دیزنیلند: آمریکای واقعی
كتاب «وانمودهها و وانمود» از مهمترين آثار ژان بودريار است كه بهتازگي با ترجمه پيروز ايزدي به فارسي منتشر شده است. بودريار در اين اثر به توصيف رابطهاي ميپردازد كه ميان نمودها، نشانهها و جامعه برقرار است و جایگاه وانمودهها را در جامعه معاصر روشن ميكند. وانمودهها از دیدگاه بودريار نسخههاي کپیشده از چیزهاییاند که در دنياي پسامدرن مرجعيت و منشأ خود را از دست دادهاند. وانمود نيز الگوبرداری از عملکرد فرایندها و سیستمها در دنیای واقعی است. بودریار ادعا ميكند كه در جامعه كنوني، نمادها و نشانهها جايگزين واقعيت و معنا شدهاند و تجربه بشري صرفا تقليدي از واقعيت است. اما به باور او در روزگار ما وانموده حقيقت را پنهان نميكند، بلكه «اين حقيقت است كه پنهان ميكند چيزي پشت سر آن وجود ندارد.» در واقع، وانمودهها همان دلالتها و نمادهايياند كه در قالب فرهنگ و رسانهها واقعيت ادراكشده را برميسازند و بر مبناي اين درك اكتسابي است كه زندگي و حيات مشترك ما معنادار ميشود.
بودريار در فصل اول توضيح وانموده را با تمثیلی از يكي از داستانهاي بورخس آغاز ميكند: «نقشهبرداران امپراتوری نقشهای با جزئيات كامل تهیه میکنند که كل سرزمينهاي امپراتوری را با دقت پوشش ميدهد اما همزمان با زوال امپراتوری، اين نقشه نيز بهتدريج فرسوده ميشود و در شرف نابودي قرار ميگيرد و در نهايت تنها چند تكه باريك از آن را ميتوان در بيابانها يافت- اين شكل انتزاعي و برخوردار از زيبايي متافيزيك كه رو به تباهي گذاشته و گواهي بر شكوه و افتخار يك امپراتوري است، مانند لاشهاي ميپوسد و به دل زمين بازميگردد. عمر اين داستان اكنون به سر رسيده و شايد بتوان گفت ديگر تنها از جذابيت اندك و وانمودههاي دست دوم برخوردار است.» بودریار از این تمثیل استفاده میکند تا بحران دنیای مدرن را نشان دهد. اینکه پس از سقوط امپراتوري حقیقت و اضمحلال قلمرو اسطورهای آن، اکنون با واقعیتی بدون اصل و بنیاد و با جهانی مواجهیم که برای تفاوتگذاری بین این يا آن موضوع متفاوت، معیار و منطقی اساسي ندارد. از اين پس، نقشه مقدم بر سرزمين است (تقدم وانمودهها) از نظر بودریار در جهان پسامدرن با انسان و جهانی روبهروییم که دیگر برای اشاره و
نشانه، به عالم مرجع اسطورهای نیازی ندارد، زیرا به تعلق وانمودههایی درآمده که به عنوان واقعیت تولید میشود. وانموده، دیگر مربوط به یک قلمرو، یک موجود مرجع، یا یک جوهر نیست، بلكه تولید الگوهای امر واقعی است؛ امری فاقد خاستگاه و فاقد واقعیت يا به تعبير او «ابرواقعيت».
