|

سيمان؛ مخرب‌ترين اختراع بشر!

محمد درويش

از سيمان به عنوان دومين ماده مصرفي - بعد از آب- و هم‌زمان مخرب‌ترين ماده دنيا نام مي‌برند. چند روز پيش، جان ويدال، دبير بخش محيط‌ زيست روزنامه گاردين، يادداشت تأمل‌برانگيزي را منتشر کرد که خوب است خوانندگان عزيز «شرق» هم از آن آگاه باشند.

وي مي‌نويسد: «بتون در حال غرق‌کردن ما در يک فاجعه اقليمي‌‌ تمام‌عيار است. زمان تسويه‌حساب فرارسيده است!».
در جلد سوم از داده‌هاي فني براي پروژه ۵۳ ميلياردپوندي راه‌آهن سريع‌السير بريتانيا، جدولي وجود دارد که نشان مي‌دهد ۲۰ ميليون تن بتون براي ساخت ۱۰۵ مايل از مسير جاده‌ها، کانال‌هاي زيرگذر، تونل‌ها و پل‌ها به کار برده خواهد شد. محاسبه شده که اين مقدار بتون کافي است تا با آن همه سطح شهر منچستر را پوشاند.
سيمان، جزء کليدي بتون و يکي از پرمصرف‌ترين مواد ساخته‌شده به‌دست انسان، اکنون سنگ‌بناي ساخت‌وساز در جهان به شمار مي‌رود که پوسته زندگي مدرن را شکل داده است، اما توليد آن ردپاي بوم‌شناختي سهمگيني برجاي نهاده که عملا کسي حاضر به پذيرش مسئوليت آن نيست! از آنجا که براي تجزيه سنگ و پروسه‌هاي شيميايي در توليد سيمان به گرما نياز است، براي توليد هر تن سيمان، يک تن دي‌اکسيدکربن آزاد مي‌‌شود که مهم‌ترين گاز گلخانه‌اي است. بنابراين با تکميل‌شدن چهار پروژه ساخت‌وساز بزرگ بريتانيا در حال حاضر - شامل خط راه‌آهن کراس ريل که از ميان لندن مي‌گذرد- درمجموع بيش از ۱۰ ميليون تن دي‌اکسيد‌کربن انتشار خواهد يافت؛ رقمي حدود آنچه شهري به بزرگي بيرمنگام يا ۱۹ ميليون نفر ساکن کشور مالاوي در يک سال منتشر مي‌کنند.
اکنون نزديک به شش درصد از گازهاي گلخانه‌اي بريتانيا و تا هشت درصد از گازهاي گلخانه‌اي دنيا از توليد سيمان حاصل مي‌شوند. اگر صنعت توليد سيمان يک کشور مي‌بود، سومين کشور پس از چين و ايالات متحده در انتشار دي‌اکسيد کربن به شمار مي‌آمد. ردپاي کربن تا آن اندازه بزرگ است که بدون تغيير و به‌کارگيري روش‌هاي تميزتر براي توليد آن، اين صنعت به تنهايي مي‌تواند همه موجوديت موافقت‌نامه پاريس را به خطر اندازد. از اين‌رو، سازمان ملل مي‌گويد: انتشار سالانه آن بايد تا ۱۰ سال ديگر 16 درصد و در آينده پس از آن، بسيار بيشتر کاهش پيدا کند. در حالي که برخي از کمپاني‌هاي بزرگ سيمان با سرمايه‌گذاري در کوره‌هايي با سوخت مؤثرتر، انتشار کربن از توليدات خود را کاهش داده‌اند، اما اين تلاش‌ها