|

سيل و آوار سياست‌هاي اقتصادي

فريبرز مسعودي : عمده خاک کشور ما بر روي فلات ايران واقع شده که دو رشته‌کوه عمده البرز و زاگرس که يکي از شمال غرب تا شمال شرق مرکز خشک اين فلات مرتفع را از شمال پرباران دامنه شمالي البرز جدا کرده؛ اما رشته‌کوه زاگرس تا حدودي باعث ريزش باران در بخش‌هاي گسترده از شمال غرب تا حدود جنوب شرقي سرزمين خشک ايران مي‌شود که روي کمربند صحرايي از شمال آفريقا و مصر و عربستان را فرا‌گرفته و از ايران به سمت صحراي قره‌قوم و مغولستان و هند و چين ادامه دارد. عمده اين ريزش‌ها به سمت جلگه خوزستان در جنوب و بخش کمي به درياي خزر در شمال ايران سرازير مي‌شود. اقتصاد ايران از ديرباز با اين جغرافياي خشک و کم‌آب در مرکز و اندک سرزمين‌هاي مرطوب شمال و جنوب ايران شکل گرفته است؛ به‌گونه‌اي‌که بندرهاي آباد و مهم در جنوب ايران در طول تاريخ کارکرد ويژه‌اي فراي واردات يا صادرات اندک محصولاتي که در فلات مرکزي ايران فراهم مي‌شد، يافتند. در واقع بندرهاي جنوب ايران ضمن حفظ ارتباط روابط بازرگاني حکومت‌هاي مرکزي ايران با ساير جامعه‌هاي آن زمان توأمان نقش بسزايي در بده‌بستان‌هاي تمدن و فرهنگ ايران‌زمين با هژمون‌ها و تمدن‌هاي بزرگي که در تاريخ طولاني‌مدت از دوران روم و سپس اقتصادهاي بزرگ جنووا و ونيز، پرتغال، اسپانيا و بريتانيا، ايفا مي‌کردند. همين نقش را تا حدودي بندرهاي شمالي ايران به‌ويژه بندر انزلي و آستراخان در ارتباط با فرهنگ غرب براي ايران بازي مي‌کردند. در همين دوران دراز‌دامن سه‌هزار‌ساله اقتصاد اين فلات گسترده از طريق همين بندرها به صورت طبيعي نقش خود را برای اقتصاد جهاني بازي مي‌کرده است.
مقاومت شکننده
عصر صفويه هم‌زمان با اوج‌گيري و همه‌گيري سرمايه‌داري صنعتي در غرب بود. کشمکش‌هاي حاکمان صفوي با استعمار فرتوت و در حال فروپاشي عثماني از يک سو و استعمار نيمه سرمايه‌داري روسيه تزاري مقاومت حاکمان اين فلات را در برابر قدرت امپراتوري نوپا اما رشد‌يابنده بريتانيا به‌شدت ضعيف کرد. با سقوط امپراتوري صفوي در ايران عملا ايران آخرين دوران امپراتوري خود را سپري کرد؛ زيرا حکومت قاجار که بر ويرانه‌هاي قدرت مقهور صفوي در برابر قدرت نواستعماري بريتانيا روي کار آمده بود، با سازوکار دروني خويش هرگز نمي‌توانست مقاومت هرچند شکننده و لرزان صفوي در برابر سرمايه‌داري صنعتي جهاني را ادامه دهد. اقتصاد معيشتي و نيمه‌فئودالي ايران در دوره قاجار هرگز نمي‌توانست در برابر هجوم سيل‌آساي کالاهاي ساخته‌شده در کارخانه‌ها و فابريک‌هاي غرب سرمايه‌داري صنعتي مقاومت کند. به‌زودي بندرهاي ايراني در جنوب و شمال به‌تدريج کارکرد خود را به‌عنوان واسطه بده‌بستان‌هاي تمدن ايران با جهان از دست داده و بازرگانان ايراني با تسليم در برابر هجوم کالاهاي ساخته‌شده غربي به دروازه‌اي براي ورود اين کالاها تبديل شدند؛ اما اين تغيير نقش‌آفريني بندرهاي ايراني با اشتهاي سيري‌ناپذير صنايع غرب سرمايه‌داري به مواد اوليه کارکرد ديگري نيز يافت و آن هم صادرات اين مواد اوليه و کشاورزي به غرب بود. ورود بازرگانان غربي به‌عنوان فرستادگان و کارگزاران صنايع غرب به ايران باعث تغيير در ترکيب توليدات کشاورزي و همچنين مواد کشاورزي شد؛ در‌حالي‌که صنايع دستي مانند شال‌بافي، حريربافي