بودريار براي توضيح امر ابرواقعي «ديزليلند» را مثال ميزند. دیزنیلند نمونه کامل انواع وانمودههای پیچیده است. در درجه نخست، نوعی بازی توهمانگیز و خیالی مشتمل بر دزدان دریایی، سرزمین مرزی، جهان آینده و... است. گمان بر این بوده است که خیالیبودن این جهان سبب موفقیت این عملیات شده است. اما آنچه مردم را به خود جلب میکند، جهان کوچک اجتماعی و لذات مذهبی در مقیاسی کوچک در آمریکای واقعی با تمامی محدودیتها و خوشیهای آن است. مردم اتومبیل خود را در خارج از محوطه آن پارک میکنند، در داخل به صف میایستند و در هنگام خروج به حال خود رها میشوند. بنابراین در همه جا نمایی عینی از آمریکا ترسیم میشود، حتی در ریختشناسی افراد و توده مردم. در اینجا، کلیه ارزشها به صورتی مینیاتوری و کارتونی و در حالتی مومیاییشده و توأم با آرامش ستایش میشوند. بر این اساس، امکان تحلیل ایدئولوژیکی دیزنیلند فراهم میآید: چکیده روش زندگی آمریکایی، مدیحهای برای ارزشهای آمریکایی، جابهجایی آرمانی واقعیتی متناقض. اما همه اینها چیز دیگری را پنهان میکنند و این طراحی ایدئولوژیک خود پوششی برای وانمودهای از نوع سوم است: دیزنیلند برای این به
وجود آمده تا واقعیتهای کشور و این امر را پنهان سازند که آمریکای «واقعی» همان دیزنیلند است. تا حدودي مانند اينكه بگوييم زندانها براي اين به وجود آمدهاند كه اين امر را پنهان كنند كه كل جامعه در همه جلوههاي عادي و معمولش شكل زندان را دارد.
بودریار به رابطه مشترکی ميپردازد که بين امر ابرواقعی، واقعیت بیبنیاد و وانمودهها وجود دارد. رابطهای که به باور او هرچند محور آن، حول از دسترفتن توانایی تشخيص و اثبات امر واقعی است، اما به وانمودهای دست یافته که نه تنها میتواند خود را به جای واقعیت جا زند، بلکه میتواند موقعیت وانمودی این واقعیت وانمودی را هم به تعلق خود درآورد. زیرا با محو تفاوت بین واقعی و وانمودگی، اکنون خود قلمرو وانمودههاست که به سازواره تولید امر واقعی و وانموده مجهز شده است، از اینرو توانا در تولید و نشانههای مربوط است. هیچ کدام از جوامع ما نمیدانند چگونه به سوگ امر واقعی، قدرت و امر اجتماعی بنشینند که در این فقدان شریک است. تنها از طریق احیای مصنوعی همه اینهاست که ما سعی در گریز از این واقعیت داریم. به باور او از طریق پیچش غیرمنتظره رویدادها و طنزی که دیگر طنز تاریخ نیست، این مرگ امر اجتماعی سبب ظهور سوسیالیسم خواهد شد.
او با بررسي پديدههايي همچون هولوكاست، سندرم چيني، موزه ژرژ پمپيدو، هايپرماركتها، هولوگرام و صنعت تبليغات و داستانهاي علمي و تخيلي تلاش ميكند به تحليل و توضيح نقش وانموده و جايگزيني آن با معنا در رسانه بپردازد. مثلا درباره هولوكاست بودریار تصریح میکند که آنچه هیچکس نمیخواهد بگوید این است که اين واقعه عمدتا و منحصرا رویدادی بود تلویزیونی. بدین معنا که تلاش میشود آتش رویداد تاریخی غمانگیزی که اینک به سردی گراییده دوباره مشتعل شود. از نظر او اين نخستين رويداد عمده در «سيستمهاي سرد» بود؛ يعني سيستمهاي بازدارندگي و نابودسازي كه در اشكالي ديگر از جمله جنگ سرد به كار گرفته شدند تا اين رويداد سرد را از طریق رسانهای سرد یعنی تلویزیون و برای تودههایی مجددا شعلهور سازد که خود سردند. «آنها تنها این فرصت را مییابند که لرزشی را در خود لمس کنند و دچار احساسات پس از مرگ شوند؛ لرزشی که بازدارنده است و باعث میشود آنان با نوعی آگاهی زیباییشناسانه از این فاجعه آن را به بوته فراموشی بسپارند.» از نظر بودريار ديگر اميدي به معنا نيست و بيشك اين چيز خوبي است. آنچه معنا سيطره زودگذر خود را بر آن اعمال كرده است و
آنچه معنا اميد داشت به منظور اعمال سيطره روشنگري آن را نابود سازد، يعني ظواهر، فناناپذيرند و در برابر نيهيليسم معنا يا بيمعنايي آسيبناپذيرند و از اينجاست كه اغواگري آغاز ميشود.
