در رهگذار سیل
میرجلالالدین کزازی
بشنو این نکتهی نیکو از باز/ با همه توش و توان در پرواز /گفت با جوجهاش: «ای جان پدر! /لانه، در رهگذرِ سیل، مساز»
این اندرز هرچند بِاَرز است و این پند هرچند ارجمند، بر آزمونی اندوهبار و ناهمایون استوار شده است و بر نکتهای نیک آشکار که تنها مردمان سبکسار و ناهوشیار، از آن ناآگاه میتوانند ماند؛ نیز اگر بدان راه بردهاند، آن را، به دلخواه و با اندیشهای تباه، به هیچ میتوانند گرفت و ای شگفت! خویشتن یا دیگران را در زیان و تاوان درمیتوانند افکند یا گاه نیز، درگشای بر خطر، در تنگنایی رنجافزای و آسیبزای یا حتّا در مرگجای. هم از این روست که در سرودهای ستوده که در پیشانی این نوشتار نقش بسته است و آن را آراسته است، مرغی آسمانپوی و فرازجوی و بلندپرواز همچون باز که مرغی است تیزپر و تیزنگر و شکارگر که همواره سر برکَش و گستاخ، آشیانه بر درختان تناور سایهگستر میسازد و بر سُتوارترین و ستبرترین و فرازینهترین شاخ، نگران و بپروا از رخدادی گجسته (=شوم و بیشگون) بنیاد که یکی در صدهزار نیز روی نمیتواند داد، فرزند دلبند را پند میدهد و، به هشدار و زنهار، میگوید که: «هرگز چنان مباد که تیرهرای و خیرهروی، بر آن سر افتی که لانه در سیلگیر بسازی؛ لانهای که هرآینه (= یقینا)، زود یا دیر، آشفته خواهد شد و کوفته و روفته و از آن،
نمود و نشانی برجای نخواهد ماند.
بااینهمه، در درازنای روزگاران، همواره کسانی بودهاند که به کردار زیانکاران یا دغلبازان و فریفتاران، در سودای سودی اندک، به شور و شتاب، تار و پودِ زندگانی خویش یا دیگران را بر باد دادهاند و به خامی و دُژکامی و بیسرانجامی، بنیادشان را بر آب نهادهاند؛ آنان که درفشِ نادانی و بِتاوانی (=خسران و خسارت) برافراختهاند و خانه در سیلگیر ساختهاند. نمونهای از این آسیبدیدگانِ زیانرسیده را، پیر هُژیرِ بیهق، با خامهی خرّم خویش، در تاریخنامهی گرانمایهاش که گاه در نغزی و زیبایی به چکامه میماند، بازنموده است و آبِ سخن را، در سخنِ آب: آبی که خان و مان برمیاندازد و از آبادانی ویرانی میسازد، برافزوده است:
روز شنبه، نهم ماه رجب، میان دو نماز، بارانکی خُرد خُرد میبارید؛ چنانکه زمین را تَرگونه میکرد و گروهی از گلهداران در میان رود غزنین فرود آمده بودند و گاوان بدانجا بداشته. هر چند گفتند: «از آنجا برخیزید که محال بوَد بر گذر سیل بودن». فرمان نمیبردند تا باران قویتر شد. کاهلوار، برخاستند و خویشتن را به پای آن دیوارها افکندند که به محلّت دیه (= ده) آهنگران پیوسته است و نهفتی (= پناهگاه) جستند و هم خطا بود و بیارامیدند و بر آن جانب رود که سوی افغانشال است، بسیار استر سلطانی بسته بودند، در میان آن درختان، تا آن دیوارهای آسیا و آخورها کشیده و خرپشته زده و ایمن نشسته و آن هم خطا بود که بر رهگذر سیل بودند... و این پل بامیان، در آن روزگار، بر این جمله نبود؛ پلی بود قوی، به ستونهای قوی برداشته و پشت آن استوار پوشیده، کوتاهگونه و بر پشت آن، دو رَسته (=ردیف) دکان برابر یکدیگر؛ چنانکه اکنون است... از پس نماز خفتن، به دیری و پاسی از شب بگذشته، سیلی در رسید که اقرار دادند پیران کهن که بر آن جمله، یاد ندارند و درخت بسیار، از بیخ کنده، میآورد و مغافصهً (= ناگهانی) دررسید. گلهداران بجَستند و جان گرفتند و همچنان،