و ابريشم‌بافي به‌شدت از سوي فاستوني‌هاي انگليسي تهديد شده و به‌سرعت از ميان رفتند؛ اما صنايعي مانند قالي‌بافي با سرمايه‌گذاري گسترده بازرگانان هلندي و سوئيسي در قالي‌بافي اين رشته به يک صنعت پرسود براي ايراني‌ها تبديل شد. در کشاورزي کشت محصولاتي مانند زعفران، پسته، انار و گياهانی با خاصيت دارويي به‌شدت رونق يافت؛ زيرا اين محصولات توسط بازرگانان به‌راحتي به کشورهاي غربي صادر مي‌شد. همچنين صنعت ابريشم‌بافي، نوغان‌داري، گوني‌بافي و خاويار در شمال کشور و تجارت آن به دليل خاصيت صادراتي آن در بندرهاي شمالي و توليد و صيد و تجارت صدف دريايي در بندرهاي جنوبي رونق گرفت. حتي رشد و توسعه اجتماعي و صنعتي ايران به صورت تابعي از نيازهاي صنايع غربي در‌آمد. ايجاد خط‌هاي ارتباطي تلگراف و برق و جاده‌هاي شوسه و ايجاد بندرگاه‌هاي جديد همگي بر اثر نيازهاي قدرت‌هاي صنعتي غرب و روسيه تزاري شکل گرفت. مهم‌ترين اين تغيير و دگرگوني‌ها با واگذاري امتياز کشف و استخراج نفت صورت گرفت. اين ماده حياتي اقتصادهاي سرمايه‌داري نوظهور به‌سرعت نه‌تنها اقتصاد؛ بلکه جغرافياي طبيعي و سياسي ايران را در راستای منافع سرمايه‌داري جهاني تغيير داد. احداث بندرگاه آبادان و خرمشهر در جنوبي‌ترين نقطه جلگه خوزستان و خليج فارس و احداث راه‌آهن جنوب به شمال يکي از اين تغييرات بسيار بزرگ بود که همان‌گونه که اشاره شده؛ حتي جغرافياي طبيعي و سياسي ايران را تغيير داد؛ زيرا تا پيش از آن عمده کانال ارتباطي ايران از مسير بوشهر و بندر لنگه به سوي کازرون و شيراز و از آنجا به سمت کرمانشاه و به عراق بود. بريتانيا به دليل سوق‌الجيشي و همچنين رقابت سرسختانه با آمريکا به‌عنوان يک هژمون جديد سرمايه‌داري که منافع امپراتوري بريتانيا را تهديد مي‌کرد و براي همين منظور براي نخستين‌بار در تاريخ مشغول ايجاد کشوري جديد به نام عربستان حول شرکت نفت آرامکو بود، با استخراج نفت در مسجدسليمان و انتقال آن به آبادان و ايجاد بندرگاه و پالايشگاه نفت آبادان عملا نقطه ثقل اقتصادي و سياسي ايران را به خوزستان منتقل کرد و به‌شدت از اهميت و موقعيت بندرهاي بوشهر و لنگه و شهر کازرون کاسته شد. احداث راه‌آهن از جنوب به تهران و ادامه آن به مازندران که به‌شدت مورد مخالفت دکتر مصدق، نماينده مجلس، قرار گرفت، نقش بندرهاي انزلي و آستراخان را تهديد کرد و همچنين کرمانشاه از مراودات بازرگاني و سياسي ايران برکنار ماند. فشار دولت‌هاي سرمايه‌داري غربي از جمله بريتانيا، پروس، فرانسه و بعدها آمريکا بر دولت ايران براي تأمين منافع اقتصادي صنايع خود، گذشته از فشارهاي سياسي که منجر به واگذاري امتيازهايي به دولت‌هاي اين کشورها مي‌شد، به تغيير الگوي کشت و همچنين مصرف در ايران می‌انجامید. دولت مرکزي براي احداث راه‌آهن از جنوب به مرکز، ماليات مضاعفي بر قند و شکر وضع کرد که عمدتا از روسيه به ايران وارد مي‌شد. يا با وجود آب بر بودن توليد چغندر قند، کشت اين محصول به‌شدت در ميان کشاورزان ايران ترويج داده شد. ورود درآمدهاي نفتي به اقتصاد ايران نيز فشار مضاعفي را بر اقتصاد معيشتي ايران که هنوز به‌صورت عمده از راه کشاورزي و دامپروري تأمين مي‌شد، وارد آورد که عمدتا به تأمين نيازهاي صنايع يا بازرگانان غربي اختصاص داشتند.
