نگاه علوم اجتماعي به اعتياد
اسدالله افشار
1) معتادان از عواقب تصميمگيريهايشان غافل شدهاند و لازم است با گوشزدکردن عواقب وخيم اعتياد به آنها، در راستاي تعديل رفتارشان گام برداشت و نگذاشت تداعيهاي انتخابي آنان با نتايج مطلوب اين رفتار در تفسيرشان موجب تقويت کارشان شود. ضروري است معلوم شود چرا معتاد نوعي رضايت از اعتياد ميجويد که با رضايت از چيزهاي ديگر قياسپذیر نيست(!) و اين حتي باوجود هزينه سنگين وابستگي بيشتر معتاد به آن درمقايسهبا پاداشمندي هنجارهاي ناظر بر کارهاي غيراعتيادآميز است؛ مگر اينکه روشن شود کارکردهاي مغزي معتاد در تشخيص و ارزيابي اين وابستگي مختل شده و تحت تأثير اعتياد از بين رفته است و نميتواند مانع از تداوم رفتار اعتيادآميز معتاد تا حدي شود كه بتوان با خودتأملي، معتاد را به راه اصلياش باز آورد. برخي صاحبنظران جامعهشناس بر اين باورند که اختلال مغزي نيز در اين زمینه تأثيري تعيينکننده ندارد؛ زيرا هستند بيماراني که به اين اختلالات دچارند اما به رفتارهاي اعتيادآميز نميگرايند و بلکه همسازي گستردهتري در مشارکت براي درمان از خود ابراز ميدارند. با توجه به نظر اين دسته از جامعهشناسان، با شناخت اين نکته نه تنها برنامهريزي شناختدرماني از ظرافت بيشتري برخوردار ميشود، بلکه بينتيجهماندن درمان غافل از اين نکته به ناکامي محققان و درمانگران نخواهد انجاميد.2) اعتياد در همه ادوار تاريخ امري مذموم و لازم به کنترل نبوده و به درجات با اذن نيز همراه و مواجه شده است. اعتياد، تاريخي مفهومي از رفتاري غيراخلاقي و گناهکارانه تا بيماري را پشت سر دارد تا به تلقي امروزين نوعي رفتار دژانطباقي1 رسيده که نشاني از بدآموزي را در رفتارهاي عامدانه تداعي ميکند و همراه با مسائلي چون فقر، جنايت، بدمسکني و... اگر به سياستگذاريهاي اقتصادي- اجتماعي منتهي به اين پديده ظن نرود، اما اينقدر هست که برخي کانديداهاي تصدي مقامات قانونگذاري و اجرائي و قضائي با وعده کنترل آن حسب پشتوانههاي مالياتي مردمي، به جلب آرای عمومي توفيق مييابند يا جنبشهایي اجتماعي يا سازمانهايي غيردولتي براي مواجهه با آن خصوصا به واسطه شکست سياستهاي رسمي و دولتي به وجود ميآيند. اين تجديدنظرطلبيها با توجه به تعريف اعتياد ميتواند با درنظرگرفتن خطاي خطاکار در هنجارهاي اجتماعي يا ارزشهاي فرهنگي مؤثر افتد و توجه به نقش جامعه را در ايجاد و کنترل آن برجسته كند.3) تلقي اعتياد بهمنزله رفتاري که ناقض اخلاق با فرض مسئوليت فردي بيان شده است، انتخابي آزادانه محسوب شده که گاه با رفتار شريرانه معتاد قرين است معتادان از اين نگاه کارگزاراني کاملا آزاد شناخته ميشوند که ميتوانستهاند هر کار ديگري جز اعتياد را نيز در پيش گيرند، درحاليکه اين راه و روش را برگزيدهاند، از هر منظر شايسته شماتت و نه حمايت و مراقبت هستند. هرگاه اين ديدگاه وجاهت قانوني به خود گيرد، نگاهي جرمشناسانه را به اعتياد در پي خواهد داشت که ضمانتهاي تنبيهي عليه معتادان برقرار خواهد كرد.4) تلقي اعتياد بهمثابه گناهي که مستوجب عقوبت است، بسيار روشن و پذيرفتهشده است و به توضيح نظري يا به انجام پژوهش و تحقيقات علمي نيازي نیست. اولا و ثانيا اعتياد فرد معتاد خارج از کنترل معتاد است و تحت تأثير مقتضيات اجتماعي بروز ميکند و به همين دلیل نيز با عقوبت و مجازات معتادان اين معضل چندوجهي قابل حلوفصل نخواهد بود. 5) تلقي اعتياد در حکم بيماري، ريشهيابي ژنتيک