|

ظاهرش عادي بود

پارسا شهري: ظاهر مرتضي كيوان را دوست نزديكش، ‌نجف دريابندري چنين وصف كرده است: «ظاهرش عادي بود. قدش از متوسط اندكي كوتاه‌تر بود، با قدم‌هاي تند راه مي‌رفت، موي خرمايي موج‌داري داشت كه به‌دقت شانه مي‌كرد... دوتا دندان جلوش كمي روي هم سوار شده بود، شايد به همين علت حرف سين را كمي بچگانه تلفظ مي‌كرد. آدم خيلي زود با قيافه‌اش اخت مي‌شد و او هم خيلي زود سر شوخي را باز مي‌كرد. هميشه يك قلم خودنويس خوب با جوهر سبز و مقداري يادداشت توي جيب بغلش داشت». وصفي كه در نظر پوري سلطاني «بهترين توصيف از ظاهر و شخصيت كيوان» است. دوستيِ با سياوش كسرايي موجب آشنايي پوري سلطاني و مرتضي كيوان شد، در شبي كه شاعران و نويسندگان ديگري مانند شاملو و ابتهاج و محجوب نيز بودند. «مرتضي بسيار جذاب و خوش‌صحبت بود. به او گفتم پايان‌نامه ليسانس روي موضوع ويس و رامين مطالعه مي‌كنم. از من پرسيد كه مطلب صادق هدايت درباره ويس و رامين را ديده‌اي؟ جواب منفي دادم، گفت فردا بيا دانشكده ادبيات كه آن مطلب را برايت بياورم. از فرداي آن روز دوستي من و مرتضي شروع شد». اين دوستي ابدي خرداد 1333 به ازدواج رسيد و زندگي مشتركي كه تنها چند ماه دوام آورد و ناگزير با تيرباران مرتضي كيوان تمام شد. در جاي‌جاي كتاب كوچك «شصت سال عاشقي» كه سرگذشت پوري سلطاني است و روايت روزگار رفته بر كيوان و هم‌فكرانش، جز حكايت ارتباط و دوستي كم‌نظير «پوري» با «مرتضي»، سخن از خاطرات شخصيت‌هاي برجسته فرهنگ و ادبيات نيز به‌ ميان مي‌آيد. ازجمله دوستان ‌نزديك كيوان، از كسرايي و ابتهاج و شاملو تا محمد مصدق و همچنين ايرج افشار و كامران فاني و مسكوب و ديگران. براي نمونه خاطره‌اي كه به ‌نقل از ايرج افشار مي‌آيد و به ‌سال 1358 مربوط است: «چند روزي پيش از اينكه گرفتار شود به منزلم آمده بود و يك‌ بسته محتوي عكس‌ها، نامه‌ها و يادداشت‌هايي كه از من داشت، داده و رفته بود. چند روز بعد كه خبر گرفتاري‌اش را شنيدم، دريافتم كه او بيش از آنكه مي‌دانستم، شريف و بزرگوار و انسان بود؛ چون دريافته بود كه گرفتارشدني است. نخواسته بود در گرفتاري خود نامي از دوستش در اوراقش باشد و آن دوست گرفتاري پيدا كند. بعدها از دوستان شنيدم همين جوانمردي و پايداري در دوستي را در حق آنها هم كرده بود». ايرج افشار همچنين مي‌گويد شايد من بيش از هركس از كيوان نامه داشتم؛ حدود صدتا ميان سال‌هاي 1324 تا 1332. نامه‌هايي كه او حوالي سال 1344 ناگزير همراه با عكس‌هاي زيادي كه با هم گرفته بودند و هفت، هشت نامه از دكتر محمد مصدق در چاه می‌اندازد تا به‌ دست ساواك نيفتند. «حالا افسوس زيادي مي‌خورم؛ زيرا نامه‌هاي كيوان مشحون بود به نكته‌هاي ادبي و نقدهاي زياد از كتاب‌هاي آن روزگاران و يادهايي از رفقا و اشخاص فرهنگي كه در آن سال‌ها، با ما محشور بودند يا در مجلات نويسندگي مي‌كردند». شاهرخ مسكوب هم در 1358 مطلبي مي‌نويسد با عنوانِ «شايد به مرگ فكر مي‌كرد» و در آن به نمايشگاه عكسي از كشته‌شدگانِ حزب توده در دانشگاه صنعتي شريف اشاره مي‌كند: «رفته بودم كه بعضي از رفقاي