|

ارتباط توسعه معاهدات بین‌المللی کنترل مواد مخدر با پاسخ‌های ملی و بین‌المللی

از کمیسیون تریاک تا امروز

اسدالله افشار

توسعه معاهدات بین‌المللی کنترل مواد مخدر عمیقا با پاسخ‌های ملی و بین‌المللی نسبت به تغییرات مصرف و قاچاق مواد مخدر غیرمجاز در ارتباط است. پیشنهادهای اولین کنفرانس بین‌المللی مواد مخدر که در سال 1909 در شانگهای برگزار شد و بعدها به «کمیسیون تریاک» شهرت یافت و نیز مفاد کنوانسیون بین‌المللی تریاک 1912، نتایج اجماع بین‌المللی نحوه مقابله با دسترسی مواد- خصوصا تریاک- در برخی کشورها برای مقاصد غیرپزشکی است؛ مسئله‌ای که منجر به گسترش شدید سوءمصرف مواد و مشکلات اجتماعی و پزشکی فراوانی شد. از آن زمان، تغییرات شدیدی در ماهیت و شیوع سوءمصرف مواد ایجاد شده است. نخست؛ پیشرفت علومی مانند داروشناسی و شیمی‌ آلی ترکیبی و تکنولوژی‌های تولید صنعتی منجر به ظهور و گسترش بازار صدها مواد جدید روان‌گردان شده است. این امر به توسعه درمان‌های پزشکی، بازتوانی و مراقبت پس از ترک میلیون‌ها نفر کمک کرده است. مصرف پزشکی نامناسب و در سطحی وسیع‌تر مصرف غیرپزشکی داروهای مشابه دری به سوی مصرف داروهای جدید گشود. دوم؛ مصرف مواد مخدر که مشکل کشورهای محدودی محسوب می‌شد، به مشکلی جهانی تبدیل شد. پاسخ به این فرایند در حال تغییر در کنوانسیون‌های مقابله‌ای بین‌المللی، از جمله کنوانسیون‌های معتبر انعکاس پیدا کرد. کنوانسیون مواد مخدر 1961 [1] در راستای ارزیابی بین‌المللی و کنترل کشت، تولید، ساخت و توزیع مواد مخدر طبیعی منعقد شد. دولت‌ها متعهد به ارزیابی میزان مصرف مواد مخدر و داروهای غیرمجاز شدند. کنوانسیونی نیز در راستای مصرف مواد روان‌گردان در سال 1971 [2] منعقد شد و طبق این کنوانسیون، دولت‌ها موظف شدند، واکنش مناسبی به انواع گوناگون در حال گسترش طیف مواد مخدر نشان داده و برخی داروهای ترکیبی را کنترل کنند. با توجه به کنوانسیون 1971 از انحراف مواد روان‌گردان مختلف از منابع قانونی به مسیرهای غیرمجاز به‌گونه‌ای موفقیت‌آمیز پیشگیری شد و این موفقیت به طرز چشمگیری ناشی از ابزارهای کنترل پیشنهادشده از سوی هیئت بین‌المللی مواد مخدر و شورای اجتماعی و اقتصادی است. کنوانسیون 1988 مقابله با قاچاق غیرقانونی مواد مخدر و داروهای روان‌گردان سازمان ملل، واکنش جامعه بین‌المللی به افزایش کشت، تولید، ساخت و فعالیت‌های غیرمجاز قاچاق را بازتاب داد. اجرا و ارزیابی‌های صورت‌گرفته نشان‌دهنده این بود که بیشترین میزان مواد مخدر موجود در بازارهای غیرقانونی قاچاق مواد مخدر در کارخانه‌ها و شرایط غیرقانونی تولید شده‌اند. قاچاق بین‌المللی غیرقانونی مواد مخدر اساسا از طریق محصولات غیرقانونی و آزمایشگاه‌های مخفی تأمین می‌شود. در نتیجه، مفاد کنوانسیون‌های پیشین مقابله با قاچاق مواد مخدر غیرقانونی به اندازه کافی جامع نبوده‌اند. به منظور مقابله با افزایش سریع فعالیت‌های غیرقانونی مواد مخدر و داروهای روان‌گردان، کنوانسیون 1988 مفاد جدید و سازنده مبارزه با قاچاق مواد مخدر و پول‌شویی را تصویب کرده و زمینه‌های جدید همکاری و مشارکت بین‌المللی را فراهم کرده است. سه معاهده اصلی کنترل بین‌المللی مواد مخدر، متقابلا یکدیگر را تکمیل و حمایت می‌کنند. هر یک از آنها سطح فعالیت دیگری را افزایش داده و تقویت می‌کنند و هیچ‌یک از آنها به تنهایی جامع و فراگیر نیستند. استراتژی‌های بازتاب‌شده در کنوانسیون‌ها جنبه تکاملی داشته، اما هدف اصلی هر سه پیشگیری از مصرف مواد مخدر در مقاصد غیرپزشکی است. این هدف منحصربه‌فرد و یگانه باید توسط همه دولت‌ها و سیستم‌های کنترل بین‌المللی مورد توجه قرار گیرد.

