راه مقابله با فشار بر ايران
احمد شيرزاد . استاد دانشگاه
در زمان کوتاهي که از اقدام آمريكا درباره سپاه پاسداران ميگذرد، واکنشهاي مختلفي نيز در افکار عمومي، رسانهها و محافل سياسي و رسمي به چشم ميخورد. در ميان افکار عمومي نگراني از تنش نظامي احتمالي دراينباره، يکي از بازخوردهاست. پرسشي که روز گذشته در چند نوبت از نگارنده نيز شد، ناظر بر اين بود که آيا اقدام ايالات متحده به اين معناست که ازاينپس در نقاطي در منطقه که نيروهاي سپاه حضور دارند، با حمله نظاميان آمريكايي مواجه ميشوند؟ يا اينکه ايران تصمیم به تروریستی اعلامکردن نیروی سنتکام گرفته است؛ يعني نظاميان آمريكايي از سوی ايرانيان مورد حمله قرار ميگيرند؟ ميتوان اين پاسخ اوليه را ارائه کرد که شواهد و قرائن در زمينه رفتار ترامپ در خاورميانه و حتي همسايگان آمريكا، نشانهاي از علاقه او به ايجاد درگيري نظامي به دست نميدهد. در زمينه کره شمالي نيز بعد از مجموعهاي از تهديدهاي بسيار جدي طرفين، شرايطي کاملا معکوس رخ داد. به بيان ديگر اين مسئله فعلا يک مانور سياسي تبليغاتي است. در دوران ترامپ حتي حمله اين کشور به سوريه، نوعي رفتار انفعالي و هماهنگشده بود و در مقایسه با دوران باراک اوباما که جايزه نوبل صلح را دريافت کرد هم ميزان درگيري نظامي آمريكاييها کمتر شده است. رئيسجمهور ايالات متحده بارها اين شعار را مطرح کرده که نميخواهد دلارهاي آمريكايي خرج جنگ يا حضور نظاميان اين کشور در مناطق مختلف شود و اگر کشورها علاقهمند به اين حضور هستند، هزينه آن را خودشان بپردازند. سياست رسمي جمهوري اسلامي در اين سالها نيز اين بوده که هيچگاه شروعکننده جنگ نخواهد بود. ميدانيم نيروهاي آمريكا در سطح منطقه حضوري گسترده دارند و هرگونه ماجراجويي آنان ميتواند تبعاتی بسيار جدي به همراه داشته باشد. آنچه در تحليلهاي مفسران خارجي نيز به چشم ميخورد، ابعاد سياسی تبليغاتي و اقتصادي اين اقدام است. به نظر ميرسد طراحان اين اقدامات در ايالات متحده بيشتر به دنبال افزايش هزينه مراودات تجاري با ايران با هدف تأثيرگذاري بر فضاي اقتصادي کشور هستند؛ فضايي که مستقيما بر معيشت مردم اثر ميگذارد. حال بايد ديد تحرک اخير ايالات متحده عليه سپاه منجر به اقدام اقتصادي خاصي ميشود يا خير؟ در کنوانسيون منع تأمين مالي تروريسم، گروههاي تروريستي تعريف خاصي دارند و کشورهاي امضاکننده آن بايد از هرگونه همکاري مالي با اين گروهها اجتناب کنند. تسري گروههاي تروريستي به نيروهاي رسمي نظامي کشورها، بدعتي فوقالعاده خطرناک است و سپاه پاسداران بهعنوان نهادي که در حوزههاي سازندگي و تجهيز نيز فعال است، داراي مراوداتي با برخي کشورهاست. براي ترامپ و تيم همراه او بسيار دشوار خواهد بود با استفاده از اين حربه، بر ايران فشار اقتصادي وارد کنند و روشن هم نيست چقدر انگيزه چنين اقدامي را داشته باشند. مسئله انتخابات اسرائيل و تبليغات براي انتخاب مجدد او اهميت ويژهاي در ذهن تصميمگيرندگان آمريكايي داشته و با توجه به سالگرد خروج ترامپ از برجام، آنان تلاش کردهاند حيات تازهاي به تصميم گذشته خود بدهند. با وجود اين تحليلها و احتمالات، طرف آمريكايي بايد بداند اين مسئله از سوي ايران بسيار جدي تلقي ميشود و مردم و دولت ايران اجازه شوخي با منافع حياتي خود را نميدهند. حتي اگر اين شوخي جنبه تبليغاتي براي نشاندادن «حرف مرد يکي است» داشته باشد، براي فرد تصميمگيرنده آن هزينههاي گزافي خواهد داشت.
