|

«اپاراتچیسم» و خطر ابتذال

بابك زماني- رئيس انجمن سكته مغزي

بعد از انقلاب بلشویكی اكتبر، وقتی شور و هیجان آرمان‌گرایی در مواجهه با سختی سهمگین واقعیات در حال فروریختن بود، پوستین چرمین1 كمیسرهای بلشویك با حفظ ظاهر، آهسته‌آهسته از درون تهی شد. پیكرهای ورزیده با صورت‌های استخوانی و چهره خشمگین و بي‌رحم این بلشویک‌های معتقد، جای خود را به پیكرهای فربه و صورت‌های گوشت‌آلود با اندكی آب زیرپوست مدیران و فرماندهانی می‌داد كه بعدها نام اپاراتچیك برایشان ماندگار شد. صحبت‌ها، شعارها و حتی سبیل‌ها همان بود، اما تفاوت میان كمیسر و اپاراتچیك مثل تفاوت «راسكولنیكف»2 بود با «آکاکی آکاكیویچ».3 اپاراتچیك كارمندی بود كه به هر حال، امروز را به فردا می‌رساند، سازمان تحت مدیریتش قطعا تعطیل نمی‌شد -حداقل در دوران مدیریت او این اتفاق نمی‌افتاد- اما در این دوران هیچ تصمیم جدی‌ای، تصمیمی كه ممكن است آینده سیستم را تضمین كند، اما خطراتی هم داشته باشد، گرفته نمی‌شود. تصمیماتی كه ممكن است در صورت شكست عوارضی به‌بار بیاورند اتخاذ نمی‌شوند. اپاراتچيك معمولا فاسد هم نيست، كار بزرگي كه بتوان اختلاس كرد، انجام نمي‌دهد. فاسد هم باشد ابتذال او مخرب‌تر از فساد اوست. جراحي است كه يك جراحي خطير را به لطایف‌الحيل انجام نمي‌دهد تا مبادا به دليل عوارض احتمالي مورد مؤاخذه قرار بگيرد. اپاراتچیك را مي‌شد در مؤسسات مختلف به كار گماشت؛ امروز اداره كار، فردا اداره پست و بعد هم شاید مؤسسه دیگری. او از این نظر شبیه كمیسرهاست با این تفاوت كه كمیسر فدای آرمان است، اما اپاراتچیك فدای هیچ چیز نیست {او عین روزمرگی است}. كمیسرها همه چیز حتی خود را فدای آرمان حزب می‌كردند و در واقع هم در عمل اكثریت آنها سال‌ها بعد به درخواست «حالا حزب به اعتراف تو به جاسوسی نیاز دارد» پاسخ مثبت دادند و اعدام شدند. اما با اپاراتچیك مدیران بالادستی نفس راحتی می‌كشيدند؛ او «هیچ» چیز نخواهد خواست، با «هیچ» هم كنار می‌آید، با «هیچ» هم صدایی از هیچ كجا بلند نمی‌شود. اپاراتچيك سرچشمه‌هاي قدرت را خوب مي‌شناسد؛ چه در بالا و چه حتي در پايين دست و در گوش‌سپردن به خواسته‌هاي ايشان ترديد نمي‌كند. وقتی كه تضادهای نهادین شعارها و ایدئولوژی‌ها به بار نشست و همه چیز در سیكل معیوبی از بحران‌ها فرو رفت، اگرچه مدیرانی توانمند با قدرت خطرپذیری بالا برای بهبود سیستم مورد نیاز هستند. اما تجربه نشان داده كه درست در همین زمان است كه اپاراتچیك‌ها روی كار می‌آیند و جامعه در آرامشی ظاهری كه در واقع هیچ نیست جز به تعویق‌انداختن و تعمیق بحران‌ها فرو‌مي‌رود. بحران‌ها و اختلاف‌ها، استيضاح و مچ‌گيري، جامعه را به سوي اپاراتچيك سوق مي‌دهد و اپاراتچيك بحران را عميق‌تر، اما نامحسوس‌تر مي‌كند. اپاراتچیك دشمن ندارد، در هیچ موردی پافشاری نمی‌كند، استعفا نمی‌دهد، استیضاح نمی‌شود، همواره به‌دنبال كسانی كه استعفا می‌دهند پدیدار می‌شود؛ همان زمانی كه كمتر كسی مسئولیت می‌پذیرد. فاصله میان كسانی كه خاصیت اپاراتچیسم كمتری دارند را كسانی پر می‌كنند كه اپاراتچیك‌های كاملی هستند. اپاراتچیسم موریانه‌ای است كه با ابتذال همه چیز را از درون می‌پوساند؛ همان موریانه‌ای كه عصای سلیمان را پوساند، تا آن حد كه تا روز آخر و سقوط تن بی‌جانِ سلیمان از روی تخت، هیچ كس نفهمید. اپاراتچیسم پديده‌اي است زاييده بحران، به‌ویژه آنگاه كه مديراني فرادست، درگير در پروژه‌هايي بزرگ، موفق يا ناكام با پافشاری بر اصول (به زعم خود) استعفا می‌دهند. مقابله با اين پديده بخشي از مسئوليت‌هاي خود اين مديران هم هست.

پي‌نوشت‌ها:
1- كميسرهاي بلشويك همواره كت‌هاي بلند چرمي مي‌پوشيدند.
2- قهرمان جنایت و مكافات اثر داستایوفسكی، دانشجوی حقوق كه آرمان عدالت‌خواهی خود را با قتل پیرزنی رباخوار شروع می‌كند.
3- قهرمان نمایش‌نامه شنل اثر گوگول، كارمند ساده‌ای كه سال‌ها در یك اتاق كار كرده و بزرگ‌ترین آرمانش یك ردای بسیار فاخر است.

