|

درباره‌ کتاب «دختری که اشک‌های مرا پاک می‌کرد» فاضل ترکمن

تلخ‌روان

معصومه بیات . نویسنده

اولین (و تا این لحظه، تنها) چیزی که از فاضل ترکمن دزدیده‌ام، اسم کوچکش هست که روی یکی از شخصیت‌های مجموعه‌ «بیا از گذشته حرف بزنیم» گذاشتم. بعد وقتی کتاب «دختری که اشک‌های مرا پاک می‌کرد» را می‌خواندم، با این جمله‌ها روبه‌رو شدم: «من این‌گونه نیستم. عشق که یک‌بار مصرف نمی‌شود. من عشق را مومیایی می‌کنم.» دوروبرم را نگاه کردم و به‌نظرم رسید می‌توانم این‌ها را یک‌جایی، در فیلم‌نامه‌ای‌ یا مقاله‌ای، آبش کنم برای یک‌ لقمه ‌نان (البته اگر کاغذی باقی بماند و فیلمی!).
اولین دریافت من از «روایت‌های حساس از زندگی یک وسواس» تصویری‌ست که از تهران امروز ترسیم می‌کند، با مشخصه‌های همین لحظه‌اش: «کوچه‌خیابان‌ها، کافی‌شاپ‌ها، نوع وقت‌گذرانی در خیابان‌هایش‌، جوری که آسفالت‌هایش با قدم‌ها تا می‌کند، طرز نگاه آدم‌هایش به یک‌دیگر، کلماتی که دختر و پسرهایش برای با هم حرف‌زدن به‌کار می‌برند... وَ نوع مواجهه‌ی مرده‌ها و زنده‌هایش با زندگی. تهران مثل یک راوی حضور پررنگی در تمام روایت‌های داستانی کتاب دارد. تهران و دکترها و ناامیدی‌ها و سرخوردگی‌هایش: «به دکترم گفتم من همه‌ش نیمه‌ی خالی لیوان رو می‌بینم. دکترم گفت: خب نیمه‌ی پرش را ببین!» تنفری آشنا با تفرعن پزشکان؛ همان شیوه‌ی برخورد دکترها با دردهای آدم‌ها که بیگانه و بی‌احساس هستند و درعین‌حال می‌خواهند کمک کنند که بیماران از ناتوانی مزمن و بی‌اعتنایی، نجات پیدا کنند. از منبعی خواندم (که ممکن است اصلاً معتبر نباشد!) در تایوان پزشک‌ها و پرستار‌ها برای زمان مردن مریض‌های سرطانی، در شرط‌بندی‌های مفرح و پُرهیجانی شرکت می‌کنند. (این ربطی به تهران و یا ایران ندارد، اما چه‌طور شد که یاد این طرف‌ها افتادم. لطفاً سوءتفاهم نشود!). نویسنده آن‌قدر با سخاوت ویژگی‌های تهران را نام می‌برد و آمار می‌دهد که می‌توانی تهرانش را یک جای دیگر، با چشم بسته بسازی. تهرانی که نویسنده دوستش دارد، حتی اگر خیلی‌ها دل‌شان نخواهد بازسازی‌اش کنند. تهرانِ کتاب شلوغ است و شلوغی آن بیشتر از آن‌که وجود آدم‌ها را پیرامون‌مان شهادت بدهد، غم‌انگیز است و تنهایی‌مان را بیش‌تر جار می‌زند. انگار به‌اندازه‌ی شلوغی تهران، تنهایی دارند تهرانی‌ها... .
