مديريت مطلوب بحران
دلايل متنوعي براي پيچيدگي اين فعاليتها وجود دارد. امکان همدستي نيروهاي دولتي و متخلفان، ضرورت آموزش نيروهايي که بتوانند در موارد متعدد با قوه تشخيص خود ابتکار عمل داشته باشند، مهارت اقناع افکار عمومي براي توجه به قوانين سختگيرانه و... تنها بخشي از دشواريهاي حاکميت در اين بخش است. در سطح سوم آموزش شهروندان براي مواجهه با شرايط بحراني است. اين بخش شامل مواردي همچون آموزش کمکهاي اوليه، تدارک لوازم ضروري براي شرايط بحران، آموزش مواجهه با بحرانهاي مختلف همچون زلزله، سيل، توفان و...، يادآوري تلفنهاي ضروري، پناهگاههاي محلي، نحوه استفاده از پناهگاههاي محلي و... است. بخش بزرگي از تلفات روزهاي اخير مربوط به ناآگاهي آحاد مردم از اين مسائل است، تصاوير متعدد از مردم که براي فيلمبرداري خود را در خطر مياندازند تنها کوچکترين بروز اين ناکامي است. تمام مواردي که در بالا مطرح شد، فقط مربوط به حاکميت نيست. بخش بزرگي از مواجهه با بحران بر دوش جامعه است و توانمندي جامعه نقش بسزايي در کنترل بحران دارد. ارائه يک نمونه براي درک توانمندي جامعه و تشکلهاي آن ميتواند اهميت آن را به ما نشان دهد. عدم ساختار مناسب سازمانهاي
غيردولتي در پوشش بحرانها و شفافنبودن حسابرسي آنان در بحرانهاي اخير سبب شد قوه قضائيه از ورود منابع مالي به حسابهاي آنان جلوگيري کند. بدونشک اقدام قوه قضائيه با توجه به عدم التزام شفافسازي حسابهاي مالي در سازمانهاي غيردولتي درست بوده است. از طرف ديگر اين ناتواني تشکلهاي غيردولتي، بهخصوص در زلزله کرمانشاه باعث هدايت کمکهاي مردمي به سمت سلبريتيها و اشخاص که مسلما برنامه عملياتي براي هزينه اين کمکها ندارند، شد. از طرف ديگر ناتواني تشکلهاي غيردولتي و جامعه مدني باعث ناکامي آنها در مواجهه با اقدامات تشديدکننده بحران شد. ازبينرفتن محيط زيست در شمال کشور، ناتواني در جلوگيري از ساخت خيابان در مسيل و... تنها بخش کوچکي از ناتوانيهاي ساختاري جامعه است. علاوهبراين در بسياري از کشورها اجتماعات محلي در مديريت بحران نقشي اساسي دارند. اين اجتماعات که اطلاعات دقيقي در نقاط خطر محله، ساکنان محله و ... دارند، بستر مناسبي برای وصلشدن به گروههاي امدادي هستند. لوازم ضروري مانند چادر، غذا، لوازم بهداشتي و ... از طريق اين گروهها به دست ساکنان محله ميرسد و از شکلگيري صفهاي بزرگ يا اخلال در خدماترساني جلوگيري
ميشود؛ براي مثال در برخي محلات، تشکلهاي محلي اطلاعات ضروري مانند تعداد نفرات هر خانه، محل خواب آنان و ... را دريافت ميکنند، سالنهاي محلي در شرايط بحران تبديل به سوله مديريت بحران شده و خدمات به صورت متمرکز از اين مراکز ارائه ميشود. علاوهبراين سازمانهاي غيردولتي بخش بزرگي از بار آموزش به شهروندان را ميتوانند به دوش بگيرند. پيچيدهترين اقدامات مديريت بحران مربوط به مرحله حين بحران است. اگرچه بخش بزرگي از موفقيت اين بخش مربوط به قبل از آن و تمرينها و تدارکات پيشيني است، اما مدیریت ميداني در اين زمان اهميت حياتي دارد. به نظر ميآيد قسمتي از فعاليتهاي اين بخش مربوط به «هسته سخت» است. اگرچه پروتکلها به عوامل حاضر در صحنه اجازه ميدهند بر اساس رويههاي ازپيششناختهشده عمليات را پيش ببرند، اما با توجه به بافتار اختصاصي هر بحران امکان دارد مديريت بحران را بيش از هميشه دشوار کند؛ براي مثال ارتفاع پست شهر آققلا (شش متر بيشتر از سطح درياي خزر)، فرايند خروج آب از مناطق را دشوار کرده است. اين دشواري آنچنان قابل لمس بوده که رئيسجمهور در جلسه مديريت بحران استان خوزستان به صورت مستقيم به آن اشاره کرده است.
