|

مديرعامل شركت آب منطقه‌اي استان يزد از نياز به كاهش 50 درصدي اراضي كشاورزي، در 5 سال آينده در استان يزد خبر داد

اجراي برنامه رياضت آبي در استان يزد

ليلا مرگن

سال جاري، نام يزد با اخبار «شكستن مكرر خط لوله انتقال آب اصفهان به يزد» گره خورده بود. كشاورزان اصفهاني كه معتقد بودند حقابه آنها به يزد منتقل مي‌شود، با شكستن اين لوله مي‌خواستند حق خود را پس بگيرند. شايعات زيادي درباره نحوه مصرف آب انتقالي از اصفهان در يزد به گوش مي‌رسد؛ حتي گروهي مدعي‌اند اين آب انتقالي سبب شده است كه سطح سفره آب‌هاي زيرزميني يزد، بالا هم بيايد. اما محمدمهدي جواديان‌زاده، مديرعامل آب منطقه استان يزد، در گفت‌وگو با «شرق» توضيح مي‌دهد كه چندان اين خبرها صحيح نيست. يزد كه به‌دليل شور‌شدن سفره‌هاي زيرزميني‌اش به آب انتقالي از حوضه‌اي ديگر وابسته شده است، اگر با همين روال به مصرف ادامه دهد، بين 15 تا 35 سال ديگر بايد تمدنش را از‌بين‌رفته به حساب بياورد. بادگيرهاي زيباي يزد و قنات‌هاي نامدارش در نبود آب و خالي‌شدن منطقه از سكنه، براي هميشه به تاريخ خواهند پيوست. آن‌طور كه جواديان‌زاده مي‌گويد: يزد براي مقابله با از‌دست‌رفتن تمدنش، بايد حداكثر تا پنج سال آينده، نيمي از سطح زير كشت كشاورزي خود را كاهش دهد. مشروح گفت‌وگو با محمدمهدي جواديان‌زاده، مديرعامل آب منطقه‌اي يزد، درباره برنامه‌هاي رياضتي اين مجموعه براي اصلاح الگوي مصرف در خشك‌ترين استان كشور در ادامه مي‌آيد.
سالي كه پشت‌سر گذاشتيم، سال بسيار پرتنشي براي استان يزد به‌دليل شكستن مكرر خط لوله انتقال آب به اين استان بود. از چه سالي آب به استان يزد تخصيص داده شد؟
از سال 68، تخصيص آب يزد از زاينده‌رود به اين استان داده شد. در طرح تخصيص به‌طور شفاف نوشته شد ميزان مصارف حال و آتي منطقه يزد و اصفهان را برآورد كرديم و به اين نتيجه رسيديم كه 78 ميليون متر مكعب براي مصارف شرب و صنعت يزد تخصيص داده شود؛ يعني همه‌چيز كارشناسي‌شده است. مصوب مي‌شود 20 درصد رقم تخصيص در بخش صنعت مصرف شود، اما به دليل اينكه خود يزد از نظر آب شرب هميشه در مضيقه بوده و مشكل داشته است، با مديريت آب فقط در حد چهار درصد آب انتقالي براي صنعت اختصاص داده مي‌شود. هيچ آبي هم براي كشاورزي و گلخانه نه از روز اول برنامه‌ريزي شده و نه در تخصيص قانوني ما بوده است و نه اينكه اين اجازه و امكان اختصاص آب به اين بخش را داشته‌ايم. ما در‌حال‌حاضر حتي اگر بتوانيم 65 ميليون متر مكعب آب از زاينده‌رود بياوريم (كه سال گذشته فقط 53 ميليون متر مكعب آورديم) با اين آب فقط 50 درصد آب شرب استان را مي‌توانيم تأمين كنيم.
سال گذشته فقط 53 ميليون متر مكعب آب از حوضه زاينده‌رود دريافت كرديد؟
بله، 50 درصد از آب شرب ما بايد متكي به منابع آب خود استان باشد. مشكلي كه در استان داريم اين است كه منابع آب ما هم كم و هم بي‌كيفيت است. اين كار ما را دشوار مي‌كند. ما ضمن اينكه در مضيقه آب هستيم، آب بي‌كيفيت در اختيار داريم. شاخصي كه براي كيفيت آب مطرح مي‌شود، درجه شوري يا EC است. شوري آب تا سقف هزار يا هزار و 200 براي شرب مطلوب است. درجه شوري بيش از هزار منجر به طعم‌گرفتن آب مي‌شود و در EC بالاتر از 1500 فرد احساس شوري مي‌كند. با درجه شوري دو هزار آب غيراستاندارد مي‌شود. ما در حداقل چهار تا پنج شهرستان آب با درجه شوري بيش از دوهزارو 500 داريم و مجموعه اين مشكلات باعث شده است كه از خيلي قديم، يزد به منابع آب بيروني وابسته شود. در قديم كه منبع تأمين آب يزد قنات بوده است؛ قنات هم نوعي سيستم انتقال آب بين‌حوضه‌اي بوده است. قنات‌ها آب را از ارتفاعات و كوهستان‌ها با يك تونل طولاني انتقال مي‌دادند و آب را به داخل شهر مي‌آوردند تا مردم بتوانند استفاده كنند. بحث انتقال آب با لوله از قبل از انقلاب مطرح بوده است و سال‌هاي سال پيگيري مي‌شد. شهيد صدوقي و آيت‌الله خاتمي كه امام جمعه وقت يزد بودند، بحث انتقال آب را پيگيري مي‌كنند و اين تخصيص آب را براي يزد مي‌گيرند.
كشاورزان معتقدند آب موجود در يزد كفاف كشاورزي را نمي‌دهد. به چه ميزان آب براي كشاورزي نياز داريد؟
در بخش كشاورزي حدود 980 ميليون مترمكعب آب مصرف مي‌شود كه از چاه و قنات و چشمه به‌دست مي‌آيد. حدود 15 سال پيش مصرف آب در بخش كشاورزي سالانه يك ميليارد و 500 ميليون متر مكعب بوده است.
