|

نقد «هفت جان سگ» كار مهدي كوشكي

با یک ماشین کروکی مقابل

محمدحسن خدایی

مهدی کوشکی بار دیگر به خشونت می‌پردازد؛ بار دیگر حاشیه‌های شهر و مکانی که به عوض آشنا‌شدن، هر دم بر غریبگی و هولناکی آن افزوده می‌شود. شب است و یک جاده خارج از شهر و یک ماشین کروکی قرمزرنگ که به سوی ویلایی ناآشنا در حرکت است. جاده را نمی‌بینیم اما به میانجی آن تصاویر گرافیکی که در بالای صحنه به نمایش گذاشته می‌شود، می‌توان حرکت در یک مسیر جاده‌ای را تجسم کرد. تصاویر گرافیکی، ترجمانی‌ است از مناسبات شخصیت‌ها و دیالوگ‌هایی که لامحاله به سمت یکدیگر پرتاب می‌کنند. لحن طنازانه اجرا به تصاویر گرافیکی هم منتقل شده و فضایی آیرونیک و البته مالیخولیایی می‌سازد. مهدی کوشکی به خشونت به مثابه امکان اتصال به وضعیت مردمانی می‌پردازد که دیرزمانی است محذوف و مطرود شده‌اند. مردمانی که در غیاب نهادهای رسمی، به «اخلاق فردی» یا حتی می‌شود گفت نوعی «ضداخلاق» باور دارند و در مواجهه با جهان، آن را به‌کار گرفته و گاه مستوجب پدیداری «شر» می‌شوند. بی‌جهت نیست که در انتهای نمایش‌های کوشکی، انبوه جنازه‌های مملو از خون بر زمین پراکنده شده‌ و تماشاگران تکلیفشان با اجرا اغلب مبهم و ناروشن باقی می‌ماند. گویا واقعیت مردمان حاشیه‌‌ها، با فرمی از خشونت و در غیاب دولت است که متعیّن می‌شود.

نمایش «هفت جان سگ» را می‌توان در ادامه فضاسازی و رویکردهای اجرائی «شیطونی» و «تئاتر بد» دانست. همان فاصله‌گذاری‌ها و تنش هردم‌فزاینده در یک مکان خالی از دکور. برای دوری از تکرار تجربیات گذشته، فاصله‌گذاری بیشتری استفاده می‌شود و کارگردان با لحنی مستأصل بر جایگاه خود به عنوان کارگردان تأکید کرده و مدام بر بی‌نظمی عوامل اجرائی و اتاق فرمان، اشاره می‌کند. مهدی کوشکی اغلب میان بازیگر و کارگردان بودن در نوسان است. بنابراین با اجرائی روبه‌رو هستیم که کارگردان، به تناوب خود را از جدیت و رسمیت می‌اندازد. برعکس دو اجرای قبلی که شاهد اقتدار مهدی کوشکی بودیم، این‌بار بهنام شرفی است که فرمان می‌راند و نهیب می‌زند. فی‌الواقع با یک بهنام شرفی کاملا متفاوت روبه‌رو هستیم که نشانی از مهربانی و مبادی‌آداب‌بودن همیشگی ندارد و با کله‌ای تراشیده و لباسی چرمی، در پی اجرای عدالت و مداوای سگ‌های مجروح است. در انتها گویا خویشتن‌داری کوشکی به پایان می‌رسد و بار دیگر به شخصیت مقتدر که فرمان می‌راند، تبدیل می‌شود. به‌طور اخص این نکته را آنجا مشاهده می‌کنیم که ناگهان مهدی کوشکی عصبانی شده و به سمت منشی صحنه می‌رود و متن نمایش‌نامه را به زور می‌گیرد و به سمتی پرتاب می‌کند. «هفت جان سگ» بر آماتوریسم خود به شکل تعمدی، اصرار دارد. چندان خبری از تداوم حسی اجرا نیست و فاصله‌گذاری مدام، گسست و انقطاع ایجاد می‌کند. ازکارانداختن بازنمایی با نوعی کنش سهل‌انگارانه، به همراه تکنیک فاصله‌گذاری و صدالبته اعتراضات گاه و بیگاه بازیگران نسبت به وضعیت موجود، به اجرائی طنازانه و گاه از‌جدیت‌افتاده تبدیل شده است. اجرائی که چندان در پی به‌سرانجام‌رساندن روایت و ترسیم دقیق مناسبات نیست و با تساهل و تسامح گاه اعصاب‌خردکن، با عناصر اجرائی برخورد می‌کند. خبری از امر استعلایی و غایت‌گرایی نیست. یک بی‌معنایی که در نهایت به مرگ ختم شده و روایتگر بیهودگی و بی‌هدفی زندگی است. مهدی کوشکی از نمایش‌های قبلی با شیوه اجرائی فاصله گرفته و حتی طنزی که استفاده می‌کند، بیش از آنکه بر متن و روایت مبتنی باشد، بر بداهه‌پردازی‌ها مبتنی است. به نظر می‌رسد پتانسیل این فرم از اجرا، تا حد زیادی برای مهدی کوشکی مصرف شده و حال می‌توان به گسست و تغییر مسیر از این نوع مواجهه با جهان مبادرت ورزید. «هفت جان سگ»، تحشیه‌ای است آیرونیک نسبت به نمایش‌های قبلی کوشکی. همچنان تلاشی است تا حدی موفقیت‌آمیز در رسیدن به این واقعیت که کوشکی هم بهتر آن است که تجربیات تازه را مدنظر قرار دهد. چراکه او هنرمند توانایی ا‌ست در این وادی پرخطر.
در نهایت می‌توان به بازی‌ها اشاره كرد که چگونه بهنام شرفی سویه تازه‌ای از توانایی خود را در مقام بازیگر به نمایش گذاشته و ترکیبی از اقتدارطلبی و مهربانی را چاشنی کار خود کرده. یا اینکه با یک مهدی کوشکی طرف هستیم که از فیگور همیشگی، تلاش دارد فاصله بگیرد و به انفعال و بی‌کنشی هم میدان دهد. ترلان پروانه بعد از تجربیات سینمایی، حال تلاش دارد به صحنه قدم گذاشته و تجربیات تازه کسب کند، اما کار سختی پیش‌روی اوست. «هفت جان سگ» این امکان را به او می‌دهد که کاستی‌ها را با شیوه اجرائی منحصربه‌فرد مهدی کوشکی، پوشش دهد، اما در اجراهایی متعارف‌، تلاش بیشتری ‌باید صورت بگیرد.
روایت حاشیه‌نشینان همیشه واجد حساسیت‌ها و جذابیت‌هاست، مهدی کوشکی جهان آنان را خوب می‌شناسد، بنابراین یافتن فرم اجرائی مناسب که به تکرار نرسد، مهم‌ترین مسئولیت هنری و اجتماعی اوست.

