|

بازنشر آثار ابوتراب خسروي

اسفار كاتب

شادي تهراني: پنج كتاب از ابوتراب خسروي با ويراست تازه نويسنده از سوي نشر نيماژ در آستانه بازنشر است: «آواز پر جبرئیل»، «رود راوی»، «ملکان عذاب»، «اسفار کاتبان» و «حاشیه‌ای بر مبانی داستان» كه پيش از اين در نشرهاي مختلف چاپ شده بودند و برخي‌شان سال‌هاست كه بازنشر نشدند. اينك این چند کتاب در نشر نيماژ گرد آمده‌اند.
«اسفار كاتبان» شايد نقطه‌عطف آثار ابوتراب خسروي باشد كه اينك قريب‌ به دو دهه از انتشار آن مي‌گذرد. نوع مواجهه اين نويسنده با تاريخ و مكتوبات كهن ما اين رمان را به يكي از آثار درخور تأمل ادبيات معاصر بدل كرد. ابوتراب خسروي پيش از اين رمان، دو مجموعه‌داستان «هاويه» و «ديوان سومنات» را منتشر كرده بود و با انتشار «اسفار كاتبان» در قامت رمان‌نويسي قابل نشست. «رود راوي» و «ملكان عذاب» دو رمان بعدي او نيز به‌نوعي ادامه تجربه «اسفار كاتبان» هستند، به‌طوري كه برخي منتقدان و اهل ادبيات اين رمان‌ها را سه‌گانه خواندند. مناسبات قدرت، زبان و كلمه از موضوعاتي است كه روايت ابوتراب خسروي در اين سه رمان را مي‌سازد و همين نسبت‌ها در كار اوست كه ابوتراب خسروي را به‌عنوان نويسنده‌اي صاحب‌سبك با وجه انديشيده مستمر از ديگران متمايز كرده است. «اسفار کاتبان» بار نخست در سال ۱۳۷۹ منتشر شد و سال بعد به‌عنوان بهترین رمان سال ۷۹ جایزه‌ مهرگان ادب را از آن خود كرد. رمان روايت مواجهه اقلیما دانشجوی یهودی و هم‌‌دانشگاهي او سعید است كه به‌واسطه یک تحقیق مشترک هم‌مسير مي‌شوند تا نقش قدیسان در ساخت جوامع را بازخواني كنند. «رود راوی» سال ۱۳۸۳ رمان منتخب جایزه‌ هوشنگ گلشیری شد. اين رمان فضایی سوررئالیستی دارد؛ فرزند یکی از رهبران فرق مذهبی غیررسمی برای تحصیل پزشکی به شهر لاهور می‌رود تا بتواند به سایر اعضای فرقه خدمت برساند. اما او که راوی قصه نیز هست به فرقه‌ مخالف فرقه‌ خود می‌پیوندد و به شهر خود بازمی‌گردد و از سوي رهبر فرقه، مأموريت پيدا مي‌كند تا تاریخ فرقه را بنويسد. «كلمه» و «نوشتن» در آثار ابوتراب خسروي تشخص بسيار دارند و در ساخت سبك اين نويسنده نيز موثر بوده‌اند. «ملکان عذاب» دیگر رمان مهم ابوتراب خسروی‌ است. «ملکان عذاب»، رمانی درباره سه نسل از یک خانواده که هرکدام راوی سرنوشت خود و دیگرانی‌اند که سرنوشت‌شان به نوعی با سرنوشت آن‌ها گره خورده است. ابوتراب خسروي در اين رمان سه داستان را همزمان پيش مي‌برد: داستان زندگی شیخ احمد سفلی و داستاني درباره زکریاشرف پسر شیخ احمد و نیز روایت زندگی شمس شرف پسر زکریا. «ملكان عذاب» از خلال اين روایت‌ها به گذشته دور تاریخی و فرهنگی مي‌پردازد، گذشته‌ای كه همچنان در زندگی جمعی و فردی ما به‌شكل کابوسی جريان دارد. کودتای 28 مرداد بستر بخشی از وقایع ملکان عذاب است. ابوتراب خسروی معتقد است «ادبیات ضمن اینکه تاریخ نیست تاریخ هست و در ضمن اینکه از جنس خیال است، عین واقعیت است.» اين نويسنده در گفت‌وگويي با «شرق» رمان را «عصاره زندگی» مي‌داند. «حاشیه‌ای بر مبانی داستان» كتاب ديگري است كه در مجموعه‌آثار ابوتراب خسروي منتشر مي‌شود و شامل مقالاتی است درباب نظریه‌های داستان و اين نويسنده در این کتاب موضع خود را درباره ادبيات مطرح كرده است. خسروي در همان گفت‌وگو مي‌گويد «امر نوشتن چانه‌ای است که نویسنده می‌زند برای بودن، که ردی ازش باشد، همان یادگاری‌نوشتن بر دیوار دنیا و مافیهاست.» منتها به‌باور او زمانی یادگاری نویسنده بر دیوار جهان ماندگار می‌شود که «خوب بنویسد. یادگاریش گوش‌نواز باشد و این را فقط زمان اثبات می‌کند ولاغیر. ممکن است برای کاری بر طبل‌ها بکوبند و طوری در شیپورها بدمند و اصرار داشته باشند که شاهکار است، شاید به ضرب تبلیغات نویسنده، کاری به اصطلاح دو سه سال هم عمده شود، ولی اگر کاری عالی نباشد، حتی اگر خوب هم باشد، فراموش می‌شود. تنها کارهای عالی می‌مانند.»
