|

سرمقاله روزنامه

در آستانه سال سخت

احمد غلامی - سردبیر

در يكي از سخت‌ترين سال‌هاي اخير، سالنامه «شرق» بازهم منتشر شد. انتشار سالنامه در آخر هر سال خواسته يا ‌ناخواسته سنتي شده است مانند سنت‌هاي ديگر عيد و عيدانه با رگه‌اي از اجبار. مثل پدري كه صورتش را با سيلي سرخ نگه مي‌دارد. در وضعيت دشوار اقتصادي انتشار سالنامه‌اي نسبتا حجيم براي روزنامه‌ مصداق چنين حكايتي است. آن‌طور که از عنوان «سالنامه» انتظار می‌رود و زمان انتشارش كه در انتهاي يك سال و در آستانه سالي ديگر است، مروري است بر روزگار رفته ما در سالي كه گذشت و نيز تصوير چشم‌اندازي كه به‌احتمال بسيار پيش‌روي ماست. از آرايش نيروهاي سياسي امسال پيداست تغییری در ساختار سياست داخلي ايران پديد آمده است. جناح‌های سیاسی با این واقعیت مواجه شده‌اند كه اعتبار و توان سياسي گذشته‌شان اگر از دست نرفته باشد، دست‌كم رو به افول گذاشته است. عرصه سياست داخلي را انفعالی سياسي دربر گرفت، به اين معنا كه سياست، يا مفهومي تازه يا كهنه در عرصه سياست مطرح نشد تا جناح‌هاي سياسي موجود بتوانند حول محور آن‌ خود را بازتعريف يا بازسازي كنند؛ گرچه اصلاح‌طلبان از احياي اصلاح‌طلبي سخن گفتند و درصدد بازسازي تواني برآمدند كه در انتخابات اخير رياست‌جمهوري موجب تداوم حضور آنان در عرصه سياست شد و بگذريم از اينكه هرچه از انتخابات گذشت، حسن روحاني و دولتيان بيشتر از اصلاح‌طلبان و اصلاح‌طلبي فاصله گرفتند و در اين فاصله‌گذاري تا جايي پيش رفتند كه رئيس دفتر رئيس‌جمهور گفت از ابتدا تا انتها ما را با اصلاح‌طلبان كاري نبوده و هرچه كرديم به ‌همت دولت بوده است. در اين ميان، رئيس دولت اصلاحات نيز از «اصلاحات واقعي» سخن گفت و انتخابات پيش‌رو را موقعيتي دشوار ارزيابي كرد كه اگر تحولي جدي رخ ندهد، كار چنداني از طيف‌هاي سياسي موجود برنخواهد آمد. از نظر رئيس دولت اصلاحات، بعيد است مردم به حرف اصلاح‌طلبان يا جناح‌هاي سياسي ديگر پای صندوق‌ها بيايند. از طرف ديگر، انفعال خودخواسته وجه غالب اصولگرايان نيز به وضعيت خمود سياست دامن زد؛ گويي اصولگرایان واقع‌‌بین با سکوت خود در انتظار بهره‌برداري از انفعال مردم در انتخابات 1400 هستند. آنان برآنند تا از عرصه خالي سياست به نفع خود استفاده كنند و چندان بيراه نيست كه در غياب هژموني طيف خاصي اين امكان را در برابر خود گشوده مي‌بينند. در ميانه تكاپوي اصلاح‌طلبان براي بازخوانی گذشته و رويكرد انفعالي اصولگرايان، جاي خلق