كتاب «وانمودهها و وانمود» از مهمترين آثار ژان بودريار است كه بهتازگي با ترجمه پيروز ايزدي به فارسي منتشر شده است. بودريار در اين اثر به توصيف رابطهاي ميپردازد كه ميان نمودها، نشانهها و جامعه برقرار است و جایگاه وانمودهها را در جامعه معاصر روشن ميكند. وانمودهها از دیدگاه بودريار نسخههاي کپیشده از چیزهاییاند که در دنياي پسامدرن مرجعيت و منشأ خود را از دست دادهاند. وانمود نيز الگوبرداری از عملکرد فرایندها و سیستمها در دنیای واقعی است. بودریار ادعا ميكند كه در جامعه كنوني، نمادها و نشانهها جايگزين واقعيت و معنا شدهاند و تجربه بشري صرفا تقليدي از واقعيت است. اما به باور او در روزگار ما وانموده حقيقت را پنهان نميكند، بلكه «اين حقيقت است كه پنهان ميكند چيزي پشت سر آن وجود ندارد.» در واقع، وانمودهها همان دلالتها و نمادهايياند كه در قالب فرهنگ و رسانهها واقعيت ادراكشده را برميسازند و بر مبناي اين درك اكتسابي است كه زندگي و حيات مشترك ما معنادار ميشود.
بودريار در فصل اول توضيح وانموده را با تمثیلی از يكي از داستانهاي بورخس آغاز ميكند: «نقشهبرداران امپراتوری نقشهای با جزئيات كامل تهیه میکنند که كل سرزمينهاي امپراتوری را با دقت پوشش ميدهد اما همزمان با زوال امپراتوری، اين نقشه نيز بهتدريج فرسوده ميشود و در شرف نابودي قرار ميگيرد و در نهايت تنها چند تكه باريك از آن را ميتوان در بيابانها يافت- اين شكل انتزاعي و برخوردار از زيبايي متافيزيك كه رو به تباهي گذاشته و گواهي بر شكوه و افتخار يك امپراتوري است، مانند لاشهاي ميپوسد و به دل زمين بازميگردد. عمر اين داستان اكنون به سر رسيده و شايد بتوان گفت ديگر تنها از جذابيت اندك و وانمودههاي دست دوم برخوردار است.» بودریار از این تمثیل استفاده میکند تا بحران دنیای مدرن را نشان دهد. اینکه پس از سقوط امپراتوري حقیقت و اضمحلال قلمرو اسطورهای آن، اکنون با واقعیتی بدون اصل و بنیاد و با جهانی مواجهیم که برای تفاوتگذاری بین این يا آن موضوع متفاوت، معیار و منطقی اساسي ندارد. از اين پس، نقشه مقدم بر سرزمين است (تقدم وانمودهها) از نظر بودریار در جهان پسامدرن با انسان و جهانی روبهروییم که دیگر برای اشاره و
نشانه، به عالم مرجع اسطورهای نیازی ندارد، زیرا به تعلق وانمودههایی درآمده که به عنوان واقعیت تولید میشود. وانموده، دیگر مربوط به یک قلمرو، یک موجود مرجع، یا یک جوهر نیست، بلكه تولید الگوهای امر واقعی است؛ امری فاقد خاستگاه و فاقد واقعیت يا به تعبير او «ابرواقعيت».