انتشار همزمان آثار ابوتراب خسروي به‌شكل مجموعه‌اي با طرح جلد هم‌شكل و در يك نشر بهانه‌اي است براي دوباره‌خواندن آثار اين نويسنده. بازخواني آثار خسروي جز ارزش‌هاي خاص خود، در بستر ادبيات داستاني معاصر ما نيز حاوي نكات درخور بحث و تاملي است. وجه غالب ادبيات ما تا همين چند سال پيش، از مواجهه با تاريخ و فرهنگ و ميراث مكتوب فارسي طفره مي‌رفت، گرچه در چند سال اخير برخي از نويسندگان جريان غالب سعي كردند تا با محوريت تكه‌اي از تاريخ معاصر خاصه بزنگاه‌هاي تاريخي رمان‌هايي بنويسند با ادعاي مواجهه با تاريخ، چندان روايت تازه‌اي از برهه‌اي از تاريخ ما به‌دست ندادند و تنها تاريخ را به بستر رمان‌هاي سطحي و كم‌مايه كشاندند. اما برخورد نويسندگان هم‌چون ابوتراب خسروي با تاريخ متفاوت است، او از نويسندگاني است كه در واكنش به اين غياب ننوشته و از قديم دغدغه مواجهه با تاريخ و فرهنگ مكتوب ما را داشته است. در آثار اخير، تاريخ و ادبيات دو ساحت پرت‌افتاده نيستند و يكي بر ديگري رجحاني ندارد. خسروي گاه تاريخ را دستمايه ادبيات قرار مي‌دهد مانند رمان «اسفار كاتبان» كه تاريخ به قالب ادبيات درمي‌آيد، و گاه ادبيات به‌شكل تاريخ درمي‌آيد، كه «ملكان عذاب» نمونه برجسته آن است. «تاريخ»، اغلب به‌صورت دانسته‌ها و وقايعي بسته‌بندي‌شده و حاضرآماده در رمان‌هاي جريان غالب حضور دارد، انگار ما بر هرآن‌چه در گذشته رخ داده است وقوف كامل داريم و بازخواني آن وقايع تنها براي رد و انتقاد بر گذشته است كه نتيجه‌اش استمرار وضع موجود است. اما خسروي و نويسندگاني از اين‌دست هم‌چون اميرحسن چهل‌تن و ديگران با شگردهايي از اين خوانش سردستي تاريخ مي‌گريزند. تاريخ در آثار اين نويسندگان وجهي دارد كه معاصر است، پس با بازخواني انتقادي آن مي‌توان در وضعيت موجود رخنه كرد. نمونه‌اش رمان «ملكان عذاب» خسروي كه در آن نوعی عدم قطعیت وجود دارد و اين عدم قطعیت تنها يك تکنیک ادبي نيست، بلكه ادبیات اينجا در عين پيوند با واقعيت به‌نوعي از واقعيت فاصله مي‌گيرد و با گذشته زاویه مي‌گيرد، زاویه‌ای انتقادی و پاروديك كه تصوير كليشه‌اي تاريخ به‌مثابه وقايع دردستي گذشته را مي‌شكند.