بعد از انقلاب بلشویكی اكتبر، وقتی شور و هیجان آرمان‌گرایی در مواجهه با سختی سهمگین واقعیات در حال فروریختن بود، پوستین چرمین1 كمیسرهای بلشویك با حفظ ظاهر، آهسته‌آهسته از درون تهی شد. پیكرهای ورزیده با صورت‌های استخوانی و چهره خشمگین و بي‌رحم این بلشویک‌های معتقد، جای خود را به پیكرهای فربه و صورت‌های گوشت‌آلود با اندكی آب زیرپوست مدیران و فرماندهانی می‌داد كه بعدها نام اپاراتچیك برایشان ماندگار شد. صحبت‌ها، شعارها و حتی سبیل‌ها همان بود، اما تفاوت میان كمیسر و اپاراتچیك مثل تفاوت «راسكولنیكف»2 بود با «آکاکی آکاكیویچ».3 اپاراتچیك كارمندی بود كه به هر حال، امروز را به فردا می‌رساند، سازمان تحت مدیریتش قطعا تعطیل نمی‌شد -حداقل در دوران مدیریت او این اتفاق نمی‌افتاد- اما در این دوران هیچ تصمیم جدی‌ای، تصمیمی كه ممكن است آینده سیستم را تضمین كند، اما خطراتی هم داشته باشد، گرفته نمی‌شود. تصمیماتی كه ممكن است در صورت شكست عوارضی به‌بار بیاورند اتخاذ نمی‌شوند. اپاراتچيك معمولا فاسد هم نيست، كار بزرگي كه بتوان اختلاس كرد، انجام نمي‌دهد. فاسد هم باشد ابتذال او مخرب‌تر از فساد اوست. جراحي است كه يك جراحي خطير را به لطایف‌الحيل انجام نمي‌دهد تا مبادا به دليل عوارض احتمالي مورد مؤاخذه قرار بگيرد. اپاراتچیك را مي‌شد در مؤسسات مختلف به كار گماشت؛ امروز اداره كار، فردا اداره پست و بعد هم شاید مؤسسه دیگری. او از این نظر شبیه كمیسرهاست با این تفاوت كه كمیسر فدای آرمان است، اما اپاراتچیك فدای هیچ چیز نیست {او عین روزمرگی است}. كمیسرها همه چیز حتی خود را فدای آرمان حزب می‌كردند و در واقع هم در عمل اكثریت آنها سال‌ها بعد به درخواست «حالا حزب به اعتراف تو به جاسوسی نیاز دارد» پاسخ مثبت دادند و اعدام شدند. اما با اپاراتچیك مدیران بالادستی نفس راحتی می‌كشيدند؛ او «هیچ» چیز نخواهد خواست، با «هیچ» هم كنار می‌آید، با «هیچ» هم صدایی از هیچ كجا بلند نمی‌شود. اپاراتچيك سرچشمه‌هاي قدرت را خوب مي‌شناسد؛ چه در بالا و چه حتي در پايين دست و در گوش‌سپردن به خواسته‌هاي ايشان ترديد نمي‌كند. وقتی كه تضادهای نهادین شعارها و ایدئولوژی‌ها به بار نشست و همه چیز در سیكل معیوبی از بحران‌ها فرو رفت، اگرچه مدیرانی توانمند با قدرت خطرپذیری بالا برای بهبود سیستم مورد نیاز هستند. اما تجربه نشان داده كه درست در همین زمان است كه اپاراتچیك‌ها روی كار می‌آیند و جامعه در آرامشی ظاهری كه در واقع هیچ نیست جز به تعویق‌انداختن و تعمیق بحران‌ها فرو‌مي‌رود. بحران‌ها و اختلاف‌ها، استيضاح و مچ‌گيري، جامعه را به سوي اپاراتچيك سوق مي‌دهد و اپاراتچيك بحران را عميق‌تر، اما نامحسوس‌تر مي‌كند. اپاراتچیك دشمن ندارد، در هیچ موردی پافشاری نمی‌كند، استعفا نمی‌دهد، استیضاح نمی‌شود، همواره به‌دنبال كسانی كه استعفا می‌دهند پدیدار می‌شود؛ همان زمانی كه كمتر كسی مسئولیت می‌پذیرد. فاصله میان كسانی كه خاصیت اپاراتچیسم كمتری دارند را كسانی پر می‌كنند كه اپاراتچیك‌های كاملی هستند. اپاراتچیسم موریانه‌ای است كه با ابتذال همه چیز را از درون می‌پوساند؛ همان موریانه‌ای كه عصای سلیمان را پوساند، تا آن حد كه تا روز آخر و سقوط تن بی‌جانِ سلیمان از روی تخت، هیچ كس نفهمید. اپاراتچیسم پديده‌اي است زاييده بحران، به‌ویژه آنگاه كه مديراني فرادست، درگير در پروژه‌هايي بزرگ، موفق يا ناكام با پافشاری بر اصول (به زعم خود) استعفا می‌دهند. مقابله با اين پديده بخشي از مسئوليت‌هاي خود اين مديران هم هست.

پي‌نوشت‌ها:
1- كميسرهاي بلشويك همواره كت‌هاي بلند چرمي مي‌پوشيدند.
2- قهرمان جنایت و مكافات اثر داستایوفسكی، دانشجوی حقوق كه آرمان عدالت‌خواهی خود را با قتل پیرزنی رباخوار شروع می‌كند.
3- قهرمان نمایش‌نامه شنل اثر گوگول، كارمند ساده‌ای كه سال‌ها در یك اتاق كار كرده و بزرگ‌ترین آرمانش یك ردای بسیار فاخر است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.