پيشنهاد وزير امور خارجه و تصميم شورايعالي امنيت ملي در انجام اقدام متقابل و متن اعلامي آن مبني بر مسئوليت حقوقي آمريكا در قبال هزينههاي احتمالي، عملکردي سنجيده است. اگر اين واکنش با تأخير اتفاق ميافتاد، ممکن بود پيام لازم در زمينه وجود اراده کافي ميان همه ارکان تصميمگير در ايران، به طرف آمريكايي داده نشود. درعينحال براساس سياستهاي اصولي ايران و مشي اين چند دهه، ايران تمايلي به گسترش سطح تنش نداشته و از بروز درگيري استقبال نميکند. در ديپلماسي بايد هر اقدامي با اقدام متناسب پاسخ داده شود. اقدام متقابل نامتناسب و بزرگتر به اين معنا است که کشور پاسخدهنده همه تيرهاي خود را ناگهان شليک کرده است. طرح دعوي در مجامع حقوقي بينالمللي که در سال گذشته پيروزيهاي ارزشمندي براي ايران در مقابل آمريكا به همراه داشت، نيز حتما ميتواند اين اقدام آمريكا را فاقد وجاهت حقوقي جلوه داده و رأي احتمالي پيروزي در اين پرونده، به افزايش اعتمادبهنفس ملي کمک شاياني خواهد کرد.بايد نشان داد اقدامات ماجراجويانه تيم ترامپ با محکوميت در مجامع جهاني مواجه ميشود. اتحاديههايي که براي ارتشهاي جهان ايجاد شده و وابستگان نظامي ايران در سفارتخانهها، دو ظرفيت ديگر براي رايزني و فعاليت عليه تصميم ترامپ هستند. دستگاه ديپلماسي ايران حتما ميتواند با همه طرفهاي اروپايي، چين، روسيه و همسايگان ايران به بهانه اين اقدام، مذاکره کند و با بيان اقدامات سپاه عليه داعش و گروههاي تروريستي در خارج و داخل ايران و حتي در حوزه امنيت پرواز، لزوم بياعتبارکردن تصميم ترامپ را گوشزد کنند. واکنشهاي داخلي نيز بعد ديگر اين ماجراست؛ در ايران همه جريانهاي سياسي اتفاق نظر دارند که نيروهاي نظامي در تأمين امنيت کشور و حفظ استقلال ايران نقش عمدهاي ايفا کردهاند. در همه کشورها نبايد از محبوبيت نيروهاي نظامي کاسته شود و آنها از احترام ويژهای برخوردارند. اينکه گروههاي سياسي و احزاب نسبت به تروريستناميدن سپاه پاسداران واکنش جدي نشان دادهاند، بازتابدهنده وجود غيرت ملي در ايرانيان است و اينکه مسائل و برخي اختلافنظرهای داخلي ميان نيروهاي مختلف، هيچ ارتباطي به واکنش يکپارچه در حفظ منافع ملي ندارد. درباره اينکه ايالات متحده دوران ترامپ، چه اقدامات ديگري عليه ايران ميتواند انجام دهد، به نظر نميرسد برگهاي خيلي متنوع ديگري وجود داشته باشد. بحث قراردادن سپاه در گروههاي تروريستي در عمل متضمن اقدام خاصي نيست. براي ترامپ از نظر رفتارهاي تبليغاتي مورد علاقه او بسيار مهم است که فاصله حرف تا عملش کوتاه باشد. او سال گذشته از برجام خارج شده و حتما علاقهمند بوده نشان دهد خروج او از توافق هستهاي جهاني با ايران، اثراتي روي جمهوري اسلامي داشته است؛ بنابراین هر کاري که در توان او و تيم همراهش بوده، تاکنون انجام شده و کارهايي هم که نشده، در توان آنها نبوده است. معافيت خريداران نفت ايران به معني آن نبوده که آمريكا علاقهمند به تخفيف تحريمهاي ثانويه است، بلکه معادلات بازار نفت اين اجازه را به آنها نداده است. آنها ابتدا بر اقدامات کمهزينهتر براي آمريكا متمرکز شدهاند و اگر بخواهند وارد فاز ديگري شوند، ميدانند هزينههاي بالايي بايد بپردازند که اين هم با شعارهاي ترامپ سازگاري