بینش مهندسی در كار پزشكی
بابك زماني- رئيس انجمن سكته مغزي
میگویند بینش مهندسی در تاریخ معاصر كشور ما و بهخصوص در دهههای اخیر، نقشی تأثیرگذار داشته است. بسیاری از فعالان سیاسی مؤثر و بنیانگذاران سازمانهای سیاسی از طیفهای مختلف مهندسی و فارغالتحصیلان دانشكدههای فنی بودهاند و نه فارغالتحصیل علوم سیاسی! و در واقع دانشكده فنی دانشگاه تهران همواره از مهمترین كانونهای سیاسی كشور بوده است. بينش مهندسي بر نوعي عقلانيت مكانيكي و سادهانگارانه متكي است؛ همانقدر كه براي ساخت يك خانه يا يك كارخانه لازم است. البته مقدار زيادي خوشبيني هم در آن وجود دارد، به اندازه خوشبيني مهندسي كه پس از ساخت پل با اطمينان زير آن ميايستد و البته در اين بينش باور به فعاليت جمعي (از نوع فعاليت جمعياي که كارگران در اطاعت و امر آقاي مهندس از خود نشان ميدهند) نقشي محوري دارد. اما متأسفانه روند تعاملات اجتماعی بسیاربسیار پیچیدهتر از سازوکارِ تولید و کار در یك كارگاه است. در این نوع تعاملات اكثر مواقع ممكن است برخلاف انتظار، موتور كوچك، موتور بزرگ را روشن نكند و معمولا تاكتیكهای تولید قطعات فلزی نمیتوانند با استراتژیهای كارخانه سایپا یكی باشند و بدتر از همه اینكه این كارخانه، خلاف سایر دستگاهها و كارخانهها هیچ كاتالوگی ندارد. كتابهای ماركس و لنین هم اگرچه مثل كاتالوگهای كارخانهها بسیار قطورند، اما وقتی واقعا مشغول مطالعه خود آنها میشوید، میبینید که كتابهای ماركس در اصل كلمات و جملات پیچیده و ثقیلی با معانی اقتصادی هستند و كتابهای لنین هم فقط مشاجرات لفظی تند و تیز، با انواع اتهامات خطاب به مخالفانش! اگر هم خودتان را لنین و مخالفانتان را مخالفان لنین به حساب بیاورید، یعنی بخواهید كاتالوگمآبانه از این كتابها استفاده كنید، چنان نتایج افتضاحی به بار میآید كه یا باید سازمان را منحل كنید یا با چوب و چماق حرفتان را به كرسی بنشانید. اینكه این موضوع تا چه حد محدود به كشور ما و تا چه حد خاص كشورهایی است كه در دوران گذارند، موضوع مهمی است، اما مقصود این یادداشت نیست. در اینجا فقط میخواهم به این نكته اشاره كنم كه این بینش مهندسی محدود به سیاست ما نیست. نوعی بینش مهندسی با همان نگاه مكانیكی و همان باور خوشبینانه به عقل در كار پزشكی هم وجود دارد. كافی است با یكی از استادان دانشگاه صنعتی شریف درباره ابتلای یكی از بستگانش به صرع دقایقی همكلام شوید تا دریابید نگاه مهندسی به كار پزشكی چگونه میتواند باشد. تنها جوابهایی دقیق درباره علتها طلب میكند و هر نوع كاری را مقدور میپندارد. نگاه مهندسی به طب محدود به مهندسان نیست. هر نگاهی كه ارزش نمیدانمهای آگاهانه طب در پاسخ به سؤالات را درك نمیكند یا آن را نادانی طبیب میپندارد، هر نگاهی كه تنها پاسخهایی دقیق و بیچونوچرا را میطلبد، هر نگاهی كه خواستار نوعی تضمین در كار پزشكی است، هر نگاهی كه تنها در بند نتیجه است و به راهكار توجهی ندارد. ترجیح كارهای عملی بر كارهای تعقلی در واقع نوعی نگاه مهندسی به مقولهای است كه از اساس مبانی پیچیدهتری دارد. بهعلاوه، اینكه سینوزیت بهعنوان علت سردرد بسیار محبوبتر از مفهوم میگرن است، نوعی نگاه مهندسی به قضیه است. سینوزیت نوعی آلودگی بیرونی است كه كارگاه را فراگرفته؛ میتوان با شستوشوی مناسب نشد با جراحی، كاملا از آن پاك شد. در مقابل میگرن چیست؟ نامی كه دكترها روی این سردرد میگذارند و خودشان هم نمیدانند چیست! عامل ویروسی در بسیاری از التهابات سیستم عصبی هم همینطور است. درك اینكه ویروس میتواند نخاع یا عصب صورت یا عصب گوش را مبتلا كند ایده جالبی است؛ هم قابل فهم و هم قابل علاج. بینش مهندسی معتقد است به عمل كار برآید به سخندانی نیست. بینش پزشكی تشخیص را بیش از هر چیز از ورای گفتوگویی نظاممند درمییابد. بینش مهندسی بسیار زودتر به نتیجه میرسد و زود عمل میكند. بینش پزشكی میتواند تهور مورد لزوم برای هیچ كاری نكردن، صبر و انتظار را هم دریابد. آیا نگاه مهندسی به پدیدههای انسانی و اجتماعی مختص جامعه ماست یا این هم روندی اجتنابناپذیر در بیرونآمدن از سیاهه قرون است؟
میگویند بینش مهندسی در تاریخ معاصر كشور ما و بهخصوص در دهههای اخیر، نقشی تأثیرگذار داشته است. بسیاری از فعالان سیاسی مؤثر و بنیانگذاران سازمانهای سیاسی از طیفهای مختلف مهندسی و فارغالتحصیلان دانشكدههای فنی بودهاند و نه فارغالتحصیل علوم سیاسی! و در واقع دانشكده فنی دانشگاه تهران همواره از مهمترین كانونهای سیاسی كشور بوده است. بينش مهندسي بر نوعي عقلانيت مكانيكي و سادهانگارانه متكي است؛ همانقدر كه براي ساخت يك خانه يا يك كارخانه لازم است. البته مقدار زيادي خوشبيني هم در آن وجود دارد، به اندازه خوشبيني مهندسي كه پس از ساخت پل با اطمينان زير آن ميايستد و البته در اين بينش باور به فعاليت جمعي (از نوع فعاليت جمعياي که كارگران در اطاعت و امر آقاي مهندس از خود نشان ميدهند) نقشي محوري دارد. اما متأسفانه روند تعاملات اجتماعی بسیاربسیار پیچیدهتر از سازوکارِ تولید و کار در یك كارگاه است. در این نوع تعاملات اكثر مواقع ممكن است برخلاف انتظار، موتور كوچك، موتور بزرگ را روشن نكند و معمولا تاكتیكهای تولید قطعات فلزی نمیتوانند با استراتژیهای كارخانه سایپا یكی باشند و بدتر از همه اینكه این كارخانه، خلاف سایر دستگاهها و كارخانهها هیچ كاتالوگی ندارد. كتابهای ماركس و لنین هم اگرچه مثل كاتالوگهای كارخانهها بسیار قطورند، اما وقتی واقعا مشغول مطالعه خود آنها میشوید، میبینید که كتابهای ماركس در اصل كلمات و جملات پیچیده و ثقیلی با معانی اقتصادی هستند و كتابهای لنین هم فقط مشاجرات لفظی تند و تیز، با انواع اتهامات خطاب به مخالفانش! اگر هم خودتان را لنین و مخالفانتان را مخالفان لنین به حساب بیاورید، یعنی بخواهید كاتالوگمآبانه از این كتابها استفاده كنید، چنان نتایج افتضاحی به بار میآید كه یا باید سازمان را منحل كنید یا با چوب و چماق حرفتان را به كرسی بنشانید. اینكه این موضوع تا چه حد محدود به كشور ما و تا چه حد خاص كشورهایی است كه در دوران گذارند، موضوع مهمی است، اما مقصود این یادداشت نیست. در اینجا فقط میخواهم به این نكته اشاره كنم كه این بینش مهندسی محدود به سیاست ما نیست. نوعی بینش مهندسی با همان نگاه مكانیكی و همان باور خوشبینانه به عقل در كار پزشكی هم وجود دارد. كافی است با یكی از استادان دانشگاه صنعتی شریف درباره ابتلای یكی از بستگانش به صرع دقایقی همكلام شوید تا دریابید نگاه مهندسی به كار پزشكی چگونه میتواند باشد. تنها جوابهایی دقیق درباره علتها طلب میكند و هر نوع كاری را مقدور میپندارد. نگاه مهندسی به طب محدود به مهندسان نیست. هر نگاهی كه ارزش نمیدانمهای آگاهانه طب در پاسخ به سؤالات را درك نمیكند یا آن را نادانی طبیب میپندارد، هر نگاهی كه تنها پاسخهایی دقیق و بیچونوچرا را میطلبد، هر نگاهی كه خواستار نوعی تضمین در كار پزشكی است، هر نگاهی كه تنها در بند نتیجه است و به راهكار توجهی ندارد. ترجیح كارهای عملی بر كارهای تعقلی در واقع نوعی نگاه مهندسی به مقولهای است كه از اساس مبانی پیچیدهتری دارد. بهعلاوه، اینكه سینوزیت بهعنوان علت سردرد بسیار محبوبتر از مفهوم میگرن است، نوعی نگاه مهندسی به قضیه است. سینوزیت نوعی آلودگی بیرونی است كه كارگاه را فراگرفته؛ میتوان با شستوشوی مناسب نشد با جراحی، كاملا از آن پاك شد. در مقابل میگرن چیست؟ نامی كه دكترها روی این سردرد میگذارند و خودشان هم نمیدانند چیست! عامل ویروسی در بسیاری از التهابات سیستم عصبی هم همینطور است. درك اینكه ویروس میتواند نخاع یا عصب صورت یا عصب گوش را مبتلا كند ایده جالبی است؛ هم قابل فهم و هم قابل علاج. بینش مهندسی معتقد است به عمل كار برآید به سخندانی نیست. بینش پزشكی تشخیص را بیش از هر چیز از ورای گفتوگویی نظاممند درمییابد. بینش مهندسی بسیار زودتر به نتیجه میرسد و زود عمل میكند. بینش پزشكی میتواند تهور مورد لزوم برای هیچ كاری نكردن، صبر و انتظار را هم دریابد. آیا نگاه مهندسی به پدیدههای انسانی و اجتماعی مختص جامعه ماست یا این هم روندی اجتنابناپذیر در بیرونآمدن از سیاهه قرون است؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.