قديم را ببينم، آن سال‌هاي آرزوي سرشار و ايثار بي‌دريغ را. مرتضي را طبعا زودتر از همه ديدم، با سر تراشيده توي دادگاه، با يك متهم ديگر، يكي، دو تا نظامي و چند سرباز. با همان اسباب صورت به‌قاعده و منظم و همان لكنت زباني كه «س» را بد تلفظ مي‌كرد. انگار توي دهنش له مي‌شد و بيرون مي‌ريخت؛ اما توي عكس چيزي پيدا نبود. آخر حرف نمي‌زد. ساكت نشسته بود، سرش پايين بود، جلوی پايش را نگاه مي‌كرد و توي فكر بود. صورتش نشان مي‌داد سخت توي فكر بود. شايد به مرگ فكر مي‌كرد، زندگي‌اش را مرور مي‌كرد و بار سفرش را مي‌بست. او مرگ فاتحانه‌اي داشت. يك عكس ديگر هم از او بود. در اينجا نگاه عجيبي دارد، نگاه دور و شكافنده‌اي كه از بس دور است، انگار به جايي نگاه نمي‌كند، نگاهي به آن سوي مرز نگاه؛ اما مرتضاي اين عكس همان مرتضاي پيش از گرفتاري نبود. در اينجا آن مرتضاي شاد ايستگاه راه‌آهن نبود. وقتي كه به سفر مي‌رفتي و او اتفاقا خبردار مي‌شد و آن‌‌وقت مي‌ديدي كه سر رسيد، مي‌آمد بدرقه... اما در اينجا مرتضاي ديگري است، به طرز دردناك و چاره‌ناپذيري باشكوه است». كتاب، جز اين روايت‌ها يك بخشِ آخر هم دارد كه يادي است از پوري سلطاني كه هنگام چاپ كتاب از دنيا رفته. در اين بخش، کامران فاني از سجاياي اخلاقي و انساني پوري می‌گوید و از حضور مستمر پنجاه‌ساله‌اش در گسترش كتابداري علمي كه از نظر او، كتابداري نوين ايران با سرگذشت پوري سلطاني گره خورده است. «شصت سال عاشقي» نوشته فرشاد قوشچي در نشر روزنه منتشر شده است.

پارسا شهري: ظاهر مرتضي كيوان را دوست نزديكش، ‌نجف دريابندري چنين وصف كرده است: «ظاهرش عادي بود. قدش از متوسط اندكي كوتاه‌تر بود، با قدم‌هاي تند راه مي‌رفت، موي خرمايي موج‌داري داشت كه به‌دقت شانه مي‌كرد... دوتا دندان جلوش كمي روي هم سوار شده بود، شايد به همين علت حرف سين را كمي بچگانه تلفظ مي‌كرد. آدم خيلي زود با قيافه‌اش اخت مي‌شد و او هم خيلي زود سر شوخي را باز مي‌كرد. هميشه يك قلم خودنويس خوب با جوهر سبز و مقداري يادداشت توي جيب بغلش داشت». وصفي كه در نظر پوري سلطاني «بهترين توصيف از ظاهر و شخصيت كيوان» است. دوستيِ با سياوش كسرايي موجب آشنايي پوري سلطاني و مرتضي كيوان شد، در شبي كه شاعران و نويسندگان ديگري مانند شاملو و ابتهاج و محجوب نيز بودند. «مرتضي بسيار جذاب و خوش‌صحبت بود. به او گفتم پايان‌نامه ليسانس روي موضوع ويس و رامين مطالعه مي‌كنم. از من پرسيد كه مطلب صادق هدايت درباره ويس و رامين را ديده‌اي؟ جواب منفي دادم، گفت فردا بيا دانشكده ادبيات كه آن مطلب را برايت بياورم. از فرداي آن روز دوستي من و مرتضي شروع شد». اين دوستي ابدي خرداد 1333 به ازدواج رسيد و زندگي مشتركي كه تنها چند ماه دوام آورد و ناگزير با تيرباران مرتضي كيوان تمام شد. در جاي‌جاي كتاب كوچك «شصت سال عاشقي» كه سرگذشت پوري سلطاني است و روايت روزگار رفته بر كيوان و هم‌فكرانش، جز حكايت ارتباط و دوستي كم‌نظير «پوري» با «مرتضي»، سخن از خاطرات شخصيت‌هاي برجسته فرهنگ و ادبيات نيز به‌ ميان مي‌آيد. ازجمله دوستان ‌نزديك كيوان، از