|

نقدی بر دیپلماسی انرژی ایران

سعید ساویز . کارشناس انرژی

سال پیش در چنین روزهایی نوشته شد که تحریم‌ها دولت ملی را به نداری دچار کرد و بی‌پولی کمر مصدق را شکست، دیپلماسی فعالی هم برای بازاریابی و برانگیختن ولع بازار مصرف وجود نداشت و نوشتیم که همان سناریوی امتحان‌پس‌داده، برای جمهوری اسلامی نیز نوشته شده است.
چند ماه پیش نوشته شد که معافیت‌های آمریکا برای خرید نفت ایران در واقع ناتوانی در جایگزینی نفت ایران در بازار در کوتاه‌مدت است، اما اگر از این روزنه به سلامت عبور نکنیم، به‌زودی امکان تحریم تمام نفت ایران فراهم خواهد شد.
در تمام این مدت هیچ نشان، اراده و تلاشی در دیپلماسی انرژی مشاهده نشده است که بتواند بارقه‌های امیدوارکننده‌ای را برای عبور از گردنه تحریم‌های آمریکا نشان دهد؛ مسئولان منفعل، بی‌انگیزه و بی‌برنامه به نظر می‌رسند. حتی نشانی از تئوری‌های پرفساد، اما ابتکاری و هیجانی دورزدن تحریم‌ها که در دوران دولت نهم و دهم اجرا شد نیز نیست.
ایران به‌عنوان دارنده بیشترین ذخایر نفت و گاز در جهان در کنار ونزوئلا دارنده بیشترین ذخایر نفت در جهان، به‌سادگی از بازار حذف می‌شوند و نفت شیل که حداقل سه برابر گران‌تر از نفت ایران و ونزوئلاست، جای آنها را در بازار می‌گیرد.
فساد، جنگ‌های جناحی و وعده‌های خوش‌بینانه توخالی جای استراتژی و گزینه‌های خلاقانه‌ای را که باید «پلن‌ بی» ‌دیپلماسی انرژی پس از به‌بن‌بست‌رسیدن مدل جدید قراردادها باشد، گرفته است؛ با‌این‌حال، ما هنوز در درون مشغول شمردن پول‌های به‌سرقت‌رفته و نزاع بر سر حجم پول‌های اختلاس‌شده‌ایم.
بیشترین ذخایر گاز را داریم، اما هنوز ال‌ان‌جی برای صادرات گازمان نداریم و اگرچه کار مذاکرات فروش گاز با خط لوله به‌موقع آغاز شد، اما هرگز برای هند و پاکستان عملیاتی نشد و صادرات گاز به امارات نیز داستان غم‌انگیزی به نام کرسنت دارد و ترکیه و عراق تنها کشورهایی هستند که مشتری گاز ما با خط لوله هستند.
از دید کارشناسی، بزرگ‌ترین مشکل در فروش نفت آنجایی است که هنوز مسئولان گمان می‌کنند مشتریان برای خرید نفت ما صف خواهند کشید؛ خیال خطایی که مصدق را نیز زمین زد. هرچقدر کارشناسان تأکید می‌کنند که دوران نفت به‌عنوان کالایی استراتژیک به پایان رسیده است و امروز به‌جای اینکه مشتریان برای خرید نفت سراغ کشورهای صاحب نفت بروند، به دلیل تنوع عرضه این فروشندگان هستند که به هزار‌و‌یک ترفند و ایجاد جذابیت سعی می‌کنند نفت خود را بفروشند.
پمپئو دوره راه افتاده و در دنیا برای نخریدن نفت ایران تبلیغ می‌کند. ما حتی از حضور در کنفرانس‌ها، نمایشگاه‌ها و همایش‌های بین‌المللی اجتناب می‌کنیم. متأسفانه هنوز در تفکر مسئولان سفر خارجی و مذاکره در سطح بین‌الملل با متقاضیان خرید نفت، آن‌چنان کار فانتزی، زائد و اشرافی‌مآبانه‌ای است که هرگز نه به خود زحمت انجام آن را می‌دهند و نه راهکاری برای انجامش از سوی بدنه کارشناسی مسئول دارند.