الگوهاي توسعه وارداتي: از جايگزيني واردات تا صادرات منابع طبيعي و کشاورزي
در جنگ دوم جهاني تنها فاشيسم هيتلري شکست نخورد، بلکه آفتاب امپراتوري بريتانيا پس از اين جنگ رو به افول نهاد. با برتري اقتصادي و هژمونيک آمريکا، اين کشور به‌همراهي اقتصادهاي غربي اروپايي از جمله فرانسه، آلمان فدرال، ايتاليا و... به ايجاد ساختارهاي اقتصادي براي کنترل اقتصاد جهاني با کمک آموزه‌هاي کينز دست زد. اجماع واشنگتن در برتون وودز براي کنترل اقتصاد به تأسيس بانک ترميم و توسعه که بعدها با افزودن چند زيرمجموعه، به «بانک جهاني» معروف شد و صندوق بين‌المللي پول و گات پرداخت. يکي از کارکردهايي که براي اين نهادها تعريف شده بود، تدوين الگوهاي توسعه براي کشورهاي توسعه‌نيافته‌اي مانند ايران و تأمين اعتبار و بودجه‌هاي مورد نياز براي اجرا و اصلاح ساختارهاي اقتصادي اين جامعه‌ها در جهت منافع خود بود. پس از چند سال از کودتا عليه نهضت ملي‌شدن نفت در ايران و سرازيرشدن درآمدهاي کلان نفتي به کشور دولت ايران به توصيه ايالات متحده آمريکا دست به اجراي اصلاحات ارضي با هدف اعمال تغيير و تحول‌هاي گسترده‌اي در اقتصاد کشاورزي و صنعتي ايران و فراهم‌کردن زمينه‌هاي رشد اقتصادي و صنعتي ايران و گسترش روابط سرمايه‌داري در ايران زد. در يکي از اصول اصلاحات ارضي که بعدها به «انقلاب سفيد» مشهور شد، ايجاد کشاورزي صنعتي در مقياس‌هاي بزرگ به نام کشت و صنعت در نظر گرفته شد که در اين رابطه ساخت سدهاي بزرگ براي زيرکشت‌بردن زمين‌هاي بزرگ‌مقياس نيز منظور شد که از جمله آنها مي‌توان به ساخت سد دز و سد سپيدرود و کشت‌و‌صنعت‌هايي مانند دشت مغان و خوزستان اشاره کرد که عمدتا به کشت محصولاتي با ماهيت صادراتي تخصيص يافتند.
اين الگوي کشت به‌شدت با اعتراض روشنفکران و برخي علما و از جمله آيت‌الله خميني روبه‌رو شد، اما اين مخالفت‌ها به‌دليل دستکاري در طبيعت و تغيير شرايط اقليمي نبود، بلکه عمدتا بر گسترش مناسبات سرمايه‌داري در روستاها و وابستگي اقتصادي و کشاورزي از اين طريق به غرب و دنياي سرمايه‌داري تأكيد مي‌شد. با وجود همه مخالفت‌هاي کساني که بعدها در انقلاب اسلامی عليه شاه و سياست‌هاي اقتصادي او شرکت داشتند، اين شيوه کشت و البته سدسازي‌ها و دست‌کاري‌هاي گسترده در طبيعت و روال طبيعي آن پس از وقفه‌اي کوتاه در انقلاب، با روي‌کار‌آمدن دولت سازندگي با توجيه کنترل سيلاب‌ها و همچنين توسعه پايدار روستايي و استفاده بهينه از منابع آبي، دوباره مورد توجه قرار گرفت. از آن تاريخ به بعد نهضت سد‌سازي نه‌تنها فروکش نکرده، بلکه روز‌به‌روز بر شدت آن در همه دولت‌ها افزوده شد.