و نشانهشناسي آن را رشد ميدهد که ربطي به اراده معتاد ندارد، بلکه او را قرباني بيماري توارثي ناخواستهاي ميکند. معتاد از اين نگاه ناخوشي است که نه شرور بوده و نه مسئوليتي دارد، بلکه تحت تأثير مکانيسمهاي فيزيولوژيکش به اين عمل مبادرت ورزيده که خارج از کنترل شخصياش بوده است. فرد معتاد با اين نگرش و در اين جايگاه لزوما شايسته مراقبت و حمايت و درمان پزشکي بوده و لازم است به چنين بيماري، آموزشهاي لازم پزشکي را نيز در اين زمينه عرضه و ارائه كرد. 6) نگاه علوم اجتماعي به اعتياد ناشي از ناهنجاريها و رفتارهاي نامناسب با وضعيت موجود است. علوم اجتماعي به جاي قضاوت راجعبه خوب و بد آن، الگوهاي منتج به اعتياد را در برخورد با تعاملات اجتماعي دنبال ميکند و مسئوليت هريک از کارگزاران اجتماعي را به اضافه خود شخص معلوم ميدارد. اگر همنشينان ناباب از اين زاويه، نقشي مؤثر در اعتياد بازي ميکنند؛ پس لازم است در نوع اين ارتباطات يا اصلاح آن پيشگام شد و صرفا همه مسئوليت را به گردن خود معتاد نينداخت. کارشناسان عقيده دارند با توجه به اين نگاه، زيرنظرگرفتن اوضاع براي اصلاح و ارزيابي شيوههاي تغيير وضعيت نيز نيازمند گردآوري مستمر دادههاي ذيربط بوده و بدون همياري بخشي از متخصصان در حوزههاي مختلف نميتوان به کنترل اين پديده اميدوار بود و نظريهپردازي راجع به آن را در انواع فرضي- استنتاجي، دادهنگر، استفهامي و گذشتهنگر نه تنها براي سياستگذاريهاي کلان که براي پيشبرد تعاملات روزمره هم مثلا از حيث ميزان رواداري (تسامح، تساهل، آسانگيري، رواداشتن، مرز تحمل) يا طرد اعتياد مفيد فايده يافت.
1. maladaptiveرفتارهاي نامناسب که باعث اختلال اضطراب اجتماعي ميشود.
1) معتادان از عواقب تصميمگيريهايشان غافل شدهاند و لازم است با گوشزدکردن عواقب وخيم اعتياد به آنها، در راستاي تعديل رفتارشان گام برداشت و نگذاشت تداعيهاي انتخابي آنان با نتايج مطلوب اين رفتار در تفسيرشان موجب تقويت کارشان شود. ضروري است معلوم شود چرا معتاد نوعي رضايت از اعتياد ميجويد که با رضايت از چيزهاي ديگر قياسپذیر نيست(!) و اين حتي باوجود هزينه سنگين وابستگي بيشتر معتاد به آن درمقايسهبا پاداشمندي هنجارهاي ناظر بر کارهاي غيراعتيادآميز است؛ مگر اينکه روشن شود کارکردهاي مغزي معتاد در تشخيص و ارزيابي اين وابستگي مختل شده و تحت تأثير اعتياد از بين رفته است و نميتواند مانع از تداوم رفتار اعتيادآميز معتاد تا حدي شود كه بتوان با خودتأملي، معتاد را به راه اصلياش باز آورد. برخي صاحبنظران جامعهشناس بر اين باورند که اختلال مغزي نيز در اين زمینه تأثيري تعيينکننده ندارد؛ زيرا هستند بيماراني که به اين اختلالات دچارند اما به رفتارهاي اعتيادآميز نميگرايند و بلکه همسازي گستردهتري در مشارکت براي درمان از خود ابراز ميدارند. با توجه به نظر اين دسته از جامعهشناسان، با شناخت اين نکته نه تنها برنامهريزي شناختدرماني از ظرافت بيشتري برخوردار ميشود، بلکه بينتيجهماندن درمان غافل از اين نکته به ناکامي محققان و درمانگران نخواهد انجاميد.2) اعتياد در همه ادوار تاريخ امري مذموم و لازم به کنترل نبوده و به درجات با اذن نيز همراه و مواجه شده است. اعتياد، تاريخي مفهومي از رفتاري غيراخلاقي و گناهکارانه تا بيماري را پشت سر دارد تا به تلقي امروزين نوعي رفتار دژانطباقي1 رسيده که نشاني از بدآموزي را در رفتارهاي عامدانه تداعي ميکند و همراه با مسائلي چون