سياست از طريق ارتباط ارگانيك ميان دولت و جامعه مدني خالي است. در وضعيت كنوني، اگر چنين ارتباطي بين جامعه سياسي و مردم شكل نگيرد، هر جناح سياسي که دست بالا را بگيرد، تغيير عمده مثبتي در وضعيت سياسي رخ نخواهد داد و در اين ميان، مردم خود ابتكار عمل را به دست مي‌گيرند و نیروهای اجتماعی یکراست و بی‌واسطه در صحنه سیاسی عمل خواهند كرد. با اين همه، تا اين روزهاي پاياني سال كسي از ميان طيف‌هاي سياسي، هيچ راه و استراتژي براي برون‌رفت از اين وضعيت و خاتمه‌دادن به بي‌تحركي سياسي پيشنهاد نداده است. اما سالي كه در پيش‌روست: به ‌نظر مي‌رسد جناح‌هاي سياسي ناگزير به نوعي تحرك براي شناسايي و معرفي نيروهايي هستند كه به كار انتخابات رياست‌جمهوري بيايند و بعيد است وضعيت خمود سياست همچنان در سال بعدي قابل تداوم باشد. تمام نيروهاي سياسي ناگزير به آرايش تازه هستند حتي به قيمت اينكه از دور سياست خارج شوند. مردم نگران و وضعيت دشوار اقتصادي و وضع تنگ معيشت، جناح‌هاي سياسي را ناگزير به تصميم‌گيري درباره حضور و نوع حضورشان در عرصه سياست خواهد كرد. اعتراضات دي‌ماه 96 و تجمعات كارگري امسال از نشانه‌هاي اين ناگزيري است. جز اين، درهم‌تنيدگي سياست داخلي و سياست خارجي بسيار تعيين‌كننده خواهد بود. تعيين‌تكليف ترامپ از طریق موضع‌گيري‌ها و جاي‌گيري‌هاي دموكرات‌ها و جمهوري‌خواهان براي انتخابات پيش‌رو در آمريكا، تأثيرات بسزايي بر سياست ايران خواهد داشت. تعيين وضعيت برجام و FATF و غيره، از رهگذر اين تغييرات خواهد بود. از اين‌روست كه سال 98 با لحاظ تحريم‌هاي موجود و وضعيت مبهم برجام و تبعات تصميمات اخير اتحاديه اروپا درباره برجام و دست آخر وضعيت سياسي كه به ‌نظر مي‌رسد تداوم آن تبعات تلخي براي جامعه سياسي و مدني داشته باشد، همه نشانگر سررسيدن سالي سخت است. گرچه مردم ايران در آستانه نوروز چنان به‌ انتظار معجزه‌اي هستند كه انگار هر تازه‌اي با معجزه‌اي عجين است؛ خاصه آنكه اين معجزه با بهار همراه باشد كه جهان و حيات را زيرورو مي‌كند. حيرت‌انگيز است كه ما همچنان از معجزه دست برنمي‌داريم و در پس هر سختي، راحتي را به انتظار نشسته‌ايم و بايد هم چنين باشد؛ چون زمين بدون اميد رعب‌انگيز است. ما نيز در پريشان‌احوالي خويش دل به اميد بسته‌ايم تا در گذر بهار ديگر فرجي شود و دنيا بر وفق مراد ما بگردد و «شرق» كه مملو از خاطره است، با يك‌دهه‌ونيم سابقه همچنان تا سال‌های‌سال بماند كه عن‌قريب از ما اثري باقي نيست .

