نگاهی به مجموعهشعر «آلیس در دل شیطانکوه» مهرگان علیدوست
شک میکنم، چرا هستم؟
مزدک پنجهای
شاعران بسیاری در شعر معاصر ایران حضور دارند که شعرشان آینه است. آینه از این نظر که مقابلش میایستند و تمامنما و تمامقد خود را مینویسند. در آینه زل میزنند و هر چه که در صورت و سیرت دارند، آشکار میکنند. شاعرانی که این رفتار را به نوعی سبک در سرایش بدل کردهاند، کم نیستند. نصرت رحمانی و فروغ فرخزاد دو مصداق بارز این گفتار محسوب میشوند. خودویرانگری و بهنوعی اعترافنوشتهایی که با چاشنی جسارت و هنجارشکنی در جامعه همراه بوده از آنها چهرهای متمایز ساخته است.
در ادبیات داستانی نیز صادق هدایت چنین حکایتی دارد. نصرت رحمانی معتقد بود «بوف کورِ» هدایت، شعر امروز ایران است. بوف كور شعر ناب معاصر است چراکه چیزی را در ساختار «بوف کور» میدید که خود در جستوجوی آن بود و آن را زندگی میکرد. بهتعبيری میتوان گفت: نصرت و فروغ، شاعران زندگی بودند. فروغ میگفت: من همانطور که زندگی میکنم شعر مینویسم (نقل به مضمون) و البته نصرت هم چنین رویکردی داشت. درواقع همهی شعرهای آنها برگرفته از هویت و زندگی شخصی بود. در این خصوص شاملو عبارتسازی ویژهای کرده است، او برای چنین رویکردی عبارت «شعر زندگی» را پیشنهاد کرده بود. درواقع این اصطلاح برساختهی شاملو بود. شاملو معتقد بود: «شعر، برداشتهایی از زندگی نیست، بلکه یکسره خود زندگی است!»
شاعران زندگی، شاعرانی هستند بیپروا که زوایای تاریک و روشن زندگی و هویت فردی خود را بدون آنکه بپندارند، از سوی جامعه قبیح یا غیرعرفی و غیرعقلی به شمار آید، بیان میکنند. آنها نگران قضاوت نیستند، بلکه از چیزی الهام میگیرند که آن را با پوست و خون تجربه کرده باشند.
با این مقدمه به سراغ مجموعهشعر شاعری خواهم رفت که شعرهایش چنین رویکردی دارد. یعنی شاعری است که مدام خودش، گذشته، حال و آنان که با او زندگی کردهاند یا آن مفهوم از زندگی را که برایش تعریف کردهاند، مینویسد.
مجموعه شعر «آلیس در دل شیطانکوه» منتخبی از شعرهای سال 86 تا 95 مهرگان علیدوست است که ازسوی انتشارات مایا در سال 97 منتشر شده است. یکی از رفتارهای متکثر در این مجموعه ایجاد پرسش توسط شاعر است؛ شاعری که مدام لحنی استفهامی دارد