الگوي کشت صادراتي و چيرگي اقتصاد مرکز خشک بر پيرامون )تر(
همان‌گونه که در سطرهاي بالا به اشاره‌اي گذشتيم، سرزمين ايران از دو بخش خشک در مرکز و نسبتا (تر) در جنوب و غرب و شمال (تر) تشکيل شده است. با وجود اينکه دروازه‌هاي تمدن و فرهنگ ايران در مناطق شمالي و به‌ويژه جنوب قرار دارد؛ اما با کمال شگفتي هيچ‌گاه سیاست‌مداران، شاهان و حکمرانان ايراني از اين مناطق نبوده‌اند، بلکه اين مرکز خشک و سياست‌هاي آن بوده که اقتصاد و سياست فرهنگ ايراني را زير تأثير و سيطره خود داشته است. از اواخر دوران قاجار که همراه با رشد و گسترش مناسبات اقتصادي ايران با غرب بود، برخي اقلام کشاورزي صرفا براي عرضه در بازارهاي خارجي، مورد توجه ويژه سلف‌خران و بازرگانان ايراني هم‌پيوند با بازارهاي غربي قرار گرفتند که از آن جمله بود کشت پسته، زعفران، انار و گياهان دارويي. پس از اصلاحات ارضي و احداث کشت‌و‌صنعت‌هاي مکانيزه به‌ويژه در پايين‌دست سد دز، کشت گسترده مرکبات و سيفي‌کاری برای صادرکردن به بازارهاي نوظهور شيخ‌نشين‌هاي جنوب خليج فارس مورد توجه اين کشت‌و‌صنعت‌ها قرار گرفت که بخشي از سرمايه‌هاي آنها را شرکاي خارجي تأمين می‌کردند. وقوع انقلاب در ايران و توجه اشتباه‌آلود به بخش کشاورزي که تا سال‌ها به آن به‌عنوان موتور توسعه اقتصادي کشور نگريسته مي‌شد با توجه به شکل‌گيري شيخ‌نشين‌هاي پول‌دار و ثروتمند در جنوب خليج فارس کشت محصولات آب‌بر مانند خيار، گوجه، هندوانه، خربزه، سبزي، مرکبات و برنج در مناطق خشک و کم‌آب مرکزي را به کسب‌و‌کار سودمندي براي بازرگانان ايراني و شرکاي عرب آنان تبديل کرد. توجه به سدسازي براي کشت اين‌گونه محصولات به‌ويژه در بخش‌هاي مرکزي ايران که از کم‌آبي شديد رنج مي‌بردند، افزايش يافت.
با توجه به نفوذ و دست بالاي سياست‌مداراني که از نقاط مرکزي ايران در مرکز تصميم‌گيري‌هاي کلان اقتصادي و سياسي بودند، اجراي سياست‌هايي براي تغيير اقليم خشک و سوزان مرکز با اجراي پروژه‌هاي انتقال آب ميان‌حوضه‌اي به‌شدت مورد توجه قرار گرفت، احداث صنايع آب‌بر با فشار اين سياست‌مداران در استان‌هاي مرکزي، سمنان، يزد و اصفهان که با هر توجيهي باید در مناطق ساحلي خليج فارس يا استان‌هاي پرآب خوزستان و مناطق اطراف زاگرس و استان‌هاي شمالي احداث مي‌شدند، بيش از پيش فشار را بر طبيعت کم‌جان ايران با نهضت سدسازي افزايش داد. دستکاري گسترده در طبيعت که يکي از نمودهاي آن تعطيلي جنگل‌کاري، آبخيزداري و خشکاندن دشت‌هاي حاصلخيز و کاريزها و قنات‌ها و چشمه‌ها به سود سدسازي و انتقال آب بين‌حوضه‌اي بود، نه‌تنها سودهاي کلاني براي مجريان سدسازي داشت (چه بسيار سدهايي که با وجود بارندگي‌هاي بي‌سابقه اخير هنوز کمتر از 50 درصد ذخيره آب دارند) بلکه سودهاي کلاني را برای سوداگراني به‌دنبال داشت که در پي کسب سود در اوج گراني‌هاي اخير و صدور محصولات مورد احتیاج مردم به خارج از کشور هستند که دلارهاي حاصل از آن نيز هرگز به چرخه اقتصاد سالم کشور بازنمي‌گردد و در بهترين حالت صرف واردات کالاهاي مصرفي و زيان‌بار برای اقتصاد ملي مي‌شود.