به اين ترتيب، مصرف كشاورزي مرتبا در حال كاهش بوده است؟
بخش كوچكي از كاهش مصرف آب به دليل اقدامات حفاظتي بوده است كه در سال‌هاي گذشته انجام داده‌ايم و بخش بزرگ‌تر آن قهر طبيعت است؛ يعني به دليل اينكه سطح آب‌هاي زيرزميني ما پايين آمده است، امكان برداشت آب در كشاورزي نبوده و وضعيت هر روز بغرنج‌تر شده است. توان سفره محدود شده و از ميزان يك ميليارد و 400 ميليون مترمكعبي كه آب از سفره برداشت مي‌شد، كاسته شده است. در‌حال‌حاضر به سقف 980 ميليون مترمكعب رسيده‌ايم و پيش‌بيني مي‌شود كه اگر به همين شكل ادامه يابد، بر اساس يك نظر بدبينانه تا 15 سال آينده و با يك نظر خوش‌بينانه تا 35 سال آينده ديگر اصلا نتوانيم آبي از سفره‌هاي زيرزميني خارج كنيم.
اشاره كرديد كه بر اساس پيش‌بيني‌هاي خوش‌بينانه 35 سال ديگر آبي در سفره‌هاي زيرزميني يزد وجود نخواهد داشت. اين پيش‌بيني با وجود اقدامات حفاظتي تشكل‌هاي آب‌بران است؟
خير. پيش‌بيني‌ها بر اساس ادامه روند فعلي انجام شده است.
يعني با مشاركت تشكل‌هاي آب‌بران و كاهش سطح زير كشت، اوضاع مي‌تواند بهبود يابد؟
بله. روي خوش داستان اين است كه اگر طرح احيا و تعادل‌بخشي را به درستي اجرا كنيم، مي‌توانيم اميدوار باشيم كه جلوي اين روند مخرب را بگيريم. زيرا در طرح تعادل‌بخشي محاسبه شده كه پتانسيل آبدهي هر دشت چقدر است. بر اساس روش‌هايي كه بيلان آب را حساب مي‌كنند، آب تجديدشونده هر دشت را حساب كردند. آب تجديدشونده آبي است كه هر سال وارد سفره مي‌شود. بايد حداكثر 75 درصد از منابع آب تجديدشونده برداشت شود. ما در يزد 125 درصد از اين منابع را برداشت مي‎كنيم كه منجر به افت سفره شده است. در واقع ما كل آب تجديدشونده دشت را بر مي‌داريم و 25 درصد هم از ذخاير گذشته برداشت مي‌كنيم. براي احياي ذخاير آب زيرزميني و بالاآمدن سطح آب، بايد ميزان برداشت آب از زير زمين را كاهش دهيم. بايد برنامه‌ريزي كنيم اضافه‌برداشت‌ها را كاهش دهيم. بنابراين اول بايد كنتور حجمي روي چاه‌ها نصب كنيم. مشكل اينجاست كه ما به چاه پروانه داده‌ايم اما ابزاري براي اندازه‌گيري آب برداشت‌شده از چاه نداشته‌ايم. در حال حاضر 50 درصد چاه‌هاي يزد كنتور حجمي دارند. برنامه داريم كه پروانه چاه‌ها را تعديل كنيم. چاه‌هاي غيرمجاز را مسدود خواهيم كرد. خوشبختانه در يزد 300 چاه غيرمجاز از مجموع 300 هزار چاه غيرمجاز سراسر كشور وجود دارد. تا رسيدن به رقم آب قابل برنامه‌ريزي كارهاي زيادي بايد انجام شود. براي رسيدن به اهداف، ناگزيريم مصرف آب بخش كشاورزي را تا پنج سال آينده 50 درصد كاهش دهيم.
كاهش 50 درصد مصرف آب كشاورزي امكان‌پذير است؟
اين كار سنگيني است. امكان تحقق وجود دارد؛ شرطش اين است كه ما با جهاد كشاورزي و مردم همگام شويم. بحث مديريت مشاركت و تشكل‌هاي آب‌بران يكي از حلقه‌هايي است كه بايد در كنار ما باشد. حلقه ديگر هم جهاد كشاورزي است. دستگاه‌هاي نظارتي انتظامي و... هم بايد در كنار ما باشند. ما براي اينكه 50 درصد مصرف آب كشاورزي را كاهش دهيم بايد سطح زير كشت كشاورزي را كاهش دهيم و از روش‌هاي نوين آبياري استفاده كنيم. مدير جهاد كشاورزي استان اعلام كرده است كه مي‌توانيم با 18 درصد آب موجود، 50 درصد محصولات كشاورزي استان را توليد ‌كنيم.
شما آمارهاي ارائه‌شده از سوي جهاد كشاورزي در زمينه توليد حجم ثابت محصول با 18 درصد آب موجود را تأييد مي‌كنيد؟
ما اين موضوع را بررسي نكرديم اما منظور اين است كه بخشي از كشاورزي را به گلخانه منتقل كرده‌اند و بخش زيادي از محصولات كشاورزي استان به اين شيوه تأمين مي‌شود. گلخانه‌ها مصرفشان خيلي كمتر از اراضي روباز است. يك‌سال‌ونيم است كه با جهاد كشاورزي جلسات مشترك داشتيم. شوراي حفاظت استان هم كمك كرد و خارج از شوراي حفاظت استان، جلسات خاص بين ما و جهاد كشاورزي، كارشناسان و مديران برگزار شد. به اين جمع‌بندي رسيديم كه بايد مصرف مديريت شود. خوشبختانه جهاد كشاورزي استان برنامه‌هايش را در چارچوب آب قابل برنامه‌ريزي اعلام‌شده، تنظيم كرده و در همين راستا اگر قرار است وامي به كشاورز بدهيم يا سيستم آبياري جايي را عوض كنيم، همه را به شكلي برنامه‌ريزي مي‌كنيم كه آب قابل برنامه‌ريزي محقق شود. خود جهاد كشاورزي هم به اين نتيجه رسيده كه تنها راه نجات كاهش سطح زير كشت است.