فقر، جنايت، بدمسکني و... اگر به سياستگذاريهاي اقتصادي- اجتماعي منتهي به اين پديده ظن نرود، اما اينقدر هست که برخي کانديداهاي تصدي مقامات قانونگذاري و اجرائي و قضائي با وعده کنترل آن حسب پشتوانههاي مالياتي مردمي، به جلب آرای عمومي توفيق مييابند يا جنبشهایي اجتماعي يا سازمانهايي غيردولتي براي مواجهه با آن خصوصا به واسطه شکست سياستهاي رسمي و دولتي به وجود ميآيند. اين تجديدنظرطلبيها با توجه به تعريف اعتياد ميتواند با درنظرگرفتن خطاي خطاکار در هنجارهاي اجتماعي يا ارزشهاي فرهنگي مؤثر افتد و توجه به نقش جامعه را در ايجاد و کنترل آن برجسته كند.3) تلقي اعتياد بهمنزله رفتاري که ناقض اخلاق با فرض مسئوليت فردي بيان شده است، انتخابي آزادانه محسوب شده که گاه با رفتار شريرانه معتاد قرين است معتادان از اين نگاه کارگزاراني کاملا آزاد شناخته ميشوند که ميتوانستهاند هر کار ديگري جز اعتياد را نيز در پيش گيرند، درحاليکه اين راه و روش را برگزيدهاند، از هر منظر شايسته شماتت و نه حمايت و مراقبت هستند. هرگاه اين ديدگاه وجاهت قانوني به خود گيرد، نگاهي جرمشناسانه را به اعتياد در پي خواهد داشت که ضمانتهاي تنبيهي عليه معتادان برقرار خواهد كرد.4) تلقي اعتياد بهمثابه گناهي که مستوجب عقوبت است، بسيار روشن و پذيرفتهشده است و به توضيح نظري يا به انجام پژوهش و تحقيقات علمي نيازي نیست. اولا و ثانيا اعتياد فرد معتاد خارج از کنترل معتاد است و تحت تأثير مقتضيات اجتماعي بروز ميکند و به همين دلیل نيز با عقوبت و مجازات معتادان اين معضل چندوجهي قابل حلوفصل نخواهد بود. 5) تلقي اعتياد در حکم بيماري، ريشهيابي ژنتيک و نشانهشناسي آن را رشد ميدهد که ربطي به اراده معتاد ندارد، بلکه او را قرباني بيماري توارثي ناخواستهاي ميکند. معتاد از اين نگاه ناخوشي است که نه شرور بوده و نه مسئوليتي دارد، بلکه تحت تأثير مکانيسمهاي فيزيولوژيکش به اين عمل مبادرت ورزيده که خارج از کنترل شخصياش بوده است. فرد معتاد با اين نگرش و در اين جايگاه لزوما شايسته مراقبت و حمايت و درمان پزشکي بوده و لازم است به چنين بيماري، آموزشهاي لازم پزشکي را نيز در اين زمينه عرضه و ارائه كرد. 6) نگاه علوم اجتماعي به اعتياد ناشي از ناهنجاريها و رفتارهاي نامناسب با وضعيت موجود است. علوم اجتماعي به جاي قضاوت راجعبه خوب و بد آن، الگوهاي منتج به اعتياد را در برخورد با تعاملات اجتماعي دنبال ميکند و مسئوليت هريک از کارگزاران اجتماعي را به اضافه خود شخص معلوم ميدارد. اگر همنشينان ناباب از اين زاويه، نقشي مؤثر در اعتياد بازي ميکنند؛ پس لازم است در نوع اين ارتباطات يا اصلاح آن پيشگام شد و صرفا همه مسئوليت را به گردن خود معتاد نينداخت. کارشناسان عقيده دارند با توجه به اين نگاه، زيرنظرگرفتن اوضاع براي اصلاح و ارزيابي شيوههاي تغيير وضعيت نيز نيازمند گردآوري مستمر دادههاي ذيربط بوده و بدون همياري بخشي از متخصصان در حوزههاي مختلف نميتوان به کنترل اين پديده اميدوار بود و نظريهپردازي راجع به آن را در انواع فرضي- استنتاجي، دادهنگر، استفهامي و گذشتهنگر نه تنها براي سياستگذاريهاي کلان که براي پيشبرد تعاملات روزمره هم مثلا از حيث ميزان رواداري (تسامح، تساهل، آسانگيري، رواداشتن، مرز تحمل) يا طرد اعتياد مفيد فايده يافت.
1. maladaptiveرفتارهاي نامناسب که باعث اختلال اضطراب اجتماعي ميشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.