چنين شرايطي ضرورت توانمندي دولت براي فعاليتهايی از جنس «هسته سخت» را ضروري ميکند. در اين حوزه نيز توانمندي جامعه مدني تأثيرگذار است. نظام اطلاعرساني قوي، وجود نهادهاي مدني تخصصي مواجهه با بحران، هدايت هدفمند کمکهاي مردمي در سازمانهاي غيردولتي، شهروندان آموزشديده براي مواجهه با بحران، نيروهاي داوطلب آموزشديده و... فرايند امدادرساني در حين بحران را تسهيل خواهد کرد؛ براي مثال تجربه سازمانهاي غيردولتي خرد در مواجهههاي اخير خود منجر به آن شد که بخش بزرگي از کمکهاي مردمي در زلزله کرمانشاه به پدهاي بهداشتي اختصاص داده شود. بااينحال مهمترين رکن جامعه توانمند در زمان بحران آن است که سازمانها و تشکلهاي مدني آنچنان قوي و قابل اعتماد باشند که آحاد مردم ضرورتي به حضور مستقيم- مگر افراد آموزشديده و به درخواست نهادهاي متولي- در مناطق بحرانزده نديده و کمکهاي خود را از طريق اين تشکلها به آسيبديدگان برسانند.
گام سوم و نهايي در مديريت بحران مجموعه اقدامات پس از حادثه و براي بازگرداندن شرايط زندگي آسيبديدگان به حالت معمول است. ارائه خدمات درماني و روانشناختي (براي کاهش آلام جسمي و رواني آسيبديدگان)، اعطاي کمکهاي بلاعوض و وامهاي بدونبهره براي بازسازي خسارتهاي واردآمده، تهيه گزارش عملکرد دولت در مواجهه با بحران و انتشار عمومي آن و ... از عمده اقدامات اين بخش است. خوشبختانه اين حوزه از فعاليتهاي حاکميت در سطح آمادي (لجستيک) بوده و حداقل توانايي ممکن براي اجرا را ميخواهد. اگرچه رصد زلزلهزدگان سرپلذهاب به صورت عرياني نشاندهنده ضعفهاي اساسي در اين بخش است. مهمترين وظيفه جامعه در اين زمان مطالبهگري از دولت و سازماندهي و تقويت خود با وجود فشارها و مضايق موجود است. اين مطالبهگري در دو سطح خود را نشان ميدهد؛ ابتدا مطالبه تحقيق و انتشار نتايج عملکرد دولت در مواجهه با بحران است و بعد مطالبه تداوم کمکهاي اساسي به حادثهديدگان تا بازگشت به شرايط عادي است. علاوهبراين فراموشنکردن مردم حادثهديده و تداوم کمکهاي مردمي به آنها باعث کاهش آلام خواهد بود. بهعنوان مخلص کلام آنچنان که در بالا آورده شد، مديريت
بحران و جلوگيري از شکلگيري فاجعه در زمان بحران ارتباط مستقيم و قوياي با توانمندي دولت و جامعه دارد. بحران به سبب ماهيت خود؛ يعني غيرمترقبهبودن و در نتيجه غافلگيرکنندگي آن و همچنين سهمگين و منحصربهفردبودن، ضرورت توانمندي حاکميت و جامعه را مضاعف ميکند. به عبارت ديگر اگر جامعه و حاکميت واقعا به دنبال کاهش خسارات و آلام ناشي از حوادث آينده هستند، بايد پا را فراتر از انتقاد گذاشته و با تعريف مسئله و واکاوي آن امکان شناختن ريشههاي ناکامي در مواجهه با بحران را پيدا کنند و با تلاشي مضاعف در مسير بهبود آنها گام بردارند. نکته اساسي در اين مسير آن است که توانمندي اجرائي حاکميت و جامعه بسيار آهسته و کمشتاب است؛ بنابراين همت عالي و اتحاد ملي براي کشوري که بيشتر حوادث طبيعي در جهان را تجربه ميکند، اهميت حياتي دارد.
پینوشت:
[1] مفاهيم اين بخش از منبع ظرفيتافزايي حاکميت
-BSC, Building State Capability- و رويکرد انطباق مداوم مسئلهمحور - PDIA, Problem Driven Iterative Adaptation - اقتباس شده است. مرکز توانمندسازي حاکميت و جامعه در حال تدوين محتواي اين دوره آموزشي براي نهادهاي علاقهمند به استفاده از اين رويکرد است.
