهی کلگرا» داشت؛ اما این دانای کل به معنای دانای کل موج ماقبل تخصصگرایی نیست، بلکه یک مرحله جلوتر است و نمیتوان آن را بازگشت به عقب تلقی کرد. نگاه کلگرای امروزی با جامعیت قدیمی تفاوت دارد. نگاه کلگرای امروزی دموکراتیک و کثرتگراست. در گذشته ابنسیناها، افلاطونها و ارسطوهای محدودی بودند، اما اکنون صدها و هزاران فرد در همهجای دنیا به شکلی کلگرا به مسائل نگاه میکنند. نگاهها متنوع، متفاوت و دموکراتیک شده است. انواع دیدگاهها و انواع نظریهها وجود دارد و نیاز امروز ما نوعی «گفتوگوی آزادمنشانه» در فضاهای عمومی است و از رهگذر این گفتوگوهاست که میتوان تا حدی مسائل و مشکلات اجتماعی را فهمپذیر کرد.
مطالعات میانرشتهای در جامعه علمی ما تقریبا نوپاست و موانع این مطالعات در جامعه ما عبارتاند از: نخست تبدیل «میانرشتهای»شدن به «نارشتهای»شدن که مانعی اساسا فرهنگی است. متأسفانه چون علم، ساختارها و نهادهای آن، چنان که باید در جامعه ما توسعه کافی پیدا نکرده، ما در وضعیت بیسنتی در علم به سر میبریم که طی آن سنتها، روشها و هنجارهای علمی ما در دانشگاهها توسعه پیدا نکرده است. در نتیجه برخی افراد به نام بینرشتهایشدن بدون مطالعه و صلاحیتهای علمی و تجربی لازم درباره همهچیز صحبت میکنند که طی آن وضعیت مشوش و آشفتهای به نام میانرشتهایشدن راه میافتد. میانرشتهایشدن یک راهحل است؛ اما میتواند به یک مسئله بدل شود و به هرجومرج علمی بینجامد. از دیگر موانع میانرشتهگرایی «دولتگرایی» است. امروز آنقدر نظامهای دولتی بر دانشگاه و فضاهای علمی حاکم شدهاند که فضاهای علمی از ابتکارات درونی خود بازمانده و در نتیجه آن ابتکارات و خلاقیتهای درونی در دانشگاهها و بین دانشمندان امکان ظهور ندارد. این در حالی است که «میانرشتهای»شدن از خلاقیتها ناشی میشود، خلاقیتها به آزادی و استقلال نیاز دارد.
مانع سوم «درونگرایی دانشگاهها» است. دانشگاهها تا زمانی که صرفا به موضوعات درون خودشان بپردازند و ارتباطی با جامعه و مسائل مختلف زندگی روزمره نداشته باشند، میانرشتهایشدن امکان بحث پیدا نمیکند. یکی از علتهای پیشرفت میانرشتهایشدن، ارتباط علم با جامعه و زندگی است. دانشگاههای ما برونگرا نیستند. البته علت برونگرانبودنشان نیز به همان ضعف اختیاراتشان برمیگردد و بههمیندلیل در لاک خود فرورفتهاند. موانع مدیریتی و قانونی و برخی سیاستهای تمرکزگرایی سبب شده دانشگاهها ارتباط با جامعه محلی را بلد نباشند. در نتیجه مانع چهارم را میتوان «تمرکزگرایی» دانست که زمینهساز درونگرایی دانشگاهها هم میشود. مانع پنجم «فقدان فرهنگ گفتوگو» است. ما حاضر به گفتوگو نیستیم، سعهصدر و تحمل «دیگری» را نداریم. نمیتوانیم دیدگاههای خود را به تعویق بیندازیم. فقط میخواهیم دیدگاههای خودمان را حاکم کنیم و این مانع از گفتوگو میشود. مانع ششم نوع شکلگیری ساختارهای گروهی در دانشگاههاست. گروهها براساس رشتهها تعریف شده و در نتیجه بین این گروهها امکان گفتوگو و ارتباط خیلی سخت به وجود میآید و همچنین گرفتاری معیشتی
اعضای هیئت علمی دانشگاهها باعث شده آنان خلاقیت، فرصت و حوصله لازم را برای فعالیتهای میانرشتهای نداشته باشند.