مهدی کوشکی بار دیگر به خشونت می‌پردازد؛ بار دیگر حاشیه‌های شهر و مکانی که به عوض آشنا‌شدن، هر دم بر غریبگی و هولناکی آن افزوده می‌شود. شب است و یک جاده خارج از شهر و یک ماشین کروکی قرمزرنگ که به سوی ویلایی ناآشنا در حرکت است. جاده را نمی‌بینیم اما به میانجی آن تصاویر گرافیکی که در بالای صحنه به نمایش گذاشته می‌شود، می‌توان حرکت در یک مسیر جاده‌ای را تجسم کرد. تصاویر گرافیکی، ترجمانی‌ است از مناسبات شخصیت‌ها و دیالوگ‌هایی که لامحاله به سمت یکدیگر پرتاب می‌کنند. لحن طنازانه اجرا به تصاویر گرافیکی هم منتقل شده و فضایی آیرونیک و البته مالیخولیایی می‌سازد. مهدی کوشکی به خشونت به مثابه امکان اتصال به وضعیت مردمانی می‌پردازد که دیرزمانی است محذوف و مطرود شده‌اند. مردمانی که در غیاب نهادهای رسمی، به «اخلاق فردی» یا حتی می‌شود گفت نوعی «ضداخلاق» باور دارند و در مواجهه با جهان، آن را به‌کار گرفته و گاه مستوجب پدیداری «شر» می‌شوند. بی‌جهت نیست که در انتهای نمایش‌های کوشکی، انبوه جنازه‌های مملو از خون بر زمین پراکنده شده‌ و تماشاگران تکلیفشان با اجرا اغلب مبهم و ناروشن باقی می‌ماند. گویا واقعیت مردمان حاشیه‌‌ها، با فرمی از خشونت و در غیاب دولت است که متعیّن می‌شود.