در يكي از سخت‌ترين سال‌هاي اخير، سالنامه «شرق» بازهم منتشر شد. انتشار سالنامه در آخر هر سال خواسته يا ‌ناخواسته سنتي شده است مانند سنت‌هاي ديگر عيد و عيدانه با رگه‌اي از اجبار. مثل پدري كه صورتش را با سيلي سرخ نگه مي‌دارد. در وضعيت دشوار اقتصادي انتشار سالنامه‌اي نسبتا حجيم براي روزنامه‌ مصداق چنين حكايتي است. آن‌طور که از عنوان «سالنامه» انتظار می‌رود و زمان انتشارش كه در انتهاي يك سال و در آستانه سالي ديگر است، مروري است بر روزگار رفته ما در سالي كه گذشت و نيز تصوير چشم‌اندازي كه به‌احتمال بسيار پيش‌روي ماست. از آرايش نيروهاي سياسي امسال پيداست تغییری در ساختار سياست داخلي ايران پديد آمده است. جناح‌های سیاسی با این واقعیت مواجه شده‌اند كه اعتبار و توان سياسي گذشته‌شان اگر از دست نرفته باشد، دست‌كم رو به افول گذاشته است. عرصه سياست داخلي را انفعالی سياسي دربر گرفت، به اين معنا كه سياست، يا مفهومي تازه يا كهنه در عرصه سياست مطرح نشد تا جناح‌هاي سياسي موجود بتوانند حول محور آن‌ خود را بازتعريف يا بازسازي كنند؛ گرچه اصلاح‌طلبان از احياي اصلاح‌طلبي سخن گفتند و درصدد بازسازي تواني برآمدند كه در انتخابات اخير رياست‌جمهوري موجب تداوم حضور آنان در عرصه سياست شد و بگذريم از اينكه هرچه از انتخابات گذشت، حسن روحاني و دولتيان بيشتر از اصلاح‌طلبان و اصلاح‌طلبي فاصله گرفتند و در اين فاصله‌گذاري تا جايي پيش رفتند كه رئيس دفتر رئيس‌جمهور گفت از ابتدا تا انتها ما را با اصلاح‌طلبان كاري نبوده و هرچه كرديم به ‌همت دولت بوده است. در اين ميان، رئيس دولت اصلاحات نيز از «اصلاحات واقعي» سخن گفت و انتخابات پيش‌رو را موقعيتي دشوار ارزيابي كرد كه اگر تحولي جدي رخ ندهد، كار چنداني از طيف‌هاي سياسي موجود برنخواهد آمد. از نظر رئيس دولت اصلاحات، بعيد است مردم به حرف اصلاح‌طلبان يا جناح‌هاي سياسي ديگر پای صندوق‌ها بيايند. از طرف ديگر، انفعال خودخواسته وجه غالب اصولگرايان نيز به وضعيت خمود سياست دامن زد؛ گويي اصولگرایان واقع‌‌بین با سکوت خود در انتظار بهره‌برداري از انفعال مردم در انتخابات 1400 هستند. آنان برآنند تا از عرصه خالي سياست به نفع خود استفاده كنند و چندان بيراه نيست كه در غياب هژموني طيف خاصي اين امكان را در برابر خود گشوده مي‌بينند. در ميانه تكاپوي اصلاح‌طلبان براي بازخوانی گذشته و رويكرد انفعالي اصولگرايان، جاي خلق سياست از طريق ارتباط ارگانيك ميان دولت و جامعه مدني خالي است. در وضعيت كنوني، اگر چنين ارتباطي بين جامعه سياسي و مردم شكل نگيرد، هر جناح سياسي که دست بالا را بگيرد، تغيير عمده مثبتي در وضعيت سياسي رخ نخواهد داد و در اين ميان، مردم خود ابتكار عمل را به دست مي‌گيرند و نیروهای اجتماعی یکراست و بی‌واسطه در صحنه سیاسی عمل خواهند كرد. با اين همه، تا اين روزهاي پاياني سال كسي از ميان طيف‌هاي سياسي، هيچ راه و استراتژي براي برون‌رفت از اين وضعيت و خاتمه‌دادن به بي‌تحركي سياسي پيشنهاد نداده است. اما سالي كه در پيش‌روست: به ‌نظر مي‌رسد جناح‌هاي سياسي ناگزير به نوعي تحرك براي شناسايي و معرفي نيروهايي هستند كه به كار انتخابات رياست‌جمهوري بيايند و بعيد است وضعيت خمود سياست همچنان در سال بعدي قابل تداوم باشد. تمام نيروهاي سياسي ناگزير به آرايش تازه هستند حتي به قيمت اينكه از دور سياست خارج شوند. مردم نگران و وضعيت دشوار اقتصادي و وضع تنگ معيشت، جناح‌هاي سياسي را ناگزير به تصميم‌گيري درباره حضور و نوع حضورشان در عرصه سياست خواهد كرد. اعتراضات دي‌ماه 96 و تجمعات كارگري امسال از نشانه‌هاي اين ناگزيري است. جز اين، درهم‌تنيدگي سياست داخلي و سياست خارجي بسيار تعيين‌كننده خواهد بود. تعيين‌تكليف ترامپ از طریق موضع‌گيري‌ها و جاي‌گيري‌هاي دموكرات‌ها و جمهوري‌خواهان براي انتخابات پيش‌رو در آمريكا، تأثيرات بسزايي بر سياست ايران خواهد داشت. تعيين وضعيت برجام و FATF و غيره، از رهگذر اين تغييرات خواهد بود. از اين‌روست كه سال 98 با لحاظ تحريم‌هاي موجود و وضعيت مبهم برجام و تبعات تصميمات اخير اتحاديه اروپا درباره برجام و دست آخر وضعيت سياسي كه به ‌نظر مي‌رسد تداوم آن تبعات تلخي براي جامعه سياسي و مدني داشته باشد، همه نشانگر سررسيدن سالي سخت است. گرچه مردم ايران در آستانه نوروز چنان به‌ انتظار معجزه‌اي هستند كه انگار هر تازه‌اي با معجزه‌اي عجين است؛ خاصه آنكه اين معجزه با بهار همراه باشد كه جهان و حيات را زيرورو مي‌كند. حيرت‌انگيز است كه ما همچنان از معجزه دست برنمي‌داريم و در پس هر سختي، راحتي را به انتظار نشسته‌ايم و بايد هم چنين باشد؛ چون زمين بدون اميد رعب‌انگيز است. ما نيز در پريشان‌احوالي خويش دل به اميد بسته‌ايم تا در گذر بهار ديگر فرجي شود و دنيا بر وفق مراد ما بگردد و «شرق» كه مملو از خاطره است، با يك‌دهه‌ونيم سابقه همچنان تا سال‌های‌سال بماند كه عن‌قريب از ما اثري باقي نيست .

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.