|

مستند از سپیده تا فریاد

بي‌انصافانه و بي‌دقت

سیدابوالحسن مختاباد- روزنامه‌نگار و پژوهشگر

به نظر می‌رسد مستند از سپیده تا فریاد با این انگیزه ساخته شده است که شجریان را هنرمندی تصویر کند که از ورود به عرصه سیاست پشیمان است و با نمایش برهه‌هایی از زندگی او از اهل سیاست هم می‌خواهد که با او مهربان‌تر از اینی باشند که اکنون هستند. مددگیری از سه چهره نزدیک به استاد شجریان هم به نظر می‌رسد با همین نیت صورت گرفته است، اگر چه نگارنده نسبت به برخی نکاتی که در گفت‌وگوی آخر استاد شجریان در روزنامه ایران سال ۱۳۹۵ منتشر شده است، به دیده تردید می‌نگرد مگر آنکه فایل صوتی آن گفت‌وگو نیز انتشار یابد، چراکه با منش و دیدگاه‌های دهه آخر زندگی ایشان (پیش از ازکارافتادگی و بیماری سهمگین) همخوانی ندارد. سازندگان این مستند به دنبال همان ایده‌ جذب حداکثری هستند. پس در کلیت کار باید این گونه برخورد با هنرمندان را به فال نیک گرفت؛ برخوردی که نگاه حذفی را به کناری نهاده و به دنبال نگاه جذبی است. اما در همین نگاه جذبی متأسفانه نکاتی وجود دارد که سبب می‌شود کلیت مستند با پرسش‌های جدی روبه‌رو شود.

۱- مستند «از سپیده تا فریاد» بی‌دقتی‌های تاریخی بسیاری دارد که مجال فراختری می‌خواهد، از جمله بی‌اعتنایی به برنامه‌ گل‌های رادیو (زیر نظر مرحوم پیرنیا و...) که گفتمانی را در موسیقی همان زمان ایجاد کرد و زنان و مردان خواننده و موزیسین بسیاری را در فضای موسیقی وزین ایرانی معرفی کرد و خواستاران فراوانی داشت که به آن اشاره‌ای نشد و سعی شده موسیقی هنری دوره قبل از انقلاب را تنها در موسیقی کانون چاووش و جریان زیر نظر استاد هوشنگ ابتهاج خلاصه کند و آن دوره را سراسر موسیقی کاباره‌ای نشان دهد. در حالی که موسیقی گل‌ها که اتفاقا نقطه شروع کار استاد شجریان هم از همین برنامه شکل گرفت، گفتمانی را در موسیقی ایرانی شروع کرد که هنوز که هنوز است، مهم‌ترین و جدی‌ترین گفتمان موسیقی تاریخ معاصر به شمار می‌رود و جالب اینکه هنوز صداوسیما از این آثار به وفور استفاده می‌کند.
۲- مستند افق منصفانه نیست و سعی دارد دو دولت آقای هاشمی و خاتمی را در موضوع آقای شجریان بد جلوه دهد و به فشارهای دولت اول و دوم آقای احمدی‌نژاد به استاد شجریان و هنرمندان نخبه موسیقی اشاره نمی‌کند. در حالی که مشکلات به‌خصوص در دوره آقای هاشمی با فشار گروه‌هایی ایجاد شده و کنسرت سال ۷۴ استاد شجریان در نمایشگاه بین‌المللی را نیروهای منتسب به این جریان تعطیل کردند و نه دولت آقای هاشمی که مجوز همین کنسرت را داده بود. در دوره آقای خاتمی (وزارت اشاد آقای مهاجرانی) نیز شجریان با ارکستر ملی حضوری شورانگیز داشت که نامی از این حرکت برده نشد.
۳- بی‌اعتنایی صداوسیما به حقوق معنوی و مادی شجریان و هنرمندانی از این دست و اینکه سازندگان مستند به سراغ هیچ‌ یک از عوامل صداوسیما نرفتند و از آنها نپرسیدند که چرا از آثار هنرمندان، بدون اجازه از آنها استفاده سیاسی و ابزاری می‌کنید کاستی دیگر این مستند است و اصولا یکی از دلایل اصلی اعتراض و حتی سیاسی‌شدن آقای شجریان، همین استفاده سیاسی صداوسیما از آثار آنها در مناسبت‌های سیاسی، بدون جلب رضایت از هنرمندانی چون شجریان بوده و هست. صداوسیما در تمامی این سال‌ها بر سفره هنرمندان بزرگ نشسته و از آثار آنها استفاده کرده است بدون آنکه به خود زحمت کسب مجوز از آنها را بدهد. بسیاری از هنرمندان از جمله استاد شجریان مشکلشان با صداوسیما از همین بی‌اعتنایی نسبت به پخش بدون مجوز آثار شروع شد. نامه معروف آقای شجریان در سال ۱۳۷۴ به آقای لاریجانی از همین بی‌اعتنایی‌ها به حقوق معنوی او ناشی شد که به گمانم در این مستند اشاره‌ای به آن نامه نشده است یا اعتراضاتی که استاد شهرام ناظری، حسین علیزاده و پرویز مشکاتیان به همین اجحاف‌ها
صورت دادند.