[1] - کنوانسیون سازمان ملل متحد برای مبارزه با مواد مخدر که در سال ۱۹۶۱ میلادی (۱۳۳۸ خورشیدی) به تصویب مجمع عمومی این سازمان رسید، نخستین تلاش جدی‌تر سازمان ملل برای مبارزه با مواد مخدر در سطح جهان به حساب می‌آید. این کنوانسیون در سال ۱۳۴۱ به امضای نماینده وقت دولت ایران رسید و مجلس شورای ملی نیز سرانجام در روز ۱۸ تیر ۱۳۵۱ این کنوانسیون را از تصویب گذراند. پس از انقلاب اسلامی نیز جمهوری اسلامی ایران قانون الحاق به این کنوانسیون را ابقا کرده و به آن پایبند ماند.
[2] - کنوانسیون سازمان ملل متحد برای مبارزه با قاچاق مواد و داروهای روان‌گردان که دومین کنوانسیون مختص به مبارزه با مواد در تاریخ سازمان ملل به حساب می‌آید. این کنوانسیون در سال ۱۹۷۱ به تصویب مجمع عمومی سازمان ملل رسید و از سال ۱۳۶۸ در مجلس شورای اسلامی ایران به بحث گذاشته شد. سرانجام پارلمان جمهوری اسلامی ایران در سوم آذرماه ۱۳۷۰ قانون الحاق دولت به این کنوانسیون را از تصویب گذراند. [3] - به دولت جمهوری اسلامی ایران اجازه داده می‌شود به پروتکل مصوب 1972 میلادی برابر با 1351 هجری‌شمسی اصلاحی معاهده‌واحد مواد مخدر مورخ 1961 میلادی برابر با 1340 هجری‌شمسی مشتمل بر یک مقدمه و 22 ماده ملحق شده و اسناد‌ مربوطه را نیز در این زمینه تسلیم کرده است.