كسرايي و ابتهاج و شاملو تا محمد مصدق و همچنين ايرج افشار و كامران فاني و مسكوب و ديگران. براي نمونه خاطره‌اي كه به ‌نقل از ايرج افشار مي‌آيد و به ‌سال 1358 مربوط است: «چند روزي پيش از اينكه گرفتار شود به منزلم آمده بود و يك‌ بسته محتوي عكس‌ها، نامه‌ها و يادداشت‌هايي كه از من داشت، داده و رفته بود. چند روز بعد كه خبر گرفتاري‌اش را شنيدم، دريافتم كه او بيش از آنكه مي‌دانستم، شريف و بزرگوار و انسان بود؛ چون دريافته بود كه گرفتارشدني است. نخواسته بود در گرفتاري خود نامي از دوستش در اوراقش باشد و آن دوست گرفتاري پيدا كند. بعدها از دوستان شنيدم همين جوانمردي و پايداري در دوستي را در حق آنها هم كرده بود». ايرج افشار همچنين مي‌گويد شايد من بيش از هركس از كيوان نامه داشتم؛ حدود صدتا ميان سال‌هاي 1324 تا 1332. نامه‌هايي كه او حوالي سال 1344 ناگزير همراه با عكس‌هاي زيادي كه با هم گرفته بودند و هفت، هشت نامه از دكتر محمد مصدق در چاه می‌اندازد تا به‌ دست ساواك نيفتند. «حالا افسوس زيادي مي‌خورم؛ زيرا نامه‌هاي كيوان مشحون بود به نكته‌هاي ادبي و نقدهاي زياد از كتاب‌هاي آن روزگاران و يادهايي از رفقا و اشخاص فرهنگي كه در آن سال‌ها، با ما محشور بودند يا در مجلات نويسندگي مي‌كردند». شاهرخ مسكوب هم در 1358 مطلبي مي‌نويسد با عنوانِ «شايد به مرگ فكر مي‌كرد» و در آن به نمايشگاه عكسي از كشته‌شدگانِ حزب توده در دانشگاه صنعتي شريف اشاره مي‌كند: «رفته بودم كه بعضي از رفقاي قديم را ببينم، آن سال‌هاي آرزوي سرشار و ايثار بي‌دريغ را. مرتضي را طبعا زودتر از همه ديدم، با سر تراشيده توي دادگاه، با يك متهم ديگر، يكي، دو تا نظامي و چند سرباز. با همان اسباب صورت به‌قاعده و منظم و همان لكنت زباني كه «س» را بد تلفظ مي‌كرد. انگار توي دهنش له مي‌شد و بيرون مي‌ريخت؛ اما توي عكس چيزي پيدا نبود. آخر حرف نمي‌زد. ساكت نشسته بود، سرش پايين بود، جلوی پايش را نگاه مي‌كرد و توي فكر بود. صورتش نشان مي‌داد سخت توي فكر بود. شايد به مرگ فكر مي‌كرد، زندگي‌اش را مرور مي‌كرد و بار سفرش را مي‌بست. او مرگ فاتحانه‌اي داشت. يك عكس ديگر هم از او بود. در اينجا نگاه عجيبي دارد، نگاه دور و شكافنده‌اي كه از بس دور است، انگار به جايي نگاه نمي‌كند، نگاهي به آن سوي مرز نگاه؛ اما مرتضاي اين عكس همان مرتضاي پيش از گرفتاري نبود. در اينجا آن مرتضاي شاد ايستگاه راه‌آهن نبود. وقتي كه به سفر مي‌رفتي و او اتفاقا خبردار مي‌شد و آن‌‌وقت مي‌ديدي كه سر رسيد، مي‌آمد بدرقه... اما در اينجا مرتضاي ديگري است، به طرز دردناك و چاره‌ناپذيري باشكوه است». كتاب، جز اين روايت‌ها يك بخشِ آخر هم دارد كه يادي است از پوري سلطاني كه هنگام چاپ كتاب از دنيا رفته. در اين بخش، کامران فاني از سجاياي اخلاقي و انساني پوري می‌گوید و از حضور مستمر پنجاه‌ساله‌اش در گسترش كتابداري علمي كه از نظر او، كتابداري نوين ايران با سرگذشت پوري سلطاني گره خورده است. «شصت سال عاشقي» نوشته فرشاد قوشچي در نشر روزنه منتشر شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.