فريبرز مسعودي : عمده خاک کشور ما بر روي فلات ايران واقع شده که دو رشته‌کوه عمده البرز و زاگرس که يکي از شمال غرب تا شمال شرق مرکز خشک اين فلات مرتفع را از شمال پرباران دامنه شمالي البرز جدا کرده؛ اما رشته‌کوه زاگرس تا حدودي باعث ريزش باران در بخش‌هاي گسترده از شمال غرب تا حدود جنوب شرقي سرزمين خشک ايران مي‌شود که روي کمربند صحرايي از شمال آفريقا و مصر و عربستان را فرا‌گرفته و از ايران به سمت صحراي قره‌قوم و مغولستان و هند و چين ادامه دارد. عمده اين ريزش‌ها به سمت جلگه خوزستان در جنوب و بخش کمي به درياي خزر در شمال ايران سرازير مي‌شود. اقتصاد ايران از ديرباز با اين جغرافياي خشک و کم‌آب در مرکز و اندک سرزمين‌هاي مرطوب شمال و جنوب ايران شکل گرفته است؛ به‌گونه‌اي‌که بندرهاي آباد و مهم در جنوب ايران در طول تاريخ کارکرد ويژه‌اي فراي واردات يا صادرات اندک محصولاتي که در فلات مرکزي ايران فراهم مي‌شد، يافتند. در واقع بندرهاي جنوب ايران ضمن حفظ ارتباط روابط بازرگاني حکومت‌هاي مرکزي ايران با ساير جامعه‌هاي آن زمان توأمان نقش بسزايي در بده‌بستان‌هاي تمدن و فرهنگ ايران‌زمين با هژمون‌ها و تمدن‌هاي بزرگي که در تاريخ طولاني‌مدت از دوران روم و سپس اقتصادهاي بزرگ جنووا و ونيز، پرتغال، اسپانيا و بريتانيا، ايفا مي‌کردند. همين نقش را تا حدودي بندرهاي شمالي ايران به‌ويژه بندر انزلي و آستراخان در ارتباط با فرهنگ غرب براي ايران بازي مي‌کردند. در همين دوران دراز‌دامن سه‌هزار‌ساله اقتصاد اين فلات گسترده از طريق همين بندرها به صورت طبيعي نقش خود را برای اقتصاد جهاني بازي مي‌کرده است.
مقاومت شکننده
عصر صفويه هم‌زمان با اوج‌گيري و همه‌گيري سرمايه‌داري صنعتي در غرب بود. کشمکش‌هاي حاکمان صفوي با استعمار فرتوت و در حال فروپاشي عثماني از يک سو و استعمار نيمه سرمايه‌داري روسيه تزاري مقاومت حاکمان اين فلات را در برابر قدرت امپراتوري نوپا اما رشد‌يابنده بريتانيا به‌شدت ضعيف کرد. با سقوط امپراتوري صفوي در ايران عملا ايران آخرين دوران امپراتوري خود را سپري کرد؛ زيرا حکومت قاجار که بر ويرانه‌هاي قدرت مقهور صفوي در برابر قدرت نواستعماري بريتانيا روي کار آمده بود، با سازوکار دروني خويش هرگز نمي‌توانست مقاومت هرچند شکننده و لرزان صفوي در برابر سرمايه‌داري صنعتي جهاني را ادامه دهد. اقتصاد معيشتي و نيمه‌فئودالي ايران در دوره قاجار هرگز نمي‌توانست در برابر هجوم سيل‌آساي کالاهاي ساخته‌شده در کارخانه‌ها و فابريک‌هاي غرب سرمايه‌داري صنعتي مقاومت کند. به‌زودي بندرهاي ايراني در جنوب و شمال به‌تدريج کارکرد خود را به‌عنوان واسطه بده‌بستان‌هاي تمدن ايران با جهان از دست داده و بازرگانان ايراني با تسليم در برابر هجوم کالاهاي ساخته‌شده غربي به دروازه‌اي براي ورود اين کالاها تبديل شدند؛ اما اين تغيير نقش‌آفريني بندرهاي ايراني با اشتهاي سيري‌ناپذير صنايع غرب سرمايه‌داري به مواد اوليه کارکرد ديگري نيز يافت و آن هم صادرات اين مواد اوليه و کشاورزي به غرب بود. ورود بازرگانان غربي به‌عنوان فرستادگان و کارگزاران صنايع غرب به ايران باعث تغيير در ترکيب توليدات کشاورزي و همچنين مواد کشاورزي شد؛ در‌حالي‌که صنايع دستي مانند شال‌بافي، حريربافي و