نداشته و فرصت بيشتري براي زيرسؤالبردن عملکردش در اختيار رقباي پرشمار او قرار خواهد داد. سال 98 براي ايرانيان سالي بسيار حساس است. سيستم اقتصادي آبديدهتر شده اما درعينحال تحريمها هم بسيار جدي دنبال خواهد شد. در مجموع سال انتخابات مجلس يازدهم، از هر جنبهاي بسيار تعيينکننده است و دولت و ملت نيازمند همسويي براي عبور از آن هستند. بعد از آن قابل پيشبيني است که آمريكاييها دريابند تحريمها براي بهزانودرآوردن ايران، اقدامي کمتأثير است و به اين باور ميرسند که شيوه خود را عوض کنند و با ايران از در تعامل دربيايند . اعتراضات ديماه 96 که متأسفانه با فرصتنشناسي برخي جريانات داخلي رقيب دولت نيز توأم شد، اين تحليل غلط را در هيئت حاکمه آمريكا پديد آورد که مسائل اقتصادي به تنشهاي اجتماعي خواهد انجاميد. با وجود دشواريهاي معيشتي و اقتصادي سال 97 براي مردم، ايرانيان هم با نگاهي به سرنوشت برخي کشورهاي منطقه دريافتهاند حفظ استقلال و تلاش براي اصلاح امور از روشهاي انتقادي قانوني، راهي مناسبتر است. حوادث متأثرکننده زلزله و سيل در اين مدت، اگرچه برخي کاستيها در حوزههاي هماهنگي و مديريتي را نشان داد، اما در بخشهايي از سيستم مديريت، زمينهساز اقدامات مناسبي نيز شد که نبايد در هياهوي فضاي منفي عليه همهچيز، گم شود. ايران همچنان مؤلفههاي ثباتبخش دارد و باند ترامپ، پمپئو و بولتون بايد پاسخگوي رقيب خود و افکار عمومي داخل آمريكا و اروپا در قبال دلايل دميدن بر تنش در رابطه با ايرانيان باشد.
در زمان کوتاهي که از اقدام آمريكا درباره سپاه پاسداران ميگذرد، واکنشهاي مختلفي نيز در افکار عمومي، رسانهها و محافل سياسي و رسمي به چشم ميخورد. در ميان افکار عمومي نگراني از تنش نظامي احتمالي دراينباره، يکي از بازخوردهاست. پرسشي که روز گذشته در چند نوبت از نگارنده نيز شد، ناظر بر اين بود که آيا اقدام ايالات متحده به اين معناست که ازاينپس در نقاطي در منطقه که نيروهاي سپاه حضور دارند، با حمله نظاميان آمريكايي مواجه ميشوند؟ يا اينکه ايران تصمیم به تروریستی اعلامکردن نیروی سنتکام گرفته است؛ يعني نظاميان آمريكايي از سوی ايرانيان مورد حمله قرار ميگيرند؟ ميتوان اين پاسخ اوليه را ارائه کرد که شواهد و قرائن در زمينه رفتار ترامپ در خاورميانه و حتي همسايگان آمريكا، نشانهاي از علاقه او به ايجاد درگيري نظامي به دست نميدهد. در زمينه کره شمالي نيز بعد از مجموعهاي از تهديدهاي بسيار جدي طرفين، شرايطي کاملا معکوس رخ داد. به بيان ديگر اين مسئله فعلا يک مانور سياسي تبليغاتي است. در دوران ترامپ حتي حمله اين کشور به سوريه، نوعي رفتار انفعالي و هماهنگشده بود و در مقایسه با دوران باراک اوباما که جايزه نوبل صلح را دريافت کرد هم ميزان درگيري نظامي آمريكاييها کمتر شده است. رئيسجمهور ايالات متحده بارها اين شعار را مطرح کرده که نميخواهد دلارهاي آمريكايي خرج جنگ يا حضور نظاميان اين کشور در مناطق مختلف شود و اگر کشورها علاقهمند به اين حضور هستند، هزينه آن را خودشان بپردازند. سياست رسمي جمهوري اسلامي در اين سالها نيز اين بوده که هيچگاه شروعکننده جنگ نخواهد بود. ميدانيم نيروهاي آمريكا در سطح منطقه حضوري گسترده دارند و هرگونه ماجراجويي آنان ميتواند