در بازچرخاني آب بخش صنعت، برنامه‌هايي براي جمع‌آوري بخار خروجي واحدهاي توليدي وجود دارد. آيا اين مسئله رطوبت محيط را دچار مشكل نمي‌كند؟
مشكل ايجاد نمي‌كند. كل بخش صنعت استان يزد نزديك به 45 ميليون مترمكعب مصرف آب دارد. اين ميزان مصرف، حتي از مصارف شرب كه 120 ميليون مترمكعب است هم كمتر است. تقريبا بين پنج تا شش درصد آب استان در بخش صنعت مصرف مي‌شود. در مقابل بخش كشاورزي 85 درصد آب استان يزد را مصرف مي‌كند. بنابراين بخار حاصل از بخش صنعت عدد بسيار ناچيزي است و در بيلان آبي منطقه قابل حساب‌شدن نيست. اما اگر بتوانيم آب حاصل از بخار را داخل خود صنعت باز گردانيم، به سيستم خيلي كمك مي‌شود.
با توجه به ضريب بالاي ايجاد اشتغال در بخش صنعت اگر متقاضياني باشند كه مايل به تبديل آب كشاورزي به صنعت باشند، آيا برنامه‌هايي در اين رابطه وجود دارد تا صنايع خيلي كم‌آب‌بر جايگزين كشاورزي شوند؟
ما راه ديگري در استان نداريم. منبع آبي نداريم و بايد كشاورزي كم شود. به همين دليل اگر كشاورزي در سطح 25 مترمكعب در شبانه‌روز تخصيص داشته باشد قانون به ما اجازه داده كه آب به صنعت بدهيم. براي صنايع بزرگ اين ميزان آب خيلي كم است. در واقع اين عدد يك‌سوم يك ليتر در ثانيه است و صنعت به‌خصوص صنايع بزرگ بيش از اين آب مي‌خواهند. بر اساس مواد 27 و 28 قانون توزيع عادلانه آب دولت اجازه دارد كه كاربري يك چاه را از يك بخش به بخش ديگر تغيير دهد. در چارچوب دستورالعمل‌ها و فرايندهايي كه داريم، اين كار انجام مي‌شود اما معمولا فرايندي زمان‌بر است. صرفا ما به عنوان آب منطقه‌اي در اين رابطه اظهار نظر نمي‌كنيم و بايد بخش كشاورزي هم در كميسيون تبصره يك ماده يك، درخواست متقاضي را بررسي كند. اعلام نظر اين دو مجموعه منجر به متعادل‌شدن شرايط مي‌شود. پيشنهادات افراد از نظر پروانه و از اين نظر كه تغييرات در يك سفره مشكل‌ساز نشود و كيفيت آبي كه تغيير كاربري مي‌دهد هم يكسان باشد، بررسي مي‌شود. كسي نمي‌تواند آب شور بخرد و بعد بگويد كه كارخانه من در اين نقطه واقع شده و آب شيرين برداشت كند. بايد كيفيت آب خيلي فرق نكند و جايي كه مي‌خواهد آب بهره‌برداري كند، نبايد 25 درصد شيرين‌تر باشد. همه اين شرايط را كه رعايت مي‌كنيم مسئله به جهاد كشاورزي ارجاع مي‌شود. جهاد كشاورزي هم بررسي مي‌كند كه چه ميزان سطح زير كشت از بين مي‌رود. آيا كشت استراتژيك هست يا نه. پربازده هست يا نه و در آمارها چقدر اختلال ايجاد مي‌كند. نهايتا با تأييد جهاد كشاورزي چاه كشاورزي به صنعتي تبديل و پروانه صادر مي‌شود.
قوانيني كه به آن اشاره شد، براي همه كشور يكسان است. در صورتي كه شرايط استان يزد ويژه است و نمي‌توان از نسخه‌هاي عمومي تمام كشور براي آن استفاده كرد. آيا برنامه‌اي براي معيشت مردم در صورت كم‌شدن سطح زير كشت داريد؟
مواد 27 و 28 به ما اختيار مي‌دهد كه آب را تغيير كاربري بدهيم اما تبصره يك ماده يك قانون حفظ اراضي كشاورزي، بازدارنده است و متعادل‌كننده اين قانون است. اين‌جوري نبوده است كه بخش كشاورزي خيلي از اين كار جلوگيري كند و ما تعداد زيادي چاه كشاورزي را به صنعت تبديل كرده‌ايم.
چه تعداد چاه كشاورزي به صنعت تبديل شده است؟
آمار ندارم ولي مي‌دانم كه سالانه حداقل چند تا چاه تغيير كاربري داده مي‌شوند و صنعتي كه در يزد داريم، فقط از راه تبديل چاه‌هاي كشاورزي نيازهايش تأمين مي‌شود.