ابريشم‌بافي به‌شدت از سوي فاستوني‌هاي انگليسي تهديد شده و به‌سرعت از ميان رفتند؛ اما صنايعي مانند قالي‌بافي با سرمايه‌گذاري گسترده بازرگانان هلندي و سوئيسي در قالي‌بافي اين رشته به يک صنعت پرسود براي ايراني‌ها تبديل شد. در کشاورزي کشت محصولاتي مانند زعفران، پسته، انار و گياهانی با خاصيت دارويي به‌شدت رونق يافت؛ زيرا اين محصولات توسط بازرگانان به‌راحتي به کشورهاي غربي صادر مي‌شد. همچنين صنعت ابريشم‌بافي، نوغان‌داري، گوني‌بافي و خاويار در شمال کشور و تجارت آن به دليل خاصيت صادراتي آن در بندرهاي شمالي و توليد و صيد و تجارت صدف دريايي در بندرهاي جنوبي رونق گرفت. حتي رشد و توسعه اجتماعي و صنعتي ايران به صورت تابعي از نيازهاي صنايع غربي در‌آمد. ايجاد خط‌هاي ارتباطي تلگراف و برق و جاده‌هاي شوسه و ايجاد بندرگاه‌هاي جديد همگي بر اثر نيازهاي قدرت‌هاي صنعتي غرب و روسيه تزاري شکل گرفت. مهم‌ترين اين تغيير و دگرگوني‌ها با واگذاري امتياز کشف و استخراج نفت صورت گرفت. اين ماده حياتي اقتصادهاي سرمايه‌داري نوظهور به‌سرعت نه‌تنها اقتصاد؛ بلکه جغرافياي طبيعي و سياسي ايران را در راستای منافع سرمايه‌داري جهاني تغيير داد. احداث بندرگاه آبادان و خرمشهر در جنوبي‌ترين نقطه جلگه خوزستان و خليج فارس و احداث راه‌آهن جنوب به شمال يکي از اين تغييرات بسيار بزرگ بود که همان‌گونه که اشاره شده؛ حتي جغرافياي طبيعي و سياسي ايران را تغيير داد؛ زيرا تا پيش از آن عمده کانال ارتباطي ايران از مسير بوشهر و بندر لنگه به سوي کازرون و شيراز و از آنجا به سمت کرمانشاه و به عراق بود. بريتانيا به دليل سوق‌الجيشي و همچنين رقابت سرسختانه با آمريکا به‌عنوان يک هژمون جديد سرمايه‌داري که منافع امپراتوري بريتانيا را تهديد مي‌کرد و براي همين منظور براي نخستين‌بار در تاريخ مشغول ايجاد کشوري جديد به نام عربستان حول شرکت نفت آرامکو بود، با استخراج نفت در مسجدسليمان و انتقال آن به آبادان و ايجاد بندرگاه و پالايشگاه نفت آبادان عملا نقطه ثقل اقتصادي و سياسي ايران را به خوزستان منتقل کرد و به‌شدت از اهميت و موقعيت بندرهاي بوشهر و لنگه و شهر کازرون کاسته شد. احداث راه‌آهن از جنوب به تهران و ادامه آن به مازندران که به‌شدت مورد مخالفت دکتر مصدق، نماينده مجلس، قرار گرفت، نقش بندرهاي انزلي و آستراخان را تهديد کرد و همچنين کرمانشاه از مراودات بازرگاني و سياسي ايران برکنار ماند. فشار دولت‌هاي سرمايه‌داري غربي از جمله بريتانيا، پروس، فرانسه و بعدها آمريکا بر دولت ايران براي تأمين منافع اقتصادي صنايع خود، گذشته از فشارهاي سياسي که منجر به واگذاري امتيازهايي به دولت‌هاي اين کشورها مي‌شد، به تغيير الگوي کشت و همچنين مصرف در ايران می‌انجامید. دولت مرکزي براي احداث راه‌آهن از جنوب به مرکز، ماليات مضاعفي بر قند و شکر وضع کرد که عمدتا از روسيه به ايران وارد مي‌شد. يا با وجود آب بر بودن توليد چغندر قند، کشت اين محصول به‌شدت در ميان کشاورزان ايران ترويج داده شد. ورود درآمدهاي نفتي به اقتصاد ايران نيز فشار مضاعفي را بر اقتصاد معيشتي ايران که هنوز به‌صورت عمده از راه کشاورزي و دامپروري تأمين مي‌شد، وارد آورد که عمدتا به تأمين نيازهاي صنايع يا بازرگانان غربي اختصاص داشتند.