بودريار براي توضيح امر ابرواقعي «ديزليلند» را مثال ميزند. دیزنیلند نمونه کامل انواع وانمودههای پیچیده است. در درجه نخست، نوعی بازی توهمانگیز و خیالی مشتمل بر دزدان دریایی، سرزمین مرزی، جهان آینده و... است. گمان بر این بوده است که خیالیبودن این جهان سبب موفقیت این عملیات شده است. اما آنچه مردم را به خود جلب میکند، جهان کوچک اجتماعی و لذات مذهبی در مقیاسی کوچک در آمریکای واقعی با تمامی محدودیتها و خوشیهای آن است. مردم اتومبیل خود را در خارج از محوطه آن پارک میکنند، در داخل به صف میایستند و در هنگام خروج به حال خود رها میشوند. بنابراین در همه جا نمایی عینی از آمریکا ترسیم میشود، حتی در ریختشناسی افراد و توده مردم. در اینجا، کلیه ارزشها به صورتی مینیاتوری و کارتونی و در حالتی مومیاییشده و توأم با آرامش ستایش میشوند. بر این اساس، امکان تحلیل ایدئولوژیکی دیزنیلند فراهم میآید: چکیده روش زندگی آمریکایی، مدیحهای برای ارزشهای آمریکایی، جابهجایی آرمانی واقعیتی متناقض. اما همه اینها چیز دیگری را پنهان میکنند و این طراحی ایدئولوژیک خود پوششی برای وانمودهای از نوع سوم است: دیزنیلند برای این به
وجود آمده تا واقعیتهای کشور و این امر را پنهان سازند که آمریکای «واقعی» همان دیزنیلند است. تا حدودي مانند اينكه بگوييم زندانها براي اين به وجود آمدهاند كه اين امر را پنهان كنند كه كل جامعه در همه جلوههاي عادي و معمولش شكل زندان را دارد.
بودریار به رابطه مشترکی ميپردازد که بين امر ابرواقعی، واقعیت بیبنیاد و وانمودهها وجود دارد. رابطهای که به باور او هرچند محور آن، حول از دسترفتن توانایی تشخيص و اثبات امر واقعی است، اما به وانمودهای دست یافته که نه تنها میتواند خود را به جای واقعیت جا زند، بلکه میتواند موقعیت وانمودی این واقعیت وانمودی را هم به تعلق خود درآورد. زیرا با محو تفاوت بین واقعی و وانمودگی، اکنون خود قلمرو وانمودههاست که به سازواره تولید امر واقعی و وانموده مجهز شده است، از اینرو توانا در تولید و نشانههای مربوط است. هیچ کدام از جوامع ما نمیدانند چگونه به سوگ امر واقعی، قدرت و امر اجتماعی بنشینند که در این فقدان شریک است. تنها از طریق احیای مصنوعی همه اینهاست که ما سعی در گریز از این واقعیت داریم. به باور او از طریق پیچش غیرمنتظره رویدادها و طنزی که دیگر طنز تاریخ نیست، این مرگ امر اجتماعی سبب ظهور سوسیالیسم خواهد شد.
او با بررسي پديدههايي همچون هولوكاست، سندرم چيني، موزه ژرژ پمپيدو، هايپرماركتها، هولوگرام و صنعت تبليغات و داستانهاي علمي و تخيلي تلاش ميكند به تحليل و توضيح نقش وانموده و جايگزيني آن با معنا در رسانه بپردازد. مثلا درباره هولوكاست بودریار تصریح میکند که آنچه هیچکس نمیخواهد بگوید این است که اين واقعه عمدتا و منحصرا رویدادی بود تلویزیونی. بدین معنا که تلاش میشود آتش رویداد تاریخی غمانگیزی که اینک به سردی گراییده دوباره مشتعل شود. از نظر او اين نخستين رويداد عمده در «سيستمهاي سرد» بود؛ يعني سيستمهاي بازدارندگي و نابودسازي كه در اشكالي ديگر از جمله جنگ سرد به كار گرفته شدند تا اين رويداد سرد را از طریق رسانهای سرد یعنی تلویزیون و برای تودههایی مجددا شعلهور سازد که خود سردند. «آنها تنها این فرصت را مییابند که لرزشی را در خود لمس کنند و دچار احساسات پس از مرگ شوند؛ لرزشی که بازدارنده است و باعث میشود آنان با نوعی آگاهی زیباییشناسانه از این فاجعه آن را به بوته فراموشی بسپارند.» از نظر بودريار ديگر اميدي به معنا نيست و بيشك اين چيز خوبي است. آنچه معنا سيطره زودگذر خود را بر آن اعمال كرده است و
آنچه معنا اميد داشت به منظور اعمال سيطره روشنگري آن را نابود سازد، يعني ظواهر، فناناپذيرند و در برابر نيهيليسم معنا يا بيمعنايي آسيبناپذيرند و از اينجاست كه اغواگري آغاز ميشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.