شايد به صلاح استان يزد باشد كه با توجه به بارش‌هاي كم استان، قوانين ويژه‌تري براي تغيير كاربري آب كشاورزي داشته باشد. بهتر نيست براي اين استان قوانين متفاوت باشد كه با توجه به مصالح منطقه و با درنظرگرفتن ساير شرايط، درباره تغيير كاربري آب كشاورزي برنامه‌ريزي كنيد؟
قطعا اين‌گونه است. البته بايد بازگردم به بحث شما كه اگر جلوي تبخير را بگيريم، اقليم را ممكن است خراب كنيم. اين نگراني در بخش كشاورزي وجود دارد. اگرچه حدود 85 درصد مصرف آب در بخش كشاورزي است اما بابت كشاورزي فضاي سبزي در يزد ايجاد مي‌شود. همه نگران هستند كه اگر آب كشاورزي را تغيير كاربري بدهيم، چون خيلي منطقه خشكي داريم، دچار مشكل شويم. بحث ما اين است كه كشاورزي بايد حفظ شود. ولي بايد كشاورزي را به سمت كشاورزي صنعتي پربازده ببريم. ضمن آنكه صنعتي كه مي‌آوريم بايد صنايع مرتبط با كشاورزي باشد تا شرايط بهبود يابد. ما در «مروست» يزد بهترين انگور را داريم. كشمش بسيار خوبي داريم. چند صنعت كوچك براي بسته‌بندي انگور وجود دارد اما يك صنعت بزرگي كه بتواند اين محصول را در سطح جهاني بسته‌بندي كند، نداريم يا مثلا دومين يا سومين استان از نظر توليد پسته هستيم. كارگاه‌هايي در يزد براي پسته‌پاك‌كني وجود دارد اما صنعتی واقعا مجهز و پيشرفته‌اي كه كار برندسازي و بسته‌بندي را انجام دهد؛ نداريم. ما يكي از قطب‌هاي كشور در زمينه زعفران هستيم. زعفران بهاباد مرغوب است و عطر عجيبي دارد و از نظر درماني خوب است اما براي بسته‌بندي آن برنامه نداريم. با راه‌اندازي واحدهاي صنعتي مرتبط با كشاورزي، اين فعاليت اقتصادي مي‌شود. ما خيلي از محصولات را مي‌كاريم كه اقتصادي نيست. كشاورز صرفا براي حفظ آب و زمين، كشت انجام مي‌دهد. در صورتي كه اگر صنعت بياوريم و به جاي برخي كشت‌ها، زعفران و زيره بكاريم كه كم‌آب‌خواه است و منافع بيشتري دارد، بهتر است. كشاورز بايد به بازار دسترسي داشته باشد. اگر صنايعي باشد كه كشاورز بداند محصولاتش مشتري دارد، قطعا به نتايج بهتري مي‌رسيم. طرحي داريم كه صنايع وابسته به صورت شركت سهامي يا تعاوني باشند كه خود كشاورز را هم سهيم كنند. مثلا كشاورز سهمي از آب كشاورزي را به شركت سهامي بدهد و سود هم به كشاورزان پرداخت شود. به‌صورت مطالعاتي اين طرح در دست انجام است. مثلا اگر گندم و جو را به گل محمدي تبديل كنيم، علاوه بر مصرف آب كمتر، در صورت توليد اسانس و واردشدن به بازارهاي اروپا، درآمد كشاورز پنج تا شش برابر مي‌شود. برخي از اين صنايع فراوري كشاورزي هم صنايع خيلي گراني نيستند. مشكل ما اين است كه كلينيك مشاوره صنعتي نداريم. يعني وقتي سرمايه‌گذار مي‌خواهد صنعتي را راه‌اندازي كند، كسي به آن مشاوره به آن شكل نمي‌دهد. برخي از سرمايه‌گذاراني كه در بحث فولاد رفتند، سؤال كردم كه چرا وارد حوزه فولاد شديد اغلب جواب مشابهي دريافت مي‌كنم. سرمايه‌گذاران مي‌گويند كه همه به اين حوزه وارد شده‌اند ما هم وارد مي‌شويم. خيلي از سرمايه‌گذارها به دلیل آشنانبودن با شرايط، وارد كار كشاورزي نمي‌شوند.
فكر مي‌كنيد در صورت سرمايه‌گذاري در صنايع تكميلي كشاورزي، با توجه به شرايط موجود در كشور، به‌راحتي بتوانيم محصولي منطبق با استانداردهاي جهاني و داراي گواهي‌هاي بين‌المللي توليد كنيم تا آن را به ديگر كشورها صادر كنيم؟
فكر مي‌كنم اين امكان وجود دارد. دو بحث در اين‌باره مطرح است. محصولات ما اغلب به اروپا صادر مي‌شود. آنها با قيمت كم از ما محصول مي‌خرند و چندين 10 برابر گران‌تر پس از يك بسته‌بندي، به فروش مي‌رسانند. گياهان دارويي، زعفران، زيره و... با قيمت‌هاي كم توليد مي‌شود. براي فراوري اين محصولات بايد صنايع را بياوريم. صنعت را درابتدا بايد وارداتي بياوريم تا استاندارد‌ها را پاس كند. در همين يزد، به مدت 10 تا 15 سال مداد سوسمار آلمان را توليد مي‌كردند و با همين برند هم محصولشان به بازار عرضه مي‌شد كه در زمان خود بهترين برند بود. متأسفانه اين برند جمع شد و تغيير نام داد. ما در صنعت مداد كه هيچ سابقه‌اي نداشتيم اما به شرايط مطلوب رسيديم. در كشاورزي كه پدران ما كشاورز بودند و اين همه زارع و فلاح و دهقان داريم، ورود پيداكردن راحت‌تر است ولي در كشاورزي و صنعت وابسته به كشاورزي، پيشرفت نكرديم. مسئولان بخش كشاورزي نگاه صرف به اين حوزه داشتند و صنعتي‌ها هم فقط به صنعت توجه كرده‌اند. هيچ كس بين‌رشته‌اي به مسائل توجه نكرده است. مثلا قديم در يزد، گياهي به اسم اشنون داشتيم. براي اينكه بتوانند در قديم در زمين‌هاي شور يزد كشاورزي كنند، اين گياه را مي‌كاشتند. اشنون هم غذاي شتر بود و هم نمك و سديم خاك را جذب مي‌كرد. كشاورزان يزد در گذشته خيلي پيشرفته بودند و ابتكارات عجيب و غريبي داشتند. كشاورزان قديم، اشنون را يك سال مي‌كاشتند و با جذب سديم از طریق اين گياه، خاك شيرين مي‌شد. به اين ترتيب، سال بعد مي‌توانستند در زمين زراعت كنند. از اشنون به جاي خاك‌شويي با آب استفاده مي‌شد. اشنون به دليل جذب سديم، پس از خشك‌شدن به ماده شوينده تبدیل مي‌شده است. اشنون بعد از خشك‌شدن چوبك ناميده مي‌شد. از آن به عنوان صابون و ماده شوينده استفاه مي‌كردند و در صنايع نساجي قديم يزد هم از اين محصول استفاده مي‌شد. در حال حاضر در دنيا به اين نتيجه رسيده‌اند كه از روز اول اشتباه بوده است كه مواد شوينده با پايه شيميايي استفاده كنند زيرا اين مواد به محيط زيست آسيب وارد مي‌كند. در همه كشورهاي پيشرفته دنيا به دنبال اين هستند كه پايه مواد شوينده را گياهي كنند. ما در ايران چنين ظرفيتي را داريم. من به صنعتگري كه در اين منطقه يزد پرورش يافته و نسبت به پيشرفت آن تعصب دارد، پيشنهاد دادم به جاي راه‌اندازي صنعت فولاد و آبادكردن منطقه با ايجاد كارخانه‌اي آب‌بر، به سراغ اشنون برود اما جواب شنيدم كه كسي به من نگفته است مي‌شود از اين راه پول درآورد، فقط به من گفتند فولاد سود دارد.