قراردادهای جدید راه چاره‌ای جذاب برای حال‌و‌روز صنعت و اقتصاد ایران بود، اما آگاهانه یا ناآگاهانه با دفع‌الوقتی در هزارتوی بوروکراسی گم شد و فصل بهاری که در روابط ایران و آمریکا در اواخر دولت اوباما دمیده بود، با خزان دولت ترامپ پرپر شد. یا شاید این حرکت سینوسی و این فراز و فرود برنامه از پیش نوشته‌شده سیاست خارجی بانکی‌ها باشد. به‌هر‌روی هرچه که هست، از صنعت نفت کشور ایران که بیشتر سال‌های بعد از انقلاب خود را در تحریم سپری کرده است، این انتظار می‌رود که برای چنین روزی آماده بوده و تمهیدی برای نشدن‌ها در آستین داشته باشد.
در ابتدای دولت یازدهم به دلیل موارد بسیار زیادی که از فساد در نفت کشف شد، کارشناسان زبان به شکوه از رویه پیشین گشودند و سیاست‌های وزارت نفت دولت قبل را تقبیح کردند، اما امروز با وقوع گره‌ای مشابه در فروش نفت، این سؤال پیش می‌آید که مشق‌نوشتن با غلط زیاد بهتر است یا مشق‌ننوشتن و رفوزه‌شدن؟
توسعه همواره دغدغه شماره یک نفت ایران بوده است، اما امروز دیگر نگرانی مهم‌تری وجود دارد؛ فروش نفت و یافتن بازاری بلندمدت و مطمئن برای نفت است که می‌تواند به توسعه یا حتی تجارت خارجی گره بخورد. می‌تواند باعث شود تا مانند طرح خلاقانه اوپک از سوی ونزوئلا، طرح یک اتحادیه انرژی- اقتصادی از سوی ایران به کشورهایی مانند هند، قطر، ترکیه و عراق پیشنهاد شود.
هنوز برای جبران دیر نیست، فقط کافی است بحران درک شود و به‌جای انکار، سکان را به افرادی با دانش، انرژیک و باانگیزه بسپاریم تا در کنار یک اتاق فکر از خرد جمعی و تجربه‌های موفق همه دولت‌های قبلی که با تحریم مواجه بوده‌اند، بتوانند راه چاره‌ای برای شرایط موجود بیندیشند.

سال پیش در چنین روزهایی نوشته شد که تحریم‌ها دولت ملی را به نداری دچار کرد و بی‌پولی کمر مصدق را شکست، دیپلماسی فعالی هم برای بازاریابی و برانگیختن ولع بازار مصرف وجود نداشت و نوشتیم که همان سناریوی امتحان‌پس‌داده، برای جمهوری اسلامی نیز نوشته شده است.
چند ماه پیش نوشته شد که معافیت‌های آمریکا برای خرید نفت ایران در واقع ناتوانی در جایگزینی نفت ایران در بازار در کوتاه‌مدت است، اما اگر از این روزنه به سلامت عبور نکنیم، به‌زودی امکان تحریم تمام نفت ایران فراهم خواهد شد.
در تمام این مدت هیچ نشان، اراده و تلاشی در دیپلماسی انرژی مشاهده نشده است که بتواند بارقه‌های امیدوارکننده‌ای را برای عبور از گردنه تحریم‌های آمریکا نشان دهد؛ مسئولان منفعل، بی‌انگیزه و بی‌برنامه به نظر می‌رسند. حتی نشانی از تئوری‌های پرفساد، اما ابتکاری و هیجانی دورزدن تحریم‌ها که در دوران دولت نهم و دهم اجرا شد نیز نیست.
ایران به‌عنوان دارنده بیشترین ذخایر نفت و گاز در جهان در کنار ونزوئلا دارنده بیشترین ذخایر نفت در جهان، به‌سادگی از بازار حذف می‌شوند و نفت شیل که حداقل سه برابر گران‌تر از نفت ایران و ونزوئلاست، جای آنها را در بازار می‌گیرد.
فساد، جنگ‌های جناحی و وعده‌های خوش‌بینانه توخالی جای استراتژی و گزینه‌های خلاقانه‌ای را که باید «پلن‌ بی» ‌دیپلماسی انرژی پس از به‌بن‌بست‌رسیدن مدل جدید قراردادها باشد، گرفته است؛ با‌این‌حال، ما هنوز در درون مشغول شمردن پول‌های به‌سرقت‌رفته و نزاع بر سر حجم پول‌های اختلاس‌شده‌ایم.