شادي تهراني: پنج كتاب از ابوتراب خسروي با ويراست تازه نويسنده از سوي نشر نيماژ در آستانه بازنشر است: «آواز پر جبرئیل»، «رود راوی»، «ملکان عذاب»، «اسفار کاتبان» و «حاشیه‌ای بر مبانی داستان» كه پيش از اين در نشرهاي مختلف چاپ شده بودند و برخي‌شان سال‌هاست كه بازنشر نشدند. اينك این چند کتاب در نشر نيماژ گرد آمده‌اند.
«اسفار كاتبان» شايد نقطه‌عطف آثار ابوتراب خسروي باشد كه اينك قريب‌ به دو دهه از انتشار آن مي‌گذرد. نوع مواجهه اين نويسنده با تاريخ و مكتوبات كهن ما اين رمان را به يكي از آثار درخور تأمل ادبيات معاصر بدل كرد. ابوتراب خسروي پيش از اين رمان، دو مجموعه‌داستان «هاويه» و «ديوان سومنات» را منتشر كرده بود و با انتشار «اسفار كاتبان» در قامت رمان‌نويسي قابل نشست. «رود راوي» و «ملكان عذاب» دو رمان بعدي او نيز به‌نوعي ادامه تجربه «اسفار كاتبان» هستند، به‌طوري كه برخي منتقدان و اهل ادبيات اين رمان‌ها را سه‌گانه خواندند. مناسبات قدرت، زبان و كلمه از موضوعاتي است كه روايت ابوتراب خسروي در اين سه رمان را مي‌سازد و همين نسبت‌ها در كار اوست كه ابوتراب خسروي را به‌عنوان نويسنده‌اي صاحب‌سبك با وجه انديشيده مستمر از ديگران متمايز كرده است. «اسفار کاتبان» بار نخست در سال ۱۳۷۹ منتشر شد و سال بعد به‌عنوان بهترین رمان سال ۷۹ جایزه‌ مهرگان ادب را از آن خود كرد. رمان روايت مواجهه اقلیما دانشجوی یهودی و هم‌‌دانشگاهي او سعید است كه به‌واسطه یک تحقیق مشترک هم‌مسير مي‌شوند تا نقش قدیسان در ساخت جوامع را بازخواني كنند. «رود راوی» سال ۱۳۸۳ رمان منتخب جایزه‌ هوشنگ گلشیری شد. اين رمان فضایی سوررئالیستی دارد؛ فرزند یکی از رهبران فرق مذهبی غیررسمی برای تحصیل پزشکی به شهر لاهور می‌رود تا بتواند به سایر اعضای فرقه خدمت برساند. اما او که راوی قصه نیز هست به فرقه‌ مخالف فرقه‌ خود می‌پیوندد و به شهر خود بازمی‌گردد و از سوي رهبر فرقه، مأموريت پيدا مي‌كند تا تاریخ فرقه را بنويسد. «كلمه» و «نوشتن» در آثار ابوتراب خسروي تشخص بسيار دارند و در ساخت سبك اين نويسنده نيز موثر بوده‌اند. «ملکان عذاب» دیگر رمان مهم ابوتراب خسروی‌ است. «ملکان عذاب»، رمانی درباره سه نسل از یک خانواده که هرکدام راوی سرنوشت خود و دیگرانی‌اند که سرنوشت‌شان به نوعی با سرنوشت آن‌ها گره خورده است. ابوتراب خسروي در اين رمان سه داستان را همزمان پيش مي‌برد: داستان زندگی شیخ احمد سفلی و داستاني درباره زکریاشرف پسر شیخ احمد و نیز روایت زندگی شمس شرف پسر زکریا. «ملكان عذاب» از خلال اين روایت‌ها به گذشته دور تاریخی و فرهنگی مي‌پردازد، گذشته‌ای كه همچنان در زندگی جمعی و فردی ما به‌شكل کابوسی جريان دارد. کودتای 28 مرداد بستر بخشی از وقایع ملکان عذاب است. ابوتراب خسروی معتقد است «ادبیات ضمن اینکه تاریخ نیست تاریخ هست و در ضمن اینکه از جنس خیال است، عین واقعیت است.» اين نويسنده در گفت‌وگويي با «شرق» رمان را «عصاره زندگی» مي‌داند. «حاشیه‌ای بر مبانی داستان» كتاب ديگري است كه در مجموعه‌آثار ابوتراب خسروي منتشر مي‌شود و شامل مقالاتی است درباب نظریه‌های داستان و اين نويسنده در این کتاب موضع خود را درباره ادبيات مطرح كرده است. خسروي در همان گفت‌وگو مي‌گويد «امر نوشتن چانه‌ای است که نویسنده می‌زند برای بودن، که ردی ازش باشد، همان یادگاری‌نوشتن بر دیوار دنیا و مافیهاست.» منتها به‌باور او زمانی یادگاری نویسنده بر دیوار جهان ماندگار می‌شود که «خوب بنویسد. یادگاریش گوش‌نواز باشد و این را فقط زمان اثبات می‌کند ولاغیر. ممکن است برای کاری بر طبل‌ها بکوبند و طوری در شیپورها بدمند و اصرار داشته باشند که شاهکار است، شاید به ضرب تبلیغات نویسنده، کاری به اصطلاح دو سه سال هم عمده شود، ولی اگر کاری عالی نباشد، حتی اگر خوب هم باشد، فراموش می‌شود. تنها کارهای عالی می‌مانند.»