توسعه معاهدات بین‌المللی کنترل مواد مخدر عمیقا با پاسخ‌های ملی و بین‌المللی نسبت به تغییرات مصرف و قاچاق مواد مخدر غیرمجاز در ارتباط است. پیشنهادهای اولین کنفرانس بین‌المللی مواد مخدر که در سال 1909 در شانگهای برگزار شد و بعدها به «کمیسیون تریاک» شهرت یافت و نیز مفاد کنوانسیون بین‌المللی تریاک 1912، نتایج اجماع بین‌المللی نحوه مقابله با دسترسی مواد- خصوصا تریاک- در برخی کشورها برای مقاصد غیرپزشکی است؛ مسئله‌ای که منجر به گسترش شدید سوءمصرف مواد و مشکلات اجتماعی و پزشکی فراوانی شد. از آن زمان، تغییرات شدیدی در ماهیت و شیوع سوءمصرف مواد ایجاد شده است. نخست؛ پیشرفت علومی مانند داروشناسی و شیمی‌ آلی ترکیبی و تکنولوژی‌های تولید صنعتی منجر به ظهور و گسترش بازار صدها مواد جدید روان‌گردان شده است. این امر به توسعه درمان‌های پزشکی، بازتوانی و مراقبت پس از ترک میلیون‌ها نفر کمک کرده است. مصرف پزشکی نامناسب و در سطحی وسیع‌تر مصرف غیرپزشکی داروهای مشابه دری به سوی مصرف داروهای جدید گشود. دوم؛ مصرف مواد مخدر که مشکل کشورهای محدودی محسوب می‌شد، به مشکلی جهانی تبدیل شد. پاسخ به این فرایند در حال تغییر در کنوانسیون‌های مقابله‌ای بین‌المللی، از جمله کنوانسیون‌های معتبر انعکاس پیدا کرد. کنوانسیون مواد مخدر 1961 [1] در راستای ارزیابی بین‌المللی و کنترل کشت، تولید، ساخت و توزیع مواد مخدر طبیعی منعقد شد. دولت‌ها متعهد به ارزیابی میزان مصرف مواد مخدر و داروهای غیرمجاز شدند. کنوانسیونی نیز در راستای مصرف مواد روان‌گردان در سال 1971 [2] منعقد شد و طبق این کنوانسیون، دولت‌ها موظف شدند، واکنش مناسبی به انواع گوناگون در حال گسترش طیف مواد مخدر نشان داده و برخی داروهای ترکیبی را کنترل کنند. با توجه به کنوانسیون 1971 از انحراف مواد روان‌گردان مختلف از منابع قانونی به مسیرهای غیرمجاز به‌گونه‌ای موفقیت‌آمیز پیشگیری شد و این موفقیت به طرز چشمگیری ناشی از ابزارهای کنترل پیشنهادشده از سوی هیئت بین‌المللی مواد مخدر و شورای اجتماعی و اقتصادی است. کنوانسیون 1988 مقابله با قاچاق غیرقانونی مواد مخدر و داروهای روان‌گردان سازمان ملل، واکنش جامعه بین‌المللی به افزایش کشت، تولید، ساخت و فعالیت‌های غیرمجاز قاچاق را بازتاب داد. اجرا و ارزیابی‌های صورت‌گرفته نشان‌دهنده این بود که بیشترین میزان مواد مخدر موجود در بازارهای غیرقانونی قاچاق مواد مخدر در کارخانه‌ها و شرایط غیرقانونی تولید شده‌اند. قاچاق بین‌المللی غیرقانونی مواد مخدر اساسا از طریق محصولات غیرقانونی و آزمایشگاه‌های مخفی تأمین می‌شود. در نتیجه، مفاد کنوانسیون‌های پیشین مقابله با قاچاق مواد مخدر غیرقانونی به اندازه کافی جامع نبوده‌اند. به منظور مقابله با افزایش سریع فعالیت‌های غیرقانونی مواد مخدر و داروهای روان‌گردان، کنوانسیون 1988 مفاد جدید و سازنده مبارزه با قاچاق مواد مخدر و پول‌شویی را تصویب کرده و زمینه‌های جدید همکاری و مشارکت بین‌المللی را فراهم کرده است. سه معاهده اصلی کنترل بین‌المللی مواد مخدر، متقابلا یکدیگر را تکمیل و حمایت می‌کنند. هر یک از آنها سطح فعالیت دیگری را افزایش داده و تقویت می‌کنند و هیچ‌یک از آنها به تنهایی جامع و فراگیر نیستند. استراتژی‌های بازتاب‌شده در کنوانسیون‌ها جنبه تکاملی داشته، اما هدف اصلی هر سه پیشگیری از مصرف مواد مخدر در مقاصد غیرپزشکی است. این هدف منحصربه‌فرد و یگانه باید توسط همه دولت‌ها و سیستم‌های کنترل بین‌المللی مورد توجه قرار گیرد.

[1] - کنوانسیون سازمان ملل متحد برای مبارزه با مواد مخدر که در سال ۱۹۶۱ میلادی (۱۳۳۸ خورشیدی) به تصویب مجمع عمومی این سازمان رسید، نخستین تلاش جدی‌تر سازمان ملل برای مبارزه با مواد مخدر در سطح جهان به حساب می‌آید. این کنوانسیون در سال ۱۳۴۱ به امضای نماینده وقت دولت ایران رسید و مجلس شورای ملی نیز سرانجام در روز ۱۸ تیر ۱۳۵۱ این کنوانسیون را از تصویب گذراند. پس از انقلاب اسلامی نیز جمهوری اسلامی ایران قانون الحاق به این کنوانسیون را ابقا کرده و به آن پایبند ماند.
[2] - کنوانسیون سازمان ملل متحد برای مبارزه با قاچاق مواد و داروهای روان‌گردان که دومین کنوانسیون مختص به مبارزه با مواد در تاریخ سازمان ملل به حساب می‌آید. این کنوانسیون در سال ۱۹۷۱ به تصویب مجمع عمومی سازمان ملل رسید و از سال ۱۳۶۸ در مجلس شورای اسلامی ایران به بحث گذاشته شد. سرانجام پارلمان جمهوری اسلامی ایران در سوم آذرماه ۱۳۷۰ قانون الحاق دولت به این کنوانسیون را از تصویب گذراند. [3] - به دولت جمهوری اسلامی ایران اجازه داده می‌شود به پروتکل مصوب 1972 میلادی برابر با 1351 هجری‌شمسی اصلاحی معاهده‌واحد مواد مخدر مورخ 1961 میلادی برابر با 1340 هجری‌شمسی مشتمل بر یک مقدمه و 22 ماده ملحق شده و اسناد‌ مربوطه را نیز در این زمینه تسلیم کرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.