الگوهاي توسعه وارداتي: از جايگزيني واردات تا صادرات منابع طبيعي و کشاورزي
در جنگ دوم جهاني تنها فاشيسم هيتلري شکست نخورد، بلکه آفتاب امپراتوري بريتانيا پس از اين جنگ رو به افول نهاد. با برتري اقتصادي و هژمونيک آمريکا، اين کشور به‌همراهي اقتصادهاي غربي اروپايي از جمله فرانسه، آلمان فدرال، ايتاليا و... به ايجاد ساختارهاي اقتصادي براي کنترل اقتصاد جهاني با کمک آموزه‌هاي کينز دست زد. اجماع واشنگتن در برتون وودز براي کنترل اقتصاد به تأسيس بانک ترميم و توسعه که بعدها با افزودن چند زيرمجموعه، به «بانک جهاني» معروف شد و صندوق بين‌المللي پول و گات پرداخت. يکي از کارکردهايي که براي اين نهادها تعريف شده بود، تدوين الگوهاي توسعه براي کشورهاي توسعه‌نيافته‌اي مانند ايران و تأمين اعتبار و بودجه‌هاي مورد نياز براي اجرا و اصلاح ساختارهاي اقتصادي اين جامعه‌ها در جهت منافع خود بود. پس از چند سال از کودتا عليه نهضت ملي‌شدن نفت در ايران و سرازيرشدن درآمدهاي کلان نفتي به کشور دولت ايران به توصيه ايالات متحده آمريکا دست به اجراي اصلاحات ارضي با هدف اعمال تغيير و تحول‌هاي گسترده‌اي در اقتصاد کشاورزي و صنعتي ايران و فراهم‌کردن زمينه‌هاي رشد اقتصادي و صنعتي ايران و گسترش روابط سرمايه‌داري در ايران زد. در يکي از اصول اصلاحات ارضي که بعدها به «انقلاب سفيد» مشهور شد، ايجاد کشاورزي صنعتي در مقياس‌هاي بزرگ به نام کشت و صنعت در نظر گرفته شد که در اين رابطه ساخت سدهاي بزرگ براي زيرکشت‌بردن زمين‌هاي بزرگ‌مقياس نيز منظور شد که از جمله آنها مي‌توان به ساخت سد دز و سد سپيدرود و کشت‌و‌صنعت‌هايي مانند دشت مغان و خوزستان اشاره کرد که عمدتا به کشت محصولاتي با ماهيت صادراتي تخصيص يافتند.
اين الگوي کشت به‌شدت با اعتراض روشنفکران و برخي علما و از جمله آيت‌الله خميني روبه‌رو شد، اما اين مخالفت‌ها به‌دليل دستکاري در طبيعت و تغيير شرايط اقليمي نبود، بلکه عمدتا بر گسترش مناسبات سرمايه‌داري در روستاها و وابستگي اقتصادي و کشاورزي از اين طريق به غرب و دنياي سرمايه‌داري تأكيد مي‌شد. با وجود همه مخالفت‌هاي کساني که بعدها در انقلاب اسلامی عليه شاه و سياست‌هاي اقتصادي او شرکت داشتند، اين شيوه کشت و البته سدسازي‌ها و دست‌کاري‌هاي گسترده در طبيعت و روال طبيعي آن پس از وقفه‌اي کوتاه در انقلاب، با روي‌کار‌آمدن دولت سازندگي با توجيه کنترل سيلاب‌ها و همچنين توسعه پايدار روستايي و استفاده بهينه از منابع آبي، دوباره مورد توجه قرار گرفت. از آن تاريخ به بعد نهضت سد‌سازي نه‌تنها فروکش نکرده، بلکه روز‌به‌روز بر شدت آن در همه دولت‌ها افزوده شد.