سال جاري، نام يزد با اخبار «شكستن مكرر خط لوله انتقال آب اصفهان به يزد» گره خورده بود. كشاورزان اصفهاني كه معتقد بودند حقابه آنها به يزد منتقل مي‌شود، با شكستن اين لوله مي‌خواستند حق خود را پس بگيرند. شايعات زيادي درباره نحوه مصرف آب انتقالي از اصفهان در يزد به گوش مي‌رسد؛ حتي گروهي مدعي‌اند اين آب انتقالي سبب شده است كه سطح سفره آب‌هاي زيرزميني يزد، بالا هم بيايد. اما محمدمهدي جواديان‌زاده، مديرعامل آب منطقه استان يزد، در گفت‌وگو با «شرق» توضيح مي‌دهد كه چندان اين خبرها صحيح نيست. يزد كه به‌دليل شور‌شدن سفره‌هاي زيرزميني‌اش به آب انتقالي از حوضه‌اي ديگر وابسته شده است، اگر با همين روال به مصرف ادامه دهد، بين 15 تا 35 سال ديگر بايد تمدنش را از‌بين‌رفته به حساب بياورد. بادگيرهاي زيباي يزد و قنات‌هاي نامدارش در نبود آب و خالي‌شدن منطقه از سكنه، براي هميشه به تاريخ خواهند پيوست. آن‌طور كه جواديان‌زاده مي‌گويد: يزد براي مقابله با از‌دست‌رفتن تمدنش، بايد حداكثر تا پنج سال آينده، نيمي از سطح زير كشت كشاورزي خود را كاهش دهد. مشروح گفت‌وگو با محمدمهدي جواديان‌زاده، مديرعامل آب منطقه‌اي يزد، درباره برنامه‌هاي رياضتي اين مجموعه براي اصلاح الگوي مصرف در خشك‌ترين استان كشور در ادامه مي‌آيد.
سالي كه پشت‌سر گذاشتيم، سال بسيار پرتنشي براي استان يزد به‌دليل شكستن مكرر خط لوله انتقال آب به اين استان بود. از چه سالي آب به استان يزد تخصيص داده شد؟
از سال 68، تخصيص آب يزد از زاينده‌رود به اين استان داده شد. در طرح تخصيص به‌طور شفاف نوشته شد ميزان مصارف حال و آتي منطقه يزد و اصفهان را برآورد كرديم و به اين نتيجه رسيديم كه 78 ميليون متر مكعب براي مصارف شرب و صنعت يزد تخصيص داده شود؛ يعني همه‌چيز كارشناسي‌شده است. مصوب مي‌شود 20 درصد رقم تخصيص در بخش صنعت مصرف شود، اما به دليل اينكه خود يزد از نظر آب شرب هميشه در مضيقه بوده و مشكل داشته است، با مديريت آب فقط در حد چهار درصد آب انتقالي براي صنعت اختصاص داده مي‌شود. هيچ آبي هم براي كشاورزي و گلخانه نه از روز اول برنامه‌ريزي شده و نه در تخصيص قانوني ما بوده است و نه اينكه اين اجازه و امكان اختصاص آب به اين بخش را داشته‌ايم. ما در‌حال‌حاضر حتي اگر بتوانيم 65 ميليون متر مكعب آب از زاينده‌رود بياوريم (كه سال گذشته فقط 53 ميليون متر مكعب آورديم) با اين آب فقط 50 درصد آب شرب استان را مي‌توانيم تأمين كنيم.
سال گذشته فقط 53 ميليون متر مكعب آب از حوضه زاينده‌رود دريافت كرديد؟
بله، 50 درصد از آب شرب ما بايد متكي به منابع آب خود استان باشد. مشكلي كه در استان داريم اين است كه منابع آب ما هم كم و هم بي‌كيفيت است. اين كار ما را دشوار مي‌كند. ما ضمن اينكه در مضيقه آب هستيم، آب بي‌كيفيت در اختيار داريم. شاخصي كه براي كيفيت آب مطرح مي‌شود، درجه شوري يا EC است. شوري آب تا سقف هزار يا هزار و 200 براي شرب مطلوب است. درجه شوري بيش از هزار منجر به طعم‌گرفتن آب مي‌شود و در EC بالاتر از 1500 فرد احساس شوري مي‌كند. با درجه شوري دو هزار آب غيراستاندارد مي‌شود. ما در حداقل چهار تا پنج شهرستان آب با درجه شوري بيش از دوهزارو 500 داريم و مجموعه اين مشكلات باعث شده است كه از خيلي قديم، يزد به منابع آب بيروني وابسته شود. در قديم كه منبع تأمين آب يزد قنات بوده است؛ قنات هم نوعي سيستم انتقال آب بين‌حوضه‌اي بوده است. قنات‌ها آب را از ارتفاعات و كوهستان‌ها با يك تونل طولاني انتقال مي‌دادند و آب را به داخل شهر مي‌آوردند تا مردم بتوانند استفاده كنند. بحث انتقال آب با لوله از قبل از انقلاب مطرح بوده است و سال‌هاي سال پيگيري مي‌شد. شهيد صدوقي و آيت‌الله خاتمي كه امام جمعه وقت يزد بودند، بحث انتقال آب را پيگيري مي‌كنند و اين تخصيص آب را براي يزد مي‌گيرند.
كشاورزان معتقدند آب موجود در يزد كفاف كشاورزي را نمي‌دهد. به چه ميزان آب براي كشاورزي نياز داريد؟
در بخش كشاورزي حدود 980 ميليون مترمكعب آب مصرف مي‌شود كه از چاه و قنات و چشمه به‌دست مي‌آيد. حدود 15 سال پيش مصرف آب در بخش كشاورزي سالانه يك ميليارد و 500 ميليون متر مكعب بوده است.