بیشترین ذخایر گاز را داریم، اما هنوز ال‌ان‌جی برای صادرات گازمان نداریم و اگرچه کار مذاکرات فروش گاز با خط لوله به‌موقع آغاز شد، اما هرگز برای هند و پاکستان عملیاتی نشد و صادرات گاز به امارات نیز داستان غم‌انگیزی به نام کرسنت دارد و ترکیه و عراق تنها کشورهایی هستند که مشتری گاز ما با خط لوله هستند.
از دید کارشناسی، بزرگ‌ترین مشکل در فروش نفت آنجایی است که هنوز مسئولان گمان می‌کنند مشتریان برای خرید نفت ما صف خواهند کشید؛ خیال خطایی که مصدق را نیز زمین زد. هرچقدر کارشناسان تأکید می‌کنند که دوران نفت به‌عنوان کالایی استراتژیک به پایان رسیده است و امروز به‌جای اینکه مشتریان برای خرید نفت سراغ کشورهای صاحب نفت بروند، به دلیل تنوع عرضه این فروشندگان هستند که به هزار‌و‌یک ترفند و ایجاد جذابیت سعی می‌کنند نفت خود را بفروشند.
پمپئو دوره راه افتاده و در دنیا برای نخریدن نفت ایران تبلیغ می‌کند. ما حتی از حضور در کنفرانس‌ها، نمایشگاه‌ها و همایش‌های بین‌المللی اجتناب می‌کنیم. متأسفانه هنوز در تفکر مسئولان سفر خارجی و مذاکره در سطح بین‌الملل با متقاضیان خرید نفت، آن‌چنان کار فانتزی، زائد و اشرافی‌مآبانه‌ای است که هرگز نه به خود زحمت انجام آن را می‌دهند و نه راهکاری برای انجامش از سوی بدنه کارشناسی مسئول دارند.
قراردادهای جدید راه چاره‌ای جذاب برای حال‌و‌روز صنعت و اقتصاد ایران بود، اما آگاهانه یا ناآگاهانه با دفع‌الوقتی در هزارتوی بوروکراسی گم شد و فصل بهاری که در روابط ایران و آمریکا در اواخر دولت اوباما دمیده بود، با خزان دولت ترامپ پرپر شد. یا شاید این حرکت سینوسی و این فراز و فرود برنامه از پیش نوشته‌شده سیاست خارجی بانکی‌ها باشد. به‌هر‌روی هرچه که هست، از صنعت نفت کشور ایران که بیشتر سال‌های بعد از انقلاب خود را در تحریم سپری کرده است، این انتظار می‌رود که برای چنین روزی آماده بوده و تمهیدی برای نشدن‌ها در آستین داشته باشد.
در ابتدای دولت یازدهم به دلیل موارد بسیار زیادی که از فساد در نفت کشف شد، کارشناسان زبان به شکوه از رویه پیشین گشودند و سیاست‌های وزارت نفت دولت قبل را تقبیح کردند، اما امروز با وقوع گره‌ای مشابه در فروش نفت، این سؤال پیش می‌آید که مشق‌نوشتن با غلط زیاد بهتر است یا مشق‌ننوشتن و رفوزه‌شدن؟
توسعه همواره دغدغه شماره یک نفت ایران بوده است، اما امروز دیگر نگرانی مهم‌تری وجود دارد؛ فروش نفت و یافتن بازاری بلندمدت و مطمئن برای نفت است که می‌تواند به توسعه یا حتی تجارت خارجی گره بخورد. می‌تواند باعث شود تا مانند طرح خلاقانه اوپک از سوی ونزوئلا، طرح یک اتحادیه انرژی- اقتصادی از سوی ایران به کشورهایی مانند هند، قطر، ترکیه و عراق پیشنهاد شود.
هنوز برای جبران دیر نیست، فقط کافی است بحران درک شود و به‌جای انکار، سکان را به افرادی با دانش، انرژیک و باانگیزه بسپاریم تا در کنار یک اتاق فکر از خرد جمعی و تجربه‌های موفق همه دولت‌های قبلی که با تحریم مواجه بوده‌اند، بتوانند راه چاره‌ای برای شرایط موجود بیندیشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.