انتشار همزمان آثار ابوتراب خسروي به‌شكل مجموعه‌اي با طرح جلد هم‌شكل و در يك نشر بهانه‌اي است براي دوباره‌خواندن آثار اين نويسنده. بازخواني آثار خسروي جز ارزش‌هاي خاص خود، در بستر ادبيات داستاني معاصر ما نيز حاوي نكات درخور بحث و تاملي است. وجه غالب ادبيات ما تا همين چند سال پيش، از مواجهه با تاريخ و فرهنگ و ميراث مكتوب فارسي طفره مي‌رفت، گرچه در چند سال اخير برخي از نويسندگان جريان غالب سعي كردند تا با محوريت تكه‌اي از تاريخ معاصر خاصه بزنگاه‌هاي تاريخي رمان‌هايي بنويسند با ادعاي مواجهه با تاريخ، چندان روايت تازه‌اي از برهه‌اي از تاريخ ما به‌دست ندادند و تنها تاريخ را به بستر رمان‌هاي سطحي و كم‌مايه كشاندند. اما برخورد نويسندگان هم‌چون ابوتراب خسروي با تاريخ متفاوت است، او از نويسندگاني است كه در واكنش به اين غياب ننوشته و از قديم دغدغه مواجهه با تاريخ و فرهنگ مكتوب ما را داشته است. در آثار اخير، تاريخ و ادبيات دو ساحت پرت‌افتاده نيستند و يكي بر ديگري رجحاني ندارد. خسروي گاه تاريخ را دستمايه ادبيات قرار مي‌دهد مانند رمان «اسفار كاتبان» كه تاريخ به قالب ادبيات درمي‌آيد، و گاه ادبيات به‌شكل تاريخ درمي‌آيد، كه «ملكان عذاب» نمونه برجسته آن است. «تاريخ»، اغلب به‌صورت دانسته‌ها و وقايعي بسته‌بندي‌شده و حاضرآماده در رمان‌هاي جريان غالب حضور دارد، انگار ما بر هرآن‌چه در گذشته رخ داده است وقوف كامل داريم و بازخواني آن وقايع تنها براي رد و انتقاد بر گذشته است كه نتيجه‌اش استمرار وضع موجود است. اما خسروي و نويسندگاني از اين‌دست هم‌چون اميرحسن چهل‌تن و ديگران با شگردهايي از اين خوانش سردستي تاريخ مي‌گريزند. تاريخ در آثار اين نويسندگان وجهي دارد كه معاصر است، پس با بازخواني انتقادي آن مي‌توان در وضعيت موجود رخنه كرد. نمونه‌اش رمان «ملكان عذاب» خسروي كه در آن نوعی عدم قطعیت وجود دارد و اين عدم قطعیت تنها يك تکنیک ادبي نيست، بلكه ادبیات اينجا در عين پيوند با واقعيت به‌نوعي از واقعيت فاصله مي‌گيرد و با گذشته زاویه مي‌گيرد، زاویه‌ای انتقادی و پاروديك كه تصوير كليشه‌اي تاريخ به‌مثابه وقايع دردستي گذشته را مي‌شكند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.