به اين ترتيب، مصرف كشاورزي مرتبا در حال كاهش بوده است؟
بخش كوچكي از كاهش مصرف آب به دليل اقدامات حفاظتي بوده است كه در سال‌هاي گذشته انجام داده‌ايم و بخش بزرگ‌تر آن قهر طبيعت است؛ يعني به دليل اينكه سطح آب‌هاي زيرزميني ما پايين آمده است، امكان برداشت آب در كشاورزي نبوده و وضعيت هر روز بغرنج‌تر شده است. توان سفره محدود شده و از ميزان يك ميليارد و 400 ميليون مترمكعبي كه آب از سفره برداشت مي‌شد، كاسته شده است. در‌حال‌حاضر به سقف 980 ميليون مترمكعب رسيده‌ايم و پيش‌بيني مي‌شود كه اگر به همين شكل ادامه يابد، بر اساس يك نظر بدبينانه تا 15 سال آينده و با يك نظر خوش‌بينانه تا 35 سال آينده ديگر اصلا نتوانيم آبي از سفره‌هاي زيرزميني خارج كنيم.
اشاره كرديد كه بر اساس پيش‌بيني‌هاي خوش‌بينانه 35 سال ديگر آبي در سفره‌هاي زيرزميني يزد وجود نخواهد داشت. اين پيش‌بيني با وجود اقدامات حفاظتي تشكل‌هاي آب‌بران است؟
خير. پيش‌بيني‌ها بر اساس ادامه روند فعلي انجام شده است.
يعني با مشاركت تشكل‌هاي آب‌بران و كاهش سطح زير كشت، اوضاع مي‌تواند بهبود يابد؟
بله. روي خوش داستان اين است كه اگر طرح احيا و تعادل‌بخشي را به درستي اجرا كنيم، مي‌توانيم اميدوار باشيم كه جلوي اين روند مخرب را بگيريم. زيرا در طرح تعادل‌بخشي محاسبه شده كه پتانسيل آبدهي هر دشت چقدر است. بر اساس روش‌هايي كه بيلان آب را حساب مي‌كنند، آب تجديدشونده هر دشت را حساب كردند. آب تجديدشونده آبي است كه هر سال وارد سفره مي‌شود. بايد حداكثر 75 درصد از منابع آب تجديدشونده برداشت شود. ما در يزد 125 درصد از اين منابع را برداشت مي‎كنيم كه منجر به افت سفره شده است. در واقع ما كل آب تجديدشونده دشت را بر مي‌داريم و 25 درصد هم از ذخاير گذشته برداشت مي‌كنيم. براي احياي ذخاير آب زيرزميني و بالاآمدن سطح آب، بايد ميزان برداشت آب از زير زمين را كاهش دهيم. بايد برنامه‌ريزي كنيم اضافه‌برداشت‌ها را كاهش دهيم. بنابراين اول بايد كنتور حجمي روي چاه‌ها نصب كنيم. مشكل اينجاست كه ما به چاه پروانه داده‌ايم اما ابزاري براي اندازه‌گيري آب برداشت‌شده از چاه نداشته‌ايم. در حال حاضر 50 درصد چاه‌هاي يزد كنتور حجمي دارند. برنامه داريم كه پروانه چاه‌ها را تعديل كنيم. چاه‌هاي غيرمجاز را مسدود خواهيم كرد. خوشبختانه در يزد 300 چاه غيرمجاز از مجموع 300 هزار چاه غيرمجاز سراسر كشور وجود دارد. تا رسيدن به رقم آب قابل برنامه‌ريزي كارهاي زيادي بايد انجام شود. براي رسيدن به اهداف، ناگزيريم مصرف آب بخش كشاورزي را تا پنج سال آينده 50 درصد كاهش دهيم.
كاهش 50 درصد مصرف آب كشاورزي امكان‌پذير است؟
اين كار سنگيني است. امكان تحقق وجود دارد؛ شرطش اين است كه ما با جهاد كشاورزي و مردم همگام شويم. بحث مديريت مشاركت و تشكل‌هاي آب‌بران يكي از حلقه‌هايي است كه بايد در كنار ما باشد. حلقه ديگر هم جهاد كشاورزي است. دستگاه‌هاي نظارتي انتظامي و... هم بايد در كنار ما باشند. ما براي اينكه 50 درصد مصرف آب كشاورزي را كاهش دهيم بايد سطح زير كشت كشاورزي را كاهش دهيم و از روش‌هاي نوين آبياري استفاده كنيم. مدير جهاد كشاورزي استان اعلام كرده است كه مي‌توانيم با 18 درصد آب موجود، 50 درصد محصولات كشاورزي استان را توليد ‌كنيم.
شما آمارهاي ارائه‌شده از سوي جهاد كشاورزي در زمينه توليد حجم ثابت محصول با 18 درصد آب موجود را تأييد مي‌كنيد؟
ما اين موضوع را بررسي نكرديم اما منظور اين است كه بخشي از كشاورزي را به گلخانه منتقل كرده‌اند و بخش زيادي از محصولات كشاورزي استان به اين شيوه تأمين مي‌شود. گلخانه‌ها مصرفشان خيلي كمتر از اراضي روباز است. يك‌سال‌ونيم است كه با جهاد كشاورزي جلسات مشترك داشتيم. شوراي حفاظت استان هم كمك كرد و خارج از شوراي حفاظت استان، جلسات خاص بين ما و جهاد كشاورزي، كارشناسان و مديران برگزار شد. به اين جمع‌بندي رسيديم كه بايد مصرف مديريت شود. خوشبختانه جهاد كشاورزي استان برنامه‌هايش را در چارچوب آب قابل برنامه‌ريزي اعلام‌شده، تنظيم كرده و در همين راستا اگر قرار است وامي به كشاورز بدهيم يا سيستم آبياري جايي را عوض كنيم، همه را به شكلي برنامه‌ريزي مي‌كنيم كه آب قابل برنامه‌ريزي محقق شود. خود جهاد كشاورزي هم به اين نتيجه رسيده كه تنها راه نجات كاهش سطح زير كشت است.