در مقايسه با افزايش محسوس تقاضا در آسيا و آفريقا عملا هيچ است. توليد سالانه سيمان در طول ۳۰ سال از نزديک به يک‌ ميليارد تن به چهار برابر رسيده که یک فاجعه‌ بزرگ محيط‌زيستي است. رهبران دنياي صنعتي اکنون به دست و پا افتاده‌اند؛ از اين آگاهند که در معرض خطر مجازات مالي قرار دارند و به عنوان از قافله عقب‌ماندگان اقليمي که در برابر تغيير مقاومت هم مي‌کنند، خشم‌برانگيزند. آنها به‌خوبي مي‌دانند نه‌فقط ساخت اغلب بناهاي مطمئن بدون استفاده از سيمان امکان‌پذير است، بلکه پژوهش‌هاي خود آنها نشان داده است محصولات مشابه سيمان که از مواد جانبي بازيافتي استفاده مي‌کند، مي‌تواند جايگزين سيمان شده و تا ۲۵ درصد از انتشار کربن بکاهد.
با وجود این، حجم بزرگي از صنعت ذاتا محافظه‌کار، بي‌تفاوت نسبت به آلترناتيوهاي سيمان و در برابر تغيير بي‌ميل است. به سيمان پرتلند (سيمان معمولي) براي استحکام و امنيت آن اعتماد وجود دارد و سازندگانش همچنان آن را ارائه مي‌دهند، زيرا ارزان‌قيمت است و ديگر گزينه‌ها شناخته‌شده نيستند. بدون آموزش معماران و برنامه‌ريزان، پيشرفت در اين زمينه تدريجي و احتمالا بسيار دير خواهد بود. بنابراين آنچه در اين زمينه شتاب‌دهنده است، وضع ماليات سنگين بر بتون يا سيمان در جهان است. فقط زماني که اين صنعت ناچار به پرداخت هزينه بيشتري براي انتشار کربن از محصولات خود شود، کمپاني‌ها به سمت کشف روش‌هاي پاک‌تر خواهند رفت. اما هر‌گونه مالياتي که موجب افزايش قيمت انرژي شود، مردم‌پسند نيست. برخي اقتصاددانان مي‌گويند راه‌حل، مالياتي‌ است که از صنعت به دست مي‌آيد و به مردم به شکل تخفيف مالياتي براي جبران هر‌گونه افزايش هزينه انرژي يا استفاده ويژه از آن در زمينه کاهش انتشار کربن، بازگردانده مي‌شود. چنين نمونه‌هايي در سوئيس (ماليات بر سوخت گرمايي) يا نيوزيلند نشان داده‌اند موفق و مؤثر هستند.
خواننده عزيز روزنامه «شرق»!
راست آن است که صنعت سيمان دنيا را تغيير داده و مي‌دهد. اما اکنون محيط‌ زيست را به گرمايش کنترل‌ناپذیری تهديد مي‌کند. زمان جبران فرارسيده و صنعت بايد به‌سرعت مشکلي را که خود آفريده است، جبران کند. وجود کوه‌تراشي‌هاي متعدد، مثل نيلکوه در گلستان و هزاران معدن شن و ماسه در ايران که شتابان در پاياب رودخانه‌ها در حال افزايش بوده و بر ميزان فرسايش بادي نيز مي‌افزايد، نشانه تلخ ديگري از خسارت‌هاي جبران‌ناپذير سندرم بتونيسم در ايران است.