به نظر می‌رسد مستند از سپیده تا فریاد با این انگیزه ساخته شده است که شجریان را هنرمندی تصویر کند که از ورود به عرصه سیاست پشیمان است و با نمایش برهه‌هایی از زندگی او از اهل سیاست هم می‌خواهد که با او مهربان‌تر از اینی باشند که اکنون هستند. مددگیری از سه چهره نزدیک به استاد شجریان هم به نظر می‌رسد با همین نیت صورت گرفته است، اگر چه نگارنده نسبت به برخی نکاتی که در گفت‌وگوی آخر استاد شجریان در روزنامه ایران سال ۱۳۹۵ منتشر شده است، به دیده تردید می‌نگرد مگر آنکه فایل صوتی آن گفت‌وگو نیز انتشار یابد، چراکه با منش و دیدگاه‌های دهه آخر زندگی ایشان (پیش از ازکارافتادگی و بیماری سهمگین) همخوانی ندارد. سازندگان این مستند به دنبال همان ایده‌ جذب حداکثری هستند. پس در کلیت کار باید این گونه برخورد با هنرمندان را به فال نیک گرفت؛ برخوردی که نگاه حذفی را به کناری نهاده و به دنبال نگاه جذبی است. اما در همین نگاه جذبی متأسفانه نکاتی وجود دارد که سبب می‌شود کلیت مستند با پرسش‌های جدی روبه‌رو شود.

۱- مستند «از سپیده تا فریاد» بی‌دقتی‌های تاریخی بسیاری دارد که مجال فراختری می‌خواهد، از جمله بی‌اعتنایی به برنامه‌ گل‌های رادیو (زیر نظر مرحوم پیرنیا و...) که گفتمانی را در موسیقی همان زمان ایجاد کرد و زنان و مردان خواننده و موزیسین بسیاری را در فضای موسیقی وزین ایرانی معرفی کرد و خواستاران فراوانی داشت که به آن اشاره‌ای نشد و سعی شده موسیقی هنری دوره قبل از انقلاب را تنها در موسیقی کانون چاووش و جریان زیر نظر استاد هوشنگ ابتهاج خلاصه کند و آن دوره را سراسر موسیقی کاباره‌ای نشان دهد. در حالی که موسیقی گل‌ها که اتفاقا نقطه شروع کار استاد شجریان هم از همین برنامه شکل گرفت، گفتمانی را در موسیقی ایرانی شروع کرد که هنوز که هنوز است، مهم‌ترین و جدی‌ترین گفتمان موسیقی تاریخ معاصر به شمار می‌رود و جالب اینکه هنوز صداوسیما از این آثار به وفور استفاده می‌کند.
۲- مستند افق منصفانه نیست و سعی دارد دو دولت آقای هاشمی و خاتمی را در موضوع آقای شجریان بد جلوه دهد و به فشارهای دولت اول و دوم آقای احمدی‌نژاد به استاد شجریان و هنرمندان نخبه موسیقی اشاره نمی‌کند. در حالی که مشکلات به‌خصوص در دوره آقای هاشمی با فشار گروه‌هایی ایجاد شده و کنسرت سال ۷۴ استاد شجریان در نمایشگاه بین‌المللی را نیروهای منتسب به این جریان تعطیل کردند و نه دولت آقای هاشمی که مجوز همین کنسرت را داده بود. در دوره آقای خاتمی (وزارت اشاد آقای مهاجرانی) نیز شجریان با ارکستر ملی حضوری شورانگیز داشت که نامی از این حرکت برده نشد.
۳- بی‌اعتنایی صداوسیما به حقوق معنوی و مادی شجریان و هنرمندانی از این دست و اینکه سازندگان مستند به سراغ هیچ‌ یک از عوامل صداوسیما نرفتند و از آنها نپرسیدند که چرا از آثار هنرمندان، بدون اجازه از آنها استفاده سیاسی و ابزاری می‌کنید کاستی دیگر این مستند است و اصولا یکی از دلایل اصلی اعتراض و حتی سیاسی‌شدن آقای شجریان، همین استفاده سیاسی صداوسیما از آثار آنها در مناسبت‌های سیاسی، بدون جلب رضایت از هنرمندانی چون شجریان بوده و هست. صداوسیما در تمامی این سال‌ها بر سفره هنرمندان بزرگ نشسته و از آثار آنها استفاده کرده است بدون آنکه به خود زحمت کسب مجوز از آنها را بدهد. بسیاری از هنرمندان از جمله استاد شجریان مشکلشان با صداوسیما از همین بی‌اعتنایی نسبت به پخش بدون مجوز آثار شروع شد. نامه معروف آقای شجریان در سال ۱۳۷۴ به آقای لاریجانی از همین بی‌اعتنایی‌ها به حقوق معنوی او ناشی شد که به گمانم در این مستند اشاره‌ای به آن نامه نشده است یا اعتراضاتی که استاد شهرام ناظری، حسین علیزاده و پرویز مشکاتیان به همین اجحاف‌ها
صورت دادند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.