در بازچرخاني آب بخش صنعت، برنامه‌هايي براي جمع‌آوري بخار خروجي واحدهاي توليدي وجود دارد. آيا اين مسئله رطوبت محيط را دچار مشكل نمي‌كند؟
مشكل ايجاد نمي‌كند. كل بخش صنعت استان يزد نزديك به 45 ميليون مترمكعب مصرف آب دارد. اين ميزان مصرف، حتي از مصارف شرب كه 120 ميليون مترمكعب است هم كمتر است. تقريبا بين پنج تا شش درصد آب استان در بخش صنعت مصرف مي‌شود. در مقابل بخش كشاورزي 85 درصد آب استان يزد را مصرف مي‌كند. بنابراين بخار حاصل از بخش صنعت عدد بسيار ناچيزي است و در بيلان آبي منطقه قابل حساب‌شدن نيست. اما اگر بتوانيم آب حاصل از بخار را داخل خود صنعت باز گردانيم، به سيستم خيلي كمك مي‌شود.
با توجه به ضريب بالاي ايجاد اشتغال در بخش صنعت اگر متقاضياني باشند كه مايل به تبديل آب كشاورزي به صنعت باشند، آيا برنامه‌هايي در اين رابطه وجود دارد تا صنايع خيلي كم‌آب‌بر جايگزين كشاورزي شوند؟
ما راه ديگري در استان نداريم. منبع آبي نداريم و بايد كشاورزي كم شود. به همين دليل اگر كشاورزي در سطح 25 مترمكعب در شبانه‌روز تخصيص داشته باشد قانون به ما اجازه داده كه آب به صنعت بدهيم. براي صنايع بزرگ اين ميزان آب خيلي كم است. در واقع اين عدد يك‌سوم يك ليتر در ثانيه است و صنعت به‌خصوص صنايع بزرگ بيش از اين آب مي‌خواهند. بر اساس مواد 27 و 28 قانون توزيع عادلانه آب دولت اجازه دارد كه كاربري يك چاه را از يك بخش به بخش ديگر تغيير دهد. در چارچوب دستورالعمل‌ها و فرايندهايي كه داريم، اين كار انجام مي‌شود اما معمولا فرايندي زمان‌بر است. صرفا ما به عنوان آب منطقه‌اي در اين رابطه اظهار نظر نمي‌كنيم و بايد بخش كشاورزي هم در كميسيون تبصره يك ماده يك، درخواست متقاضي را بررسي كند. اعلام نظر اين دو مجموعه منجر به متعادل‌شدن شرايط مي‌شود. پيشنهادات افراد از نظر پروانه و از اين نظر كه تغييرات در يك سفره مشكل‌ساز نشود و كيفيت آبي كه تغيير كاربري مي‌دهد هم يكسان باشد، بررسي مي‌شود. كسي نمي‌تواند آب شور بخرد و بعد بگويد كه كارخانه من در اين نقطه واقع شده و آب شيرين برداشت كند. بايد كيفيت آب خيلي فرق نكند و جايي كه مي‌خواهد آب بهره‌برداري كند، نبايد 25 درصد شيرين‌تر باشد. همه اين شرايط را كه رعايت مي‌كنيم مسئله به جهاد كشاورزي ارجاع مي‌شود. جهاد كشاورزي هم بررسي مي‌كند كه چه ميزان سطح زير كشت از بين مي‌رود. آيا كشت استراتژيك هست يا نه. پربازده هست يا نه و در آمارها چقدر اختلال ايجاد مي‌كند. نهايتا با تأييد جهاد كشاورزي چاه كشاورزي به صنعتي تبديل و پروانه صادر مي‌شود.
قوانيني كه به آن اشاره شد، براي همه كشور يكسان است. در صورتي كه شرايط استان يزد ويژه است و نمي‌توان از نسخه‌هاي عمومي تمام كشور براي آن استفاده كرد. آيا برنامه‌اي براي معيشت مردم در صورت كم‌شدن سطح زير كشت داريد؟
مواد 27 و 28 به ما اختيار مي‌دهد كه آب را تغيير كاربري بدهيم اما تبصره يك ماده يك قانون حفظ اراضي كشاورزي، بازدارنده است و متعادل‌كننده اين قانون است. اين‌جوري نبوده است كه بخش كشاورزي خيلي از اين كار جلوگيري كند و ما تعداد زيادي چاه كشاورزي را به صنعت تبديل كرده‌ايم.
چه تعداد چاه كشاورزي به صنعت تبديل شده است؟
آمار ندارم ولي مي‌دانم كه سالانه حداقل چند تا چاه تغيير كاربري داده مي‌شوند و صنعتي كه در يزد داريم، فقط از راه تبديل چاه‌هاي كشاورزي نيازهايش تأمين مي‌شود.