*منبع: گزیدهای از گفتوگوی ایرانآنلاین با مقصود فراستخواه
«میانرشتهگرایی» حاصل تحولاتی است که در تاریخ علم به وجود آمده است. علم طی سالیان اخیر رشدی انباشتی- انفجاری داشته و بههمیندلیل لحظههای نوظهوری در آن پدید آمده است؛ بنابراین ساختار علم دیگر ساختار قبل نیست. قبل از قرن 18 «تخصصگرایی در علم» چندان رواج نداشت، در قرن 19 بهتدریج تخصصگرایی کلید خورد و تا قرن 20 توسعه یافت. وقتی تخصصها به وضعیت انباشتی رسیدند، بسط تجاری پیدا کردند، اما از اواخر قرن بیستم، از مرحله تخصصگرایی در علم نیز گذر کردیم و امروز میتوان از موج سوم علم سخن گفت. در این موج جدید برخلاف موج اول و دوم که علم از «ساختار درختی» برخوردار بود، «ساختاری شبکهای» به خود گرفته و نگاهی کلگرا بر آن حاکم است. در این فضا، بسیاری بر این باورند که ما وارد کهکشان «علم بزرگ» شدهایم. «علم بزرگ» سبب شده در علم خصیصههای تازهای به وجود بیاید؛ مثلا علم امروز «مسئلهگرا» شده؛ این در حالی است که علم در گذشته چندان با مسئلههای اجتماعی و علمی جامعه ارتباطی نداشت و بیشتر بر نظریهها و مفاهیم متمرکز بود. امروز همه از ضرورت مطالعات میانرشتهای سخن میگویند، چراکه مسائل آنقدر فراوان و علم آنقدر انتزاعی
شده که بین رشتهها ارتباط به وجود آمده است. در این فضا، نخست، رویکرد «مطالعات چندرشتهای» شکل گرفت. به این معنا که مثلا در خلال یک پژوهش دو پژوهشگر از حوزه روانشناسی و جامعهشناسی با هم همکاری میکردند، در این شیوه چندان ارتباط وسیع و ارگانیکی ایجاد نمیشد، اما بعدها این مطالعات توسعه یافت و فضاهای میانرشتهای به شکلی پیچیده و شبکهای شکل گرفت. در نتیجه کسی که مثلا امروز علوم اجتماعی میخواند، طبعا باید درک فلسفی هم داشته باشد. از جمله دانشگاههای پیشتاز در زمینه «مطالعات میانرشتهای» دانشگاه اوکلند نیوزیلند است که به شکلی جدی چه در سرفصلهای آموزشی و چه در جذب اعضای هیئت علمی مطالعات میانرشتهای را پیگیری میکند. در ایران هم حدودا در دو، سه دهه گذشته توجه به مطالعات میانرشتهای کلید خورده است؛ بااینحال متأسفانه هنوز ساختارها، شرایط دانشگاهی و وضعیت سیاستگذاریها چندان آمادگی میانرشتهایشدن را ندارند؛ برای مثال بسیاری از گروههای تخصصی در دانشگاهها با گروههای دیگر ارتباط درخور توجهی ندارند. فضاهای میانی در دانشگاههای ما آنچنان که باید نیست و شاید یکی از دلایل آن به ضعف «فرهنگ گفتوگو» در
جامعه برمیگردد.
«دموکراسی در علم» یعنی داشتن نگاهی آزادمنشانه و نه از روی تعصبات رشتهای به علم و اینکه اهالی هر رشتهای بپذیرند رشتههای دیگر هم اهمیت دارند. البته دموکراسی در علم صرفا به معنای میانرشتهایشدن علم نیست، بلکه دموکراتیکشدن دانشگاه، مراکز پژوهشی و فعالیتهای علمی را هم دربرمیگیرد. در ایران، در چند دهه رشته مهندسی بهعنوان رشته مسلط شناخته میشد و مدیریت بسیاری از مراکز علمی به مهندسان واگذار میشد؛ حتی در حوزه وزارت علوم نیز مهندسان بیشتر حکومت میکردند. در دورههایی هم این سلطه از آنِ جامعه پزشکی بود و اطبا بیشتر مدیریتها را از آن خود میکردند؛ اما امروز در دنیا گرایشی به سمت آزادی، برابری، چندصداییشدن، مشارکت همه رشتهها در حل مسائل جامعه و... در حال شکلگیری است. این امور باعث شده میانرشتهگرایی بهعنوان نوعی نگاه دموکراتیک به علم مطرح شود که در آن جزمیتها، تعصبات و هژمونیهای رشتهای جایی ندارد. البته امروزه برخی استادان میکوشند بهنوعی گرایشهای رشتهای خود را حاکم کنند؛ اما میانرشتهگرایی میخواهد بر این نگاه و رویکرد فائق آید. البته همانطورکه عرض کردم دموکراتیکشدن علم فقط با
میانرشتهایشدن محقق نمیشود و باید مدیریتها نیز دموکراتیک شود و استادان و نسلهای جدید، امکان مشارکت برابر داشته باشند.