درباره‌ تِم عاشقانه‌ی کتاب، یک موضوع اعتقادی دارم که یادآوری آن به همه‌ عاشقان و شاعران و نویسندگان خالی از فایده نیست (از آن‌رو که قبل از این در نوشته‌های دیگر هم با آن برخورد کرده‌ام)، نویسنده طوری درباره‌ عشقِ خود و معشوقِ تازه‌ی عشقِ سابق خود صحبت می‌کند که انگار معشوق سابق خودش یک‌جوری به ما تقلب رسانده که حالش با این طرفِ تازه، اصلاً خوب نیست. طرف، اندازه‌ی ما درکش نمی‌کند. هیچ‌رقمه آن‌طور که ما به‌هم می‌آمدیم، آن‌ها با هم جور درنمی‌آیند. طرف نه قدرش را می‌داند؛ نه اصلاً لقمه دهانش است. حالا در این کتاب اگر فاضل، طرفِ طرفش را غول بی‌شاخ‌و‌دم می‌نامد هم از همین مقوله است. بین خودمان بماند، مارینا تسوه تایوا هم با همین فرمان، طوری با دقت و وسواس، خلوت یارِ رمیده با همدم نو رسیده‌اش را تصویر می‌کند که آدم خیال برش می‌دارد یار مذکور مازوخیست است و خوشش می‌آید خودش را به عذاب بیندازد. متأسفانه باید بپذیریم که اگر طرف، ما را رها کرده و دیگری را گزیده است؛ بلانسبت لابد چیز دندان‌گیرتری گیر آورده...! (منظورم به نویسنده نیست و از یک اعتقاد کلی حرف می‌زنم.)
دختری که اشک‌های مرا پاک می‌کرد؛ خودسانسوری ندارد. یعنی نویسنده چه وقتی از خودش و چه وقتی از وضعیت حال شهر و شهروندان حرف می‌زند، با واقعیت روبه‌رو می‌شود. حتی در چیزهای جزئی‌تر مثل فراگیری شبکه‌های ماهواره‌ای و طعن‌ و کنایه به پدیده‌های فراگیر و عامه‌پسند از جمله سریال‌های «جم‌تی‌وی» و محتواهای جهان‌گشایش! شاهد مثال آن‌که حتی بارها کنار سفره‌ افطار، صدای برنامه‌های ماهواره‌ای همسایه‌ها که مصرانه پیگیر سرنوشت آدم‌های خانواده‌ سریال‌های ترکی بودند، بلندتر از اذان مغرب به گوش می‌رسیده است! نویسنده تصویر واقعی امروز را ترسیم می‌کند، بدون توجه به تصویرهای کلیشه‌ای و رسمی.
روزمرگی در روایت‌های کوتاه و بلند فاضل ترکمن موج می‌زند. همان‌ها که هم این دنیا را دارند، هم آن دنیا! جایزه هم که کم بگیرند؛ شکایت به خودِ خدا می‌برند! یا ریش ندارند، یا آن‌قدر ریش دارند که شخصیت واقعی‌شان در آن میانه اصلاً پیدا نیست و ازقضا خودشان را فیلم‌ساز می‌پندارند! کینه‌ شخصی من از این کتاب و نویسنده‌ آن برمی‌گردد، به وقتی که در توصیف عشق از انیمیشن «مری و مکس» نام می‌برد؛ آن هم نه یک‌بار... دلم می‌خواست راحت‌تر می‌توانستم این انیمیشن غم‌انگیز را از یاد ببرم، طوری که انگار اصلاً آن را ندیده‌ام. آن‌چه همیشه در نوشته‌های فاضل ترکمن تحسین‌‌برانگیز بوده، این است که به «طنز» اجازه‌ی ورود به هر مبحثی را می‌دهد. در نوشته‌های او طنز از آزادی کامل برخوردار است، تا هرجا دلش بخواهد؛ بدون نیاز به هیچ مجوزی، ورود پیدا کند.