شايد به صلاح استان يزد باشد كه با توجه به بارش‌هاي كم استان، قوانين ويژه‌تري براي تغيير كاربري آب كشاورزي داشته باشد. بهتر نيست براي اين استان قوانين متفاوت باشد كه با توجه به مصالح منطقه و با درنظرگرفتن ساير شرايط، درباره تغيير كاربري آب كشاورزي برنامه‌ريزي كنيد؟
قطعا اين‌گونه است. البته بايد بازگردم به بحث شما كه اگر جلوي تبخير را بگيريم، اقليم را ممكن است خراب كنيم. اين نگراني در بخش كشاورزي وجود دارد. اگرچه حدود 85 درصد مصرف آب در بخش كشاورزي است اما بابت كشاورزي فضاي سبزي در يزد ايجاد مي‌شود. همه نگران هستند كه اگر آب كشاورزي را تغيير كاربري بدهيم، چون خيلي منطقه خشكي داريم، دچار مشكل شويم. بحث ما اين است كه كشاورزي بايد حفظ شود. ولي بايد كشاورزي را به سمت كشاورزي صنعتي پربازده ببريم. ضمن آنكه صنعتي كه مي‌آوريم بايد صنايع مرتبط با كشاورزي باشد تا شرايط بهبود يابد. ما در «مروست» يزد بهترين انگور را داريم. كشمش بسيار خوبي داريم. چند صنعت كوچك براي بسته‌بندي انگور وجود دارد اما يك صنعت بزرگي كه بتواند اين محصول را در سطح جهاني بسته‌بندي كند، نداريم يا مثلا دومين يا سومين استان از نظر توليد پسته هستيم. كارگاه‌هايي در يزد براي پسته‌پاك‌كني وجود دارد اما صنعتی واقعا مجهز و پيشرفته‌اي كه كار برندسازي و بسته‌بندي را انجام دهد؛ نداريم. ما يكي از قطب‌هاي كشور در زمينه زعفران هستيم. زعفران بهاباد مرغوب است و عطر عجيبي دارد و از نظر درماني خوب است اما براي بسته‌بندي آن برنامه نداريم. با راه‌اندازي واحدهاي صنعتي مرتبط با كشاورزي، اين فعاليت اقتصادي مي‌شود. ما خيلي از محصولات را مي‌كاريم كه اقتصادي نيست. كشاورز صرفا براي حفظ آب و زمين، كشت انجام مي‌دهد. در صورتي كه اگر صنعت بياوريم و به جاي برخي كشت‌ها، زعفران و زيره بكاريم كه كم‌آب‌خواه است و منافع بيشتري دارد، بهتر است. كشاورز بايد به بازار دسترسي داشته باشد. اگر صنايعي باشد كه كشاورز بداند محصولاتش مشتري دارد، قطعا به نتايج بهتري مي‌رسيم. طرحي داريم كه صنايع وابسته به صورت شركت سهامي يا تعاوني باشند كه خود كشاورز را هم سهيم كنند. مثلا كشاورز سهمي از آب كشاورزي را به شركت سهامي بدهد و سود هم به كشاورزان پرداخت شود. به‌صورت مطالعاتي اين طرح در دست انجام است. مثلا اگر گندم و جو را به گل محمدي تبديل كنيم، علاوه بر مصرف آب كمتر، در صورت توليد اسانس و واردشدن به بازارهاي اروپا، درآمد كشاورز پنج تا شش برابر مي‌شود. برخي از اين صنايع فراوري كشاورزي هم صنايع خيلي گراني نيستند. مشكل ما اين است كه كلينيك مشاوره صنعتي نداريم. يعني وقتي سرمايه‌گذار مي‌خواهد صنعتي را راه‌اندازي كند، كسي به آن مشاوره به آن شكل نمي‌دهد. برخي از سرمايه‌گذاراني كه در بحث فولاد رفتند، سؤال كردم كه چرا وارد حوزه فولاد شديد اغلب جواب مشابهي دريافت مي‌كنم. سرمايه‌گذاران مي‌گويند كه همه به اين حوزه وارد شده‌اند ما هم وارد مي‌شويم. خيلي از سرمايه‌گذارها به دلیل آشنانبودن با شرايط، وارد كار كشاورزي نمي‌شوند.
فكر مي‌كنيد در صورت سرمايه‌گذاري در صنايع تكميلي كشاورزي، با توجه به شرايط موجود در كشور، به‌راحتي بتوانيم محصولي منطبق با استانداردهاي جهاني و داراي گواهي‌هاي بين‌المللي توليد كنيم تا آن را به ديگر كشورها صادر كنيم؟
فكر مي‌كنم اين امكان وجود دارد. دو بحث در اين‌باره مطرح است. محصولات ما اغلب به اروپا صادر مي‌شود. آنها با قيمت كم از ما محصول مي‌خرند و چندين 10 برابر گران‌تر پس از يك بسته‌بندي، به فروش مي‌رسانند. گياهان دارويي، زعفران، زيره و... با قيمت‌هاي كم توليد مي‌شود. براي فراوري اين محصولات بايد صنايع را بياوريم. صنعت را درابتدا بايد وارداتي بياوريم تا استاندارد‌ها را پاس كند. در همين يزد، به مدت 10 تا 15 سال مداد سوسمار آلمان را توليد مي‌كردند و با همين برند هم محصولشان به بازار عرضه مي‌شد كه در زمان خود بهترين برند بود. متأسفانه اين برند جمع شد و تغيير نام داد. ما در صنعت مداد كه هيچ سابقه‌اي نداشتيم اما به شرايط مطلوب رسيديم. در كشاورزي كه پدران ما كشاورز بودند و اين همه زارع و فلاح و دهقان داريم، ورود پيداكردن راحت‌تر است ولي در كشاورزي و صنعت وابسته به كشاورزي، پيشرفت نكرديم. مسئولان بخش كشاورزي نگاه صرف به اين حوزه داشتند و صنعتي‌ها هم فقط به صنعت توجه كرده‌اند. هيچ كس بين‌رشته‌اي به مسائل توجه نكرده است. مثلا قديم در يزد، گياهي به اسم اشنون داشتيم. براي اينكه بتوانند در قديم در زمين‌هاي شور يزد كشاورزي كنند، اين گياه را مي‌كاشتند. اشنون هم غذاي شتر بود و هم نمك و سديم خاك را جذب مي‌كرد. كشاورزان يزد در گذشته خيلي پيشرفته بودند و ابتكارات عجيب و غريبي داشتند. كشاورزان قديم، اشنون را يك سال مي‌كاشتند و با جذب سديم از طریق اين گياه، خاك شيرين مي‌شد. به اين ترتيب، سال بعد مي‌توانستند در زمين زراعت كنند. از اشنون به جاي خاك‌شويي با آب استفاده مي‌شد. اشنون به دليل جذب سديم، پس از خشك‌شدن به ماده شوينده تبدیل مي‌شده است. اشنون بعد از خشك‌شدن چوبك ناميده مي‌شد. از آن به عنوان صابون و ماده شوينده استفاه مي‌كردند و در صنايع نساجي قديم يزد هم از اين محصول استفاده مي‌شد. در حال حاضر در دنيا به اين نتيجه رسيده‌اند كه از روز اول اشتباه بوده است كه مواد شوينده با پايه شيميايي استفاده كنند زيرا اين مواد به محيط زيست آسيب وارد مي‌كند. در همه كشورهاي پيشرفته دنيا به دنبال اين هستند كه پايه مواد شوينده را گياهي كنند. ما در ايران چنين ظرفيتي را داريم. من به صنعتگري كه در اين منطقه يزد پرورش يافته و نسبت به پيشرفت آن تعصب دارد، پيشنهاد دادم به جاي راه‌اندازي صنعت فولاد و آبادكردن منطقه با ايجاد كارخانه‌اي آب‌بر، به سراغ اشنون برود اما جواب شنيدم كه كسي به من نگفته است مي‌شود از اين راه پول درآورد، فقط به من گفتند فولاد سود دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.