تخصصگرایی امروز جوابگوی مسائل متنوع بشر نیست و باید «نگاهی کلگرا» داشت؛ اما این دانای کل به معنای دانای کل موج ماقبل تخصصگرایی نیست، بلکه یک مرحله جلوتر است و نمیتوان آن را بازگشت به عقب تلقی کرد. نگاه کلگرای امروزی با جامعیت قدیمی تفاوت دارد. نگاه کلگرای امروزی دموکراتیک و کثرتگراست. در گذشته ابنسیناها، افلاطونها و ارسطوهای محدودی بودند، اما اکنون صدها و هزاران فرد در همهجای دنیا به شکلی کلگرا به مسائل نگاه میکنند. نگاهها متنوع، متفاوت و دموکراتیک شده است. انواع دیدگاهها و انواع نظریهها وجود دارد و نیاز امروز ما نوعی «گفتوگوی آزادمنشانه» در فضاهای عمومی است و از رهگذر این گفتوگوهاست که میتوان تا حدی مسائل و مشکلات اجتماعی را فهمپذیر کرد.
مطالعات میانرشتهای در جامعه علمی ما تقریبا نوپاست و موانع این مطالعات در جامعه ما عبارتاند از: نخست تبدیل «میانرشتهای»شدن به «نارشتهای»شدن که مانعی اساسا فرهنگی است. متأسفانه چون علم، ساختارها و نهادهای آن، چنان که باید در جامعه ما توسعه کافی پیدا نکرده، ما در وضعیت بیسنتی در علم به سر میبریم که طی آن سنتها، روشها و هنجارهای علمی ما در دانشگاهها توسعه پیدا نکرده است. در نتیجه برخی افراد به نام بینرشتهایشدن بدون مطالعه و صلاحیتهای علمی و تجربی لازم درباره همهچیز صحبت میکنند که طی آن وضعیت مشوش و آشفتهای به نام میانرشتهایشدن راه میافتد. میانرشتهایشدن یک راهحل است؛ اما میتواند به یک مسئله بدل شود و به هرجومرج علمی بینجامد. از دیگر موانع میانرشتهگرایی «دولتگرایی» است. امروز آنقدر نظامهای دولتی بر دانشگاه و فضاهای علمی حاکم شدهاند که فضاهای علمی از ابتکارات درونی خود بازمانده و در نتیجه آن ابتکارات و خلاقیتهای درونی در دانشگاهها و بین دانشمندان امکان ظهور ندارد. این در حالی است که «میانرشتهای»شدن از خلاقیتها ناشی میشود، خلاقیتها به آزادی و استقلال نیاز دارد.
مانع سوم «درونگرایی دانشگاهها» است. دانشگاهها تا زمانی که صرفا به موضوعات درون خودشان بپردازند و ارتباطی با جامعه و مسائل مختلف زندگی روزمره نداشته باشند، میانرشتهایشدن امکان بحث پیدا نمیکند. یکی از علتهای پیشرفت میانرشتهایشدن، ارتباط علم با جامعه و زندگی است. دانشگاههای ما برونگرا نیستند. البته علت برونگرانبودنشان نیز به همان ضعف اختیاراتشان برمیگردد و بههمیندلیل در لاک خود فرورفتهاند. موانع مدیریتی و قانونی و برخی سیاستهای تمرکزگرایی سبب شده دانشگاهها ارتباط با جامعه محلی را بلد نباشند. در نتیجه مانع چهارم را میتوان «تمرکزگرایی» دانست که زمینهساز درونگرایی دانشگاهها هم میشود. مانع پنجم «فقدان فرهنگ گفتوگو» است. ما حاضر به گفتوگو نیستیم، سعهصدر و تحمل «دیگری» را نداریم. نمیتوانیم دیدگاههای خود را به تعویق بیندازیم. فقط میخواهیم دیدگاههای خودمان را حاکم کنیم و این مانع از گفتوگو میشود. مانع ششم نوع شکلگیری ساختارهای گروهی در دانشگاههاست. گروهها براساس رشتهها تعریف شده و در نتیجه بین این گروهها امکان گفتوگو و ارتباط خیلی سخت به وجود میآید و همچنین گرفتاری معیشتی
اعضای هیئت علمی دانشگاهها باعث شده آنان خلاقیت، فرصت و حوصله لازم را برای فعالیتهای میانرشتهای نداشته باشند.
*منبع: گزیدهای از گفتوگوی ایرانآنلاین با مقصود فراستخواه
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.