از سيمان به عنوان دومين ماده مصرفي - بعد از آب- و هم‌زمان مخرب‌ترين ماده دنيا نام مي‌برند. چند روز پيش، جان ويدال، دبير بخش محيط‌ زيست روزنامه گاردين، يادداشت تأمل‌برانگيزي را منتشر کرد که خوب است خوانندگان عزيز «شرق» هم از آن آگاه باشند.

وي مي‌نويسد: «بتون در حال غرق‌کردن ما در يک فاجعه اقليمي‌‌ تمام‌عيار است. زمان تسويه‌حساب فرارسيده است!».
در جلد سوم از داده‌هاي فني براي پروژه ۵۳ ميلياردپوندي راه‌آهن سريع‌السير بريتانيا، جدولي وجود دارد که نشان مي‌دهد ۲۰ ميليون تن بتون براي ساخت ۱۰۵ مايل از مسير جاده‌ها، کانال‌هاي زيرگذر، تونل‌ها و پل‌ها به کار برده خواهد شد. محاسبه شده که اين مقدار بتون کافي است تا با آن همه سطح شهر منچستر را پوشاند.
سيمان، جزء کليدي بتون و يکي از پرمصرف‌ترين مواد ساخته‌شده به‌دست انسان، اکنون سنگ‌بناي ساخت‌وساز در جهان به شمار مي‌رود که پوسته زندگي مدرن را شکل داده است، اما توليد آن ردپاي بوم‌شناختي سهمگيني برجاي نهاده که عملا کسي حاضر به پذيرش مسئوليت آن نيست! از آنجا که براي تجزيه سنگ و پروسه‌هاي شيميايي در توليد سيمان به گرما نياز است، براي توليد هر تن سيمان، يک تن دي‌اکسيدکربن آزاد مي‌‌شود که مهم‌ترين گاز گلخانه‌اي است. بنابراين با تکميل‌شدن چهار پروژه ساخت‌وساز بزرگ بريتانيا در حال حاضر - شامل خط راه‌آهن کراس ريل که از ميان لندن مي‌گذرد- درمجموع بيش از ۱۰ ميليون تن دي‌اکسيد‌کربن انتشار خواهد يافت؛ رقمي حدود آنچه شهري به بزرگي بيرمنگام يا ۱۹ ميليون نفر ساکن کشور مالاوي در يک سال منتشر مي‌کنند.
اکنون نزديک به شش درصد از گازهاي گلخانه‌اي بريتانيا و تا هشت درصد از گازهاي گلخانه‌اي دنيا از توليد سيمان حاصل مي‌شوند. اگر صنعت توليد سيمان يک کشور مي‌بود، سومين کشور پس از چين و ايالات متحده در انتشار دي‌اکسيد کربن به شمار مي‌آمد. ردپاي کربن تا آن اندازه بزرگ است که بدون تغيير و به‌کارگيري روش‌هاي تميزتر براي توليد آن، اين صنعت به تنهايي مي‌تواند همه موجوديت موافقت‌نامه پاريس را به خطر اندازد. از اين‌رو، سازمان ملل مي‌گويد: انتشار سالانه آن بايد تا ۱۰ سال ديگر 16 درصد و در آينده پس از آن، بسيار بيشتر کاهش پيدا کند. در حالي که برخي از کمپاني‌هاي بزرگ سيمان با سرمايه‌گذاري در کوره‌هايي با سوخت مؤثرتر، انتشار کربن از توليدات خود را کاهش داده‌اند، اما اين تلاش‌ها در مقايسه با افزايش محسوس تقاضا در آسيا و آفريقا عملا هيچ است. توليد سالانه سيمان در طول ۳۰ سال از نزديک به يک‌ ميليارد تن به چهار برابر رسيده که یک فاجعه‌ بزرگ محيط‌زيستي است. رهبران دنياي صنعتي اکنون به دست و پا افتاده‌اند؛ از اين آگاهند که در معرض خطر مجازات مالي قرار دارند و به عنوان از قافله عقب‌ماندگان اقليمي که در برابر تغيير مقاومت هم مي‌کنند، خشم‌برانگيزند. آنها به‌خوبي مي‌دانند نه‌فقط ساخت اغلب بناهاي مطمئن بدون استفاده از سيمان امکان‌پذير است، بلکه پژوهش‌هاي خود آنها نشان داده است محصولات مشابه سيمان که از مواد جانبي بازيافتي استفاده مي‌کند، مي‌تواند جايگزين سيمان شده و تا ۲۵ درصد از انتشار کربن بکاهد.
با وجود این، حجم بزرگي از صنعت ذاتا محافظه‌کار، بي‌تفاوت نسبت به آلترناتيوهاي سيمان و در برابر تغيير بي‌ميل است. به سيمان پرتلند (سيمان معمولي) براي استحکام و امنيت آن اعتماد وجود دارد و سازندگانش همچنان آن را ارائه مي‌دهند، زيرا ارزان‌قيمت است و ديگر گزينه‌ها شناخته‌شده نيستند. بدون آموزش معماران و برنامه‌ريزان، پيشرفت در اين زمينه تدريجي و احتمالا بسيار دير خواهد بود. بنابراين آنچه در اين زمينه شتاب‌دهنده است، وضع ماليات سنگين بر بتون يا سيمان در جهان است. فقط زماني که اين صنعت ناچار به پرداخت هزينه بيشتري براي انتشار کربن از محصولات خود شود، کمپاني‌ها به سمت کشف روش‌هاي پاک‌تر خواهند رفت. اما هر‌گونه مالياتي که موجب افزايش قيمت انرژي شود، مردم‌پسند نيست. برخي اقتصاددانان مي‌گويند راه‌حل، مالياتي‌ است که از صنعت به دست مي‌آيد و به مردم به شکل تخفيف مالياتي براي جبران هر‌گونه افزايش هزينه انرژي يا استفاده ويژه از آن در زمينه کاهش انتشار کربن، بازگردانده مي‌شود. چنين نمونه‌هايي در سوئيس (ماليات بر سوخت گرمايي) يا نيوزيلند نشان داده‌اند موفق و مؤثر هستند.
خواننده عزيز روزنامه «شرق»!
راست آن است که صنعت سيمان دنيا را تغيير داده و مي‌دهد. اما اکنون محيط‌ زيست را به گرمايش کنترل‌ناپذیری تهديد مي‌کند. زمان جبران فرارسيده و صنعت بايد به‌سرعت مشکلي را که خود آفريده است، جبران کند. وجود کوه‌تراشي‌هاي متعدد، مثل نيلکوه در گلستان و هزاران معدن شن و ماسه در ايران که شتابان در پاياب رودخانه‌ها در حال افزايش بوده و بر ميزان فرسايش بادي نيز مي‌افزايد، نشانه تلخ ديگري از خسارت‌هاي جبران‌ناپذير سندرم بتونيسم در ايران است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.