استرداران و سیل گاوان و استران را درربود و به پل رسید و گذرِ تنگ. چون ممکن شدی که آن چندان زغاک (=شاخ و برگ درخت) و درخت و چهارپای، به یک بار، بتوانستی گذشت؟ طاقهای پل را بگرفت؛ چنانکه آب را گذر نبود و به بام افتاد و مدد سیل پیوسته، چون لشکر آشفته، میدررسید (=درمیرسید) و آب، بر فراز رودخانه، آهنگ بالا داد و در بازارها افتاد؛ چنانکه به صرّافان رسید و بسیار زیان کرد و بزرگتر هنر آن بود پل را با دکانها از جای بکند و آب راه یافت؛ اما بسیار کاروانسراها که بر رَستهی وی بود، ویران کرد و بازارها همه ناچیز شد... و این سیل بزرگ مردمان را چندان زیان کرد که در حساب هیچ شمارگیر نیاید و دیگر رود، از دو جانب رود، مردم ایستاده بود به نظاره. نزدیک زمان پیشین، مدد سیل بگسست و به چند روز، پل نبود و مردمان دشوار، از این جانب بدان و از آن بدین، میآمدند تا آنگاه که باز پلها راست کردند. از چند ثقهی زاولی، شنودم که پس از آنکه سیل بنشست، مردمان زر و سیم و جامهی تباه شده مییافتند که سیل آنجا افکنده بود.*
* تاریخ بیهقی، به کوشش منوچهر دانشپژوه، انتشارات هیرمند/ ص 415.
بشنو این نکتهی نیکو از باز/ با همه توش و توان در پرواز /گفت با جوجهاش: «ای جان پدر! /لانه، در رهگذرِ سیل، مساز»
این اندرز هرچند بِاَرز است و این پند هرچند ارجمند، بر آزمونی اندوهبار و ناهمایون استوار شده است و بر نکتهای نیک آشکار که تنها مردمان سبکسار و ناهوشیار، از آن ناآگاه میتوانند ماند؛ نیز اگر بدان راه بردهاند، آن را، به دلخواه و با اندیشهای تباه، به هیچ میتوانند گرفت و ای شگفت! خویشتن یا دیگران را در زیان و تاوان درمیتوانند افکند یا گاه نیز، درگشای بر خطر، در تنگنایی رنجافزای و آسیبزای یا حتّا در مرگجای. هم از این روست که در سرودهای ستوده که در پیشانی این نوشتار نقش بسته است و آن را آراسته است، مرغی آسمانپوی و فرازجوی و بلندپرواز همچون باز که مرغی است تیزپر و تیزنگر و شکارگر که همواره سر برکَش و گستاخ، آشیانه بر درختان تناور سایهگستر میسازد و بر سُتوارترین و ستبرترین و فرازینهترین شاخ، نگران و بپروا از رخدادی گجسته (=شوم و بیشگون) بنیاد که یکی در صدهزار نیز روی نمیتواند داد، فرزند دلبند را پند میدهد و، به هشدار و زنهار، میگوید که: «هرگز چنان مباد که تیرهرای و خیرهروی، بر آن سر افتی که لانه در سیلگیر بسازی؛ لانهای که هرآینه (= یقینا)، زود یا دیر، آشفته خواهد شد و کوفته و روفته و از آن،
نمود و نشانی برجای نخواهد ماند.