اولین (و تا این لحظه، تنها) چیزی که از فاضل ترکمن دزدیده‌ام، اسم کوچکش هست که روی یکی از شخصیت‌های مجموعه‌ «بیا از گذشته حرف بزنیم» گذاشتم. بعد وقتی کتاب «دختری که اشک‌های مرا پاک می‌کرد» را می‌خواندم، با این جمله‌ها روبه‌رو شدم: «من این‌گونه نیستم. عشق که یک‌بار مصرف نمی‌شود. من عشق را مومیایی می‌کنم.» دوروبرم را نگاه کردم و به‌نظرم رسید می‌توانم این‌ها را یک‌جایی، در فیلم‌نامه‌ای‌ یا مقاله‌ای، آبش کنم برای یک‌ لقمه ‌نان (البته اگر کاغذی باقی بماند و فیلمی!).
اولین دریافت من از «روایت‌های حساس از زندگی یک وسواس» تصویری‌ست که از تهران امروز ترسیم می‌کند، با مشخصه‌های همین لحظه‌اش: «کوچه‌خیابان‌ها، کافی‌شاپ‌ها، نوع وقت‌گذرانی در خیابان‌هایش‌، جوری که آسفالت‌هایش با قدم‌ها تا می‌کند، طرز نگاه آدم‌هایش به یک‌دیگر، کلماتی که دختر و پسرهایش برای با هم حرف‌زدن به‌کار می‌برند... وَ نوع مواجهه‌ی مرده‌ها و زنده‌هایش با زندگی. تهران مثل یک راوی حضور پررنگی در تمام روایت‌های داستانی کتاب دارد. تهران و دکترها و ناامیدی‌ها و سرخوردگی‌هایش: «به دکترم گفتم من همه‌ش نیمه‌ی خالی لیوان رو می‌بینم. دکترم گفت: خب نیمه‌ی پرش را ببین!» تنفری آشنا با تفرعن پزشکان؛ همان شیوه‌ی برخورد دکترها با دردهای آدم‌ها که بیگانه و بی‌احساس هستند و درعین‌حال می‌خواهند کمک کنند که بیماران از ناتوانی مزمن و بی‌اعتنایی، نجات پیدا کنند. از منبعی خواندم (که ممکن است اصلاً معتبر نباشد!) در تایوان پزشک‌ها و پرستار‌ها برای زمان مردن مریض‌های سرطانی، در شرط‌بندی‌های مفرح و پُرهیجانی شرکت می‌کنند. (این ربطی به تهران و یا ایران ندارد، اما چه‌طور شد که یاد این طرف‌ها افتادم. لطفاً سوءتفاهم نشود!). نویسنده آن‌قدر با سخاوت ویژگی‌های تهران را نام می‌برد و آمار می‌دهد که می‌توانی تهرانش را یک جای دیگر، با چشم بسته بسازی. تهرانی که نویسنده دوستش دارد، حتی اگر خیلی‌ها دل‌شان نخواهد بازسازی‌اش کنند. تهرانِ کتاب شلوغ است و شلوغی آن بیشتر از آن‌که وجود آدم‌ها را پیرامون‌مان شهادت بدهد، غم‌انگیز است و تنهایی‌مان را بیش‌تر جار می‌زند. انگار به‌اندازه‌ی شلوغی تهران، تنهایی دارند تهرانی‌ها... .
درباره‌ تِم عاشقانه‌ی کتاب، یک موضوع اعتقادی دارم که یادآوری آن به همه‌ عاشقان و شاعران و نویسندگان خالی از فایده نیست (از آن‌رو که قبل از این در نوشته‌های دیگر هم با آن برخورد کرده‌ام)، نویسنده طوری درباره‌ عشقِ خود و معشوقِ تازه‌ی عشقِ سابق خود صحبت می‌کند که انگار معشوق سابق خودش یک‌جوری به ما تقلب رسانده که حالش با این طرفِ تازه، اصلاً خوب نیست. طرف، اندازه‌ی ما درکش نمی‌کند. هیچ‌رقمه آن‌طور که ما به‌هم می‌آمدیم، آن‌ها با هم جور درنمی‌آیند. طرف نه قدرش را می‌داند؛ نه اصلاً لقمه دهانش است. حالا در این کتاب اگر فاضل، طرفِ طرفش را غول بی‌شاخ‌و‌دم می‌نامد هم از همین مقوله است. بین خودمان بماند، مارینا تسوه تایوا هم با همین فرمان، طوری با دقت و وسواس، خلوت یارِ رمیده با همدم نو رسیده‌اش را تصویر می‌کند که آدم خیال برش می‌دارد یار مذکور مازوخیست است و خوشش می‌آید خودش را به عذاب بیندازد. متأسفانه باید بپذیریم که اگر طرف، ما را رها کرده و دیگری را گزیده است؛ بلانسبت لابد چیز دندان‌گیرتری گیر آورده...! (منظورم به نویسنده نیست و از یک اعتقاد کلی حرف می‌زنم.)
دختری که اشک‌های مرا پاک می‌کرد؛ خودسانسوری ندارد. یعنی نویسنده چه وقتی از خودش و چه وقتی از وضعیت حال شهر و شهروندان حرف می‌زند، با واقعیت روبه‌رو می‌شود. حتی در چیزهای جزئی‌تر مثل فراگیری شبکه‌های ماهواره‌ای و طعن‌ و کنایه به پدیده‌های فراگیر و عامه‌پسند از جمله سریال‌های «جم‌تی‌وی» و محتواهای جهان‌گشایش! شاهد مثال آن‌که حتی بارها کنار سفره‌ افطار، صدای برنامه‌های ماهواره‌ای همسایه‌ها که مصرانه پیگیر سرنوشت آدم‌های خانواده‌ سریال‌های ترکی بودند، بلندتر از اذان مغرب به گوش می‌رسیده است! نویسنده تصویر واقعی امروز را ترسیم می‌کند، بدون توجه به تصویرهای کلیشه‌ای و رسمی.
روزمرگی در روایت‌های کوتاه و بلند فاضل ترکمن موج می‌زند. همان‌ها که هم این دنیا را دارند، هم آن دنیا! جایزه هم که کم بگیرند؛ شکایت به خودِ خدا می‌برند! یا ریش ندارند، یا آن‌قدر ریش دارند که شخصیت واقعی‌شان در آن میانه اصلاً پیدا نیست و ازقضا خودشان را فیلم‌ساز می‌پندارند! کینه‌ شخصی من از این کتاب و نویسنده‌ آن برمی‌گردد، به وقتی که در توصیف عشق از انیمیشن «مری و مکس» نام می‌برد؛ آن هم نه یک‌بار... دلم می‌خواست راحت‌تر می‌توانستم این انیمیشن غم‌انگیز را از یاد ببرم، طوری که انگار اصلاً آن را ندیده‌ام. آن‌چه همیشه در نوشته‌های فاضل ترکمن تحسین‌‌برانگیز بوده، این است که به «طنز» اجازه‌ی ورود به هر مبحثی را می‌دهد. در نوشته‌های او طنز از آزادی کامل برخوردار است، تا هرجا دلش بخواهد؛ بدون نیاز به هیچ مجوزی، ورود پیدا کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.