دلايل متنوعي براي پيچيدگي اين فعاليتها وجود دارد. امکان همدستي نيروهاي دولتي و متخلفان، ضرورت آموزش نيروهايي که بتوانند در موارد متعدد با قوه تشخيص خود ابتکار عمل داشته باشند، مهارت اقناع افکار عمومي براي توجه به قوانين سختگيرانه و... تنها بخشي از دشواريهاي حاکميت در اين بخش است. در سطح سوم آموزش شهروندان براي مواجهه با شرايط بحراني است. اين بخش شامل مواردي همچون آموزش کمکهاي اوليه، تدارک لوازم ضروري براي شرايط بحران، آموزش مواجهه با بحرانهاي مختلف همچون زلزله، سيل، توفان و...، يادآوري تلفنهاي ضروري، پناهگاههاي محلي، نحوه استفاده از پناهگاههاي محلي و... است. بخش بزرگي از تلفات روزهاي اخير مربوط به ناآگاهي آحاد مردم از اين مسائل است، تصاوير متعدد از مردم که براي فيلمبرداري خود را در خطر مياندازند تنها کوچکترين بروز اين ناکامي است. تمام مواردي که در بالا مطرح شد، فقط مربوط به حاکميت نيست. بخش بزرگي از مواجهه با بحران بر دوش جامعه است و توانمندي جامعه نقش بسزايي در کنترل بحران دارد. ارائه يک نمونه براي درک توانمندي جامعه و تشکلهاي آن ميتواند اهميت آن را به ما نشان دهد. عدم ساختار مناسب سازمانهاي
غيردولتي در پوشش بحرانها و شفافنبودن حسابرسي آنان در بحرانهاي اخير سبب شد قوه قضائيه از ورود منابع مالي به حسابهاي آنان جلوگيري کند. بدونشک اقدام قوه قضائيه با توجه به عدم التزام شفافسازي حسابهاي مالي در سازمانهاي غيردولتي درست بوده است. از طرف ديگر اين ناتواني تشکلهاي غيردولتي، بهخصوص در زلزله کرمانشاه باعث هدايت کمکهاي مردمي به سمت سلبريتيها و اشخاص که مسلما برنامه عملياتي براي هزينه اين کمکها ندارند، شد. از طرف ديگر ناتواني تشکلهاي غيردولتي و جامعه مدني باعث ناکامي آنها در مواجهه با اقدامات تشديدکننده بحران شد. ازبينرفتن محيط زيست در شمال کشور، ناتواني در جلوگيري از ساخت خيابان در مسيل و... تنها بخش کوچکي از ناتوانيهاي ساختاري جامعه است. علاوهبراين در بسياري از کشورها اجتماعات محلي در مديريت بحران نقشي اساسي دارند. اين اجتماعات که اطلاعات دقيقي در نقاط خطر محله، ساکنان محله و ... دارند، بستر مناسبي برای وصلشدن به گروههاي امدادي هستند. لوازم ضروري مانند چادر، غذا، لوازم بهداشتي و ... از طريق اين گروهها به دست ساکنان محله ميرسد و از شکلگيري صفهاي بزرگ يا اخلال در خدماترساني جلوگيري
ميشود؛ براي مثال در برخي محلات، تشکلهاي محلي اطلاعات ضروري مانند تعداد نفرات هر خانه، محل خواب آنان و ... را دريافت ميکنند، سالنهاي محلي در شرايط بحران تبديل به سوله مديريت بحران شده و خدمات به صورت متمرکز از اين مراکز ارائه ميشود. علاوهبراين سازمانهاي غيردولتي بخش بزرگي از بار آموزش به شهروندان را ميتوانند به دوش بگيرند. پيچيدهترين اقدامات مديريت بحران مربوط به مرحله حين بحران است. اگرچه بخش بزرگي از موفقيت اين بخش مربوط به قبل از آن و تمرينها و تدارکات پيشيني است، اما مدیریت ميداني در اين زمان اهميت حياتي دارد. به نظر ميآيد قسمتي از فعاليتهاي اين بخش مربوط به «هسته سخت» است. اگرچه پروتکلها به عوامل حاضر در صحنه اجازه ميدهند بر اساس رويههاي ازپيششناختهشده عمليات را پيش ببرند، اما با توجه به بافتار اختصاصي هر بحران امکان دارد مديريت بحران را بيش از هميشه دشوار کند؛ براي مثال ارتفاع پست شهر آققلا (شش متر بيشتر از سطح درياي خزر)، فرايند خروج آب از مناطق را دشوار کرده است. اين دشواري آنچنان قابل لمس بوده که رئيسجمهور در جلسه مديريت بحران استان خوزستان به صورت مستقيم به آن اشاره کرده است.