تبعاتی بسيار جدي به همراه داشته باشد. آنچه در تحليلهاي مفسران خارجي نيز به چشم ميخورد، ابعاد سياسی تبليغاتي و اقتصادي اين اقدام است. به نظر ميرسد طراحان اين اقدامات در ايالات متحده بيشتر به دنبال افزايش هزينه مراودات تجاري با ايران با هدف تأثيرگذاري بر فضاي اقتصادي کشور هستند؛ فضايي که مستقيما بر معيشت مردم اثر ميگذارد. حال بايد ديد تحرک اخير ايالات متحده عليه سپاه منجر به اقدام اقتصادي خاصي ميشود يا خير؟ در کنوانسيون منع تأمين مالي تروريسم، گروههاي تروريستي تعريف خاصي دارند و کشورهاي امضاکننده آن بايد از هرگونه همکاري مالي با اين گروهها اجتناب کنند. تسري گروههاي تروريستي به نيروهاي رسمي نظامي کشورها، بدعتي فوقالعاده خطرناک است و سپاه پاسداران بهعنوان نهادي که در حوزههاي سازندگي و تجهيز نيز فعال است، داراي مراوداتي با برخي کشورهاست. براي ترامپ و تيم همراه او بسيار دشوار خواهد بود با استفاده از اين حربه، بر ايران فشار اقتصادي وارد کنند و روشن هم نيست چقدر انگيزه چنين اقدامي را داشته باشند. مسئله انتخابات اسرائيل و تبليغات براي انتخاب مجدد او اهميت ويژهاي در ذهن تصميمگيرندگان آمريكايي داشته و با توجه به سالگرد خروج ترامپ از برجام، آنان تلاش کردهاند حيات تازهاي به تصميم گذشته خود بدهند. با وجود اين تحليلها و احتمالات، طرف آمريكايي بايد بداند اين مسئله از سوي ايران بسيار جدي تلقي ميشود و مردم و دولت ايران اجازه شوخي با منافع حياتي خود را نميدهند. حتي اگر اين شوخي جنبه تبليغاتي براي نشاندادن «حرف مرد يکي است» داشته باشد، براي فرد تصميمگيرنده آن هزينههاي گزافي خواهد داشت.
پيشنهاد وزير امور خارجه و تصميم شورايعالي امنيت ملي در انجام اقدام متقابل و متن اعلامي آن مبني بر مسئوليت حقوقي آمريكا در قبال هزينههاي احتمالي، عملکردي سنجيده است. اگر اين واکنش با تأخير اتفاق ميافتاد، ممکن بود پيام لازم در زمينه وجود اراده کافي ميان همه ارکان تصميمگير در ايران، به طرف آمريكايي داده نشود. درعينحال براساس سياستهاي اصولي ايران و مشي اين چند دهه، ايران تمايلي به گسترش سطح تنش نداشته و از بروز درگيري استقبال نميکند. در ديپلماسي بايد هر اقدامي با اقدام متناسب پاسخ داده شود. اقدام متقابل نامتناسب و بزرگتر به اين معنا است که کشور پاسخدهنده همه تيرهاي خود را ناگهان شليک کرده است. طرح دعوي در مجامع حقوقي بينالمللي که در سال گذشته پيروزيهاي ارزشمندي براي ايران در مقابل آمريكا به همراه داشت، نيز حتما ميتواند اين اقدام آمريكا را فاقد وجاهت حقوقي جلوه داده و رأي احتمالي پيروزي در اين پرونده، به افزايش اعتمادبهنفس ملي کمک شاياني خواهد کرد.بايد نشان داد اقدامات ماجراجويانه تيم ترامپ با محکوميت در مجامع جهاني مواجه ميشود. اتحاديههايي که براي ارتشهاي جهان ايجاد شده و وابستگان نظامي ايران در سفارتخانهها، دو ظرفيت ديگر براي رايزني و فعاليت عليه تصميم ترامپ هستند. دستگاه ديپلماسي ايران حتما ميتواند با همه طرفهاي اروپايي، چين، روسيه و همسايگان ايران به بهانه اين اقدام، مذاکره کند و با بيان اقدامات سپاه عليه داعش و گروههاي تروريستي در خارج و داخل ايران و حتي در حوزه امنيت پرواز، لزوم بياعتبارکردن تصميم ترامپ را گوشزد کنند. واکنشهاي داخلي نيز بعد ديگر اين ماجراست؛ در ايران همه جريانهاي سياسي اتفاق نظر دارند که نيروهاي نظامي در تأمين امنيت کشور و حفظ استقلال ايران نقش عمدهاي ايفا کردهاند. در همه کشورها نبايد از محبوبيت نيروهاي نظامي کاسته شود و آنها از احترام ويژهای برخوردارند. اينکه گروههاي سياسي و احزاب نسبت به تروريستناميدن سپاه پاسداران واکنش جدي نشان دادهاند، بازتابدهنده وجود غيرت ملي در ايرانيان است و اينکه مسائل و برخي اختلافنظرهای داخلي ميان نيروهاي مختلف، هيچ ارتباطي به واکنش يکپارچه در حفظ منافع ملي ندارد. درباره اينکه ايالات متحده دوران ترامپ، چه اقدامات ديگري عليه ايران ميتواند انجام دهد، به نظر نميرسد برگهاي خيلي متنوع ديگري وجود داشته باشد. بحث قراردادن سپاه در گروههاي تروريستي در عمل متضمن اقدام خاصي نيست. براي ترامپ از نظر رفتارهاي تبليغاتي مورد علاقه او بسيار مهم است که فاصله حرف تا عملش کوتاه باشد. او سال گذشته از برجام خارج شده و حتما علاقهمند بوده نشان دهد خروج او از توافق هستهاي جهاني با ايران، اثراتي روي جمهوري اسلامي داشته است؛ بنابراین هر کاري که در توان او و تيم همراهش بوده، تاکنون انجام شده و کارهايي هم که نشده، در توان آنها نبوده است. معافيت خريداران نفت ايران به معني آن نبوده که آمريكا علاقهمند به تخفيف تحريمهاي ثانويه است، بلکه معادلات بازار نفت اين اجازه را به آنها نداده است. آنها ابتدا بر اقدامات کمهزينهتر براي آمريكا متمرکز شدهاند و اگر بخواهند وارد فاز ديگري شوند، ميدانند هزينههاي بالايي بايد بپردازند که اين هم با شعارهاي ترامپ سازگاري نداشته و فرصت بيشتري براي زيرسؤالبردن عملکردش در اختيار رقباي پرشمار او قرار خواهد داد. سال 98 براي ايرانيان سالي بسيار حساس است. سيستم اقتصادي آبديدهتر شده اما درعينحال تحريمها هم بسيار جدي دنبال خواهد شد. در مجموع سال انتخابات مجلس يازدهم، از هر جنبهاي بسيار تعيينکننده است و دولت و ملت نيازمند همسويي براي عبور از آن هستند. بعد از آن قابل پيشبيني است که آمريكاييها دريابند تحريمها براي بهزانودرآوردن ايران، اقدامي کمتأثير است و به اين باور ميرسند که شيوه خود را عوض کنند و با ايران از در تعامل دربيايند . اعتراضات ديماه 96 که متأسفانه با فرصتنشناسي برخي جريانات داخلي رقيب دولت نيز توأم شد، اين تحليل غلط را در هيئت حاکمه آمريكا پديد آورد که مسائل اقتصادي به تنشهاي اجتماعي خواهد انجاميد. با وجود دشواريهاي معيشتي و اقتصادي سال 97 براي مردم، ايرانيان هم با نگاهي به سرنوشت برخي کشورهاي منطقه دريافتهاند حفظ استقلال و تلاش براي اصلاح امور از روشهاي انتقادي قانوني، راهي مناسبتر است. حوادث متأثرکننده زلزله و سيل در اين مدت، اگرچه برخي کاستيها در حوزههاي هماهنگي و مديريتي را نشان داد، اما در بخشهايي از سيستم مديريت، زمينهساز اقدامات مناسبي نيز شد که نبايد در هياهوي فضاي منفي عليه همهچيز، گم شود. ايران همچنان مؤلفههاي ثباتبخش دارد و باند ترامپ، پمپئو و بولتون بايد پاسخگوي رقيب خود و افکار عمومي داخل آمريكا و اروپا در قبال دلايل دميدن بر تنش در رابطه با ايرانيان باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.