نمایش «هفت جان سگ» را می‌توان در ادامه فضاسازی و رویکردهای اجرائی «شیطونی» و «تئاتر بد» دانست. همان فاصله‌گذاری‌ها و تنش هردم‌فزاینده در یک مکان خالی از دکور. برای دوری از تکرار تجربیات گذشته، فاصله‌گذاری بیشتری استفاده می‌شود و کارگردان با لحنی مستأصل بر جایگاه خود به عنوان کارگردان تأکید کرده و مدام بر بی‌نظمی عوامل اجرائی و اتاق فرمان، اشاره می‌کند. مهدی کوشکی اغلب میان بازیگر و کارگردان بودن در نوسان است. بنابراین با اجرائی روبه‌رو هستیم که کارگردان، به تناوب خود را از جدیت و رسمیت می‌اندازد. برعکس دو اجرای قبلی که شاهد اقتدار مهدی کوشکی بودیم، این‌بار بهنام شرفی است که فرمان می‌راند و نهیب می‌زند. فی‌الواقع با یک بهنام شرفی کاملا متفاوت روبه‌رو هستیم که نشانی از مهربانی و مبادی‌آداب‌بودن همیشگی ندارد و با کله‌ای تراشیده و لباسی چرمی، در پی اجرای عدالت و مداوای سگ‌های مجروح است. در انتها گویا خویشتن‌داری کوشکی به پایان می‌رسد و بار دیگر به شخصیت مقتدر که فرمان می‌راند، تبدیل می‌شود. به‌طور اخص این نکته را آنجا مشاهده می‌کنیم که ناگهان مهدی کوشکی عصبانی شده و به سمت منشی صحنه می‌رود و متن نمایش‌نامه را به زور می‌گیرد و به سمتی پرتاب می‌کند. «هفت جان سگ» بر آماتوریسم خود به شکل تعمدی، اصرار دارد. چندان خبری از تداوم حسی اجرا نیست و فاصله‌گذاری مدام، گسست و انقطاع ایجاد می‌کند. ازکارانداختن بازنمایی با نوعی کنش سهل‌انگارانه، به همراه تکنیک فاصله‌گذاری و صدالبته اعتراضات گاه و بیگاه بازیگران نسبت به وضعیت موجود، به اجرائی طنازانه و گاه از‌جدیت‌افتاده تبدیل شده است. اجرائی که چندان در پی به‌سرانجام‌رساندن روایت و ترسیم دقیق مناسبات نیست و با تساهل و تسامح گاه اعصاب‌خردکن، با عناصر اجرائی برخورد می‌کند. خبری از امر استعلایی و غایت‌گرایی نیست. یک بی‌معنایی که در نهایت به مرگ ختم شده و روایتگر بیهودگی و بی‌هدفی زندگی است. مهدی کوشکی از نمایش‌های قبلی با شیوه اجرائی فاصله گرفته و حتی طنزی که استفاده می‌کند، بیش از آنکه بر متن و روایت مبتنی باشد، بر بداهه‌پردازی‌ها مبتنی است. به نظر می‌رسد پتانسیل این فرم از اجرا، تا حد زیادی برای مهدی کوشکی مصرف شده و حال می‌توان به گسست و تغییر مسیر از این نوع مواجهه با جهان مبادرت ورزید. «هفت جان سگ»، تحشیه‌ای است آیرونیک نسبت به نمایش‌های قبلی کوشکی. همچنان تلاشی است تا حدی موفقیت‌آمیز در رسیدن به این واقعیت که کوشکی هم بهتر آن است که تجربیات تازه را مدنظر قرار دهد. چراکه او هنرمند توانایی ا‌ست در این وادی پرخطر.
در نهایت می‌توان به بازی‌ها اشاره كرد که چگونه بهنام شرفی سویه تازه‌ای از توانایی خود را در مقام بازیگر به نمایش گذاشته و ترکیبی از اقتدارطلبی و مهربانی را چاشنی کار خود کرده. یا اینکه با یک مهدی کوشکی طرف هستیم که از فیگور همیشگی، تلاش دارد فاصله بگیرد و به انفعال و بی‌کنشی هم میدان دهد. ترلان پروانه بعد از تجربیات سینمایی، حال تلاش دارد به صحنه قدم گذاشته و تجربیات تازه کسب کند، اما کار سختی پیش‌روی اوست. «هفت جان سگ» این امکان را به او می‌دهد که کاستی‌ها را با شیوه اجرائی منحصربه‌فرد مهدی کوشکی، پوشش دهد، اما در اجراهایی متعارف‌، تلاش بیشتری ‌باید صورت بگیرد.
روایت حاشیه‌نشینان همیشه واجد حساسیت‌ها و جذابیت‌هاست، مهدی کوشکی جهان آنان را خوب می‌شناسد، بنابراین یافتن فرم اجرائی مناسب که به تکرار نرسد، مهم‌ترین مسئولیت هنری و اجتماعی اوست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.