چنين شرايطي ضرورت توانمندي دولت براي فعاليتهايی از جنس «هسته سخت» را ضروري ميکند. در اين حوزه نيز توانمندي جامعه مدني تأثيرگذار است. نظام اطلاعرساني قوي، وجود نهادهاي مدني تخصصي مواجهه با بحران، هدايت هدفمند کمکهاي مردمي در سازمانهاي غيردولتي، شهروندان آموزشديده براي مواجهه با بحران، نيروهاي داوطلب آموزشديده و... فرايند امدادرساني در حين بحران را تسهيل خواهد کرد؛ براي مثال تجربه سازمانهاي غيردولتي خرد در مواجهههاي اخير خود منجر به آن شد که بخش بزرگي از کمکهاي مردمي در زلزله کرمانشاه به پدهاي بهداشتي اختصاص داده شود. بااينحال مهمترين رکن جامعه توانمند در زمان بحران آن است که سازمانها و تشکلهاي مدني آنچنان قوي و قابل اعتماد باشند که آحاد مردم ضرورتي به حضور مستقيم- مگر افراد آموزشديده و به درخواست نهادهاي متولي- در مناطق بحرانزده نديده و کمکهاي خود را از طريق اين تشکلها به آسيبديدگان برسانند.
گام سوم و نهايي در مديريت بحران مجموعه اقدامات پس از حادثه و براي بازگرداندن شرايط زندگي آسيبديدگان به حالت معمول است. ارائه خدمات درماني و روانشناختي (براي کاهش آلام جسمي و رواني آسيبديدگان)، اعطاي کمکهاي بلاعوض و وامهاي بدونبهره براي بازسازي خسارتهاي واردآمده، تهيه گزارش عملکرد دولت در مواجهه با بحران و انتشار عمومي آن و ... از عمده اقدامات اين بخش است. خوشبختانه اين حوزه از فعاليتهاي حاکميت در سطح آمادي (لجستيک) بوده و حداقل توانايي ممکن براي اجرا را ميخواهد. اگرچه رصد زلزلهزدگان سرپلذهاب به صورت عرياني نشاندهنده ضعفهاي اساسي در اين بخش است. مهمترين وظيفه جامعه در اين زمان مطالبهگري از دولت و سازماندهي و تقويت خود با وجود فشارها و مضايق موجود است. اين مطالبهگري در دو سطح خود را نشان ميدهد؛ ابتدا مطالبه تحقيق و انتشار نتايج عملکرد دولت در مواجهه با بحران است و بعد مطالبه تداوم کمکهاي اساسي به حادثهديدگان تا بازگشت به شرايط عادي است. علاوهبراين فراموشنکردن مردم حادثهديده و تداوم کمکهاي مردمي به آنها باعث کاهش آلام خواهد بود. بهعنوان مخلص کلام آنچنان که در بالا آورده شد، مديريت
بحران و جلوگيري از شکلگيري فاجعه در زمان بحران ارتباط مستقيم و قوياي با توانمندي دولت و جامعه دارد. بحران به سبب ماهيت خود؛ يعني غيرمترقبهبودن و در نتيجه غافلگيرکنندگي آن و همچنين سهمگين و منحصربهفردبودن، ضرورت توانمندي حاکميت و جامعه را مضاعف ميکند. به عبارت ديگر اگر جامعه و حاکميت واقعا به دنبال کاهش خسارات و آلام ناشي از حوادث آينده هستند، بايد پا را فراتر از انتقاد گذاشته و با تعريف مسئله و واکاوي آن امکان شناختن ريشههاي ناکامي در مواجهه با بحران را پيدا کنند و با تلاشي مضاعف در مسير بهبود آنها گام بردارند. نکته اساسي در اين مسير آن است که توانمندي اجرائي حاکميت و جامعه بسيار آهسته و کمشتاب است؛ بنابراين همت عالي و اتحاد ملي براي کشوري که بيشتر حوادث طبيعي در جهان را تجربه ميکند، اهميت حياتي دارد.
پینوشت:
[1] مفاهيم اين بخش از منبع ظرفيتافزايي حاکميت
-BSC, Building State Capability- و رويکرد انطباق مداوم مسئلهمحور - PDIA, Problem Driven Iterative Adaptation - اقتباس شده است. مرکز توانمندسازي حاکميت و جامعه در حال تدوين محتواي اين دوره آموزشي براي نهادهاي علاقهمند به استفاده از اين رويکرد است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.