بااینهمه، در درازنای روزگاران، همواره کسانی بودهاند که به کردار زیانکاران یا دغلبازان و فریفتاران، در سودای سودی اندک، به شور و شتاب، تار و پودِ زندگانی خویش یا دیگران را بر باد دادهاند و به خامی و دُژکامی و بیسرانجامی، بنیادشان را بر آب نهادهاند؛ آنان که درفشِ نادانی و بِتاوانی (=خسران و خسارت) برافراختهاند و خانه در سیلگیر ساختهاند. نمونهای از این آسیبدیدگانِ زیانرسیده را، پیر هُژیرِ بیهق، با خامهی خرّم خویش، در تاریخنامهی گرانمایهاش که گاه در نغزی و زیبایی به چکامه میماند، بازنموده است و آبِ سخن را، در سخنِ آب: آبی که خان و مان برمیاندازد و از آبادانی ویرانی میسازد، برافزوده است:
روز شنبه، نهم ماه رجب، میان دو نماز، بارانکی خُرد خُرد میبارید؛ چنانکه زمین را تَرگونه میکرد و گروهی از گلهداران در میان رود غزنین فرود آمده بودند و گاوان بدانجا بداشته. هر چند گفتند: «از آنجا برخیزید که محال بوَد بر گذر سیل بودن». فرمان نمیبردند تا باران قویتر شد. کاهلوار، برخاستند و خویشتن را به پای آن دیوارها افکندند که به محلّت دیه (= ده) آهنگران پیوسته است و نهفتی (= پناهگاه) جستند و هم خطا بود و بیارامیدند و بر آن جانب رود که سوی افغانشال است، بسیار استر سلطانی بسته بودند، در میان آن درختان، تا آن دیوارهای آسیا و آخورها کشیده و خرپشته زده و ایمن نشسته و آن هم خطا بود که بر رهگذر سیل بودند... و این پل بامیان، در آن روزگار، بر این جمله نبود؛ پلی بود قوی، به ستونهای قوی برداشته و پشت آن استوار پوشیده، کوتاهگونه و بر پشت آن، دو رَسته (=ردیف) دکان برابر یکدیگر؛ چنانکه اکنون است... از پس نماز خفتن، به دیری و پاسی از شب بگذشته، سیلی در رسید که اقرار دادند پیران کهن که بر آن جمله، یاد ندارند و درخت بسیار، از بیخ کنده، میآورد و مغافصهً (= ناگهانی) دررسید. گلهداران بجَستند و جان گرفتند و همچنان،
استرداران و سیل گاوان و استران را درربود و به پل رسید و گذرِ تنگ. چون ممکن شدی که آن چندان زغاک (=شاخ و برگ درخت) و درخت و چهارپای، به یک بار، بتوانستی گذشت؟ طاقهای پل را بگرفت؛ چنانکه آب را گذر نبود و به بام افتاد و مدد سیل پیوسته، چون لشکر آشفته، میدررسید (=درمیرسید) و آب، بر فراز رودخانه، آهنگ بالا داد و در بازارها افتاد؛ چنانکه به صرّافان رسید و بسیار زیان کرد و بزرگتر هنر آن بود پل را با دکانها از جای بکند و آب راه یافت؛ اما بسیار کاروانسراها که بر رَستهی وی بود، ویران کرد و بازارها همه ناچیز شد... و این سیل بزرگ مردمان را چندان زیان کرد که در حساب هیچ شمارگیر نیاید و دیگر رود، از دو جانب رود، مردم ایستاده بود به نظاره. نزدیک زمان پیشین، مدد سیل بگسست و به چند روز، پل نبود و مردمان دشوار، از این جانب بدان و از آن بدین، میآمدند تا آنگاه که باز پلها راست کردند. از چند ثقهی زاولی، شنودم که پس از آنکه سیل بنشست، مردمان زر و سیم و جامهی تباه شده مییافتند که سیل آنجا افکنده بود.*
* تاریخ بیهقی، به کوشش منوچهر دانشپژوه، انتشارات هیرمند/ ص 415.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.