الگوي کشت صادراتي و چيرگي اقتصاد مرکز خشک بر پيرامون )تر(
همان‌گونه که در سطرهاي بالا به اشاره‌اي گذشتيم، سرزمين ايران از دو بخش خشک در مرکز و نسبتا (تر) در جنوب و غرب و شمال (تر) تشکيل شده است. با وجود اينکه دروازه‌هاي تمدن و فرهنگ ايران در مناطق شمالي و به‌ويژه جنوب قرار دارد؛ اما با کمال شگفتي هيچ‌گاه سیاست‌مداران، شاهان و حکمرانان ايراني از اين مناطق نبوده‌اند، بلکه اين مرکز خشک و سياست‌هاي آن بوده که اقتصاد و سياست فرهنگ ايراني را زير تأثير و سيطره خود داشته است. از اواخر دوران قاجار که همراه با رشد و گسترش مناسبات اقتصادي ايران با غرب بود، برخي اقلام کشاورزي صرفا براي عرضه در بازارهاي خارجي، مورد توجه ويژه سلف‌خران و بازرگانان ايراني هم‌پيوند با بازارهاي غربي قرار گرفتند که از آن جمله بود کشت پسته، زعفران، انار و گياهان دارويي. پس از اصلاحات ارضي و احداث کشت‌و‌صنعت‌هاي مکانيزه به‌ويژه در پايين‌دست سد دز، کشت گسترده مرکبات و سيفي‌کاری برای صادرکردن به بازارهاي نوظهور شيخ‌نشين‌هاي جنوب خليج فارس مورد توجه اين کشت‌و‌صنعت‌ها قرار گرفت که بخشي از سرمايه‌هاي آنها را شرکاي خارجي تأمين می‌کردند. وقوع انقلاب در ايران و توجه اشتباه‌آلود به بخش کشاورزي که تا سال‌ها به آن به‌عنوان موتور توسعه اقتصادي کشور نگريسته مي‌شد با توجه به شکل‌گيري شيخ‌نشين‌هاي پول‌دار و ثروتمند در جنوب خليج فارس کشت محصولات آب‌بر مانند خيار، گوجه، هندوانه، خربزه، سبزي، مرکبات و برنج در مناطق خشک و کم‌آب مرکزي را به کسب‌و‌کار سودمندي براي بازرگانان ايراني و شرکاي عرب آنان تبديل کرد. توجه به سدسازي براي کشت اين‌گونه محصولات به‌ويژه در بخش‌هاي مرکزي ايران که از کم‌آبي شديد رنج مي‌بردند، افزايش يافت.
با توجه به نفوذ و دست بالاي سياست‌مداراني که از نقاط مرکزي ايران در مرکز تصميم‌گيري‌هاي کلان اقتصادي و سياسي بودند، اجراي سياست‌هايي براي تغيير اقليم خشک و سوزان مرکز با اجراي پروژه‌هاي انتقال آب ميان‌حوضه‌اي به‌شدت مورد توجه قرار گرفت، احداث صنايع آب‌بر با فشار اين سياست‌مداران در استان‌هاي مرکزي، سمنان، يزد و اصفهان که با هر توجيهي باید در مناطق ساحلي خليج فارس يا استان‌هاي پرآب خوزستان و مناطق اطراف زاگرس و استان‌هاي شمالي احداث مي‌شدند، بيش از پيش فشار را بر طبيعت کم‌جان ايران با نهضت سدسازي افزايش داد. دستکاري گسترده در طبيعت که يکي از نمودهاي آن تعطيلي جنگل‌کاري، آبخيزداري و خشکاندن دشت‌هاي حاصلخيز و کاريزها و قنات‌ها و چشمه‌ها به سود سدسازي و انتقال آب بين‌حوضه‌اي بود، نه‌تنها سودهاي کلاني براي مجريان سدسازي داشت (چه بسيار سدهايي که با وجود بارندگي‌هاي بي‌سابقه اخير هنوز کمتر از 50 درصد ذخيره آب دارند) بلکه سودهاي کلاني را برای سوداگراني به‌دنبال داشت که در پي کسب سود در اوج گراني‌هاي اخير و صدور محصولات مورد احتیاج مردم به خارج از کشور هستند که دلارهاي حاصل از آن نيز هرگز به چرخه اقتصاد سالم کشور بازنمي‌گردد و در بهترين حالت صرف واردات کالاهاي مصرفي و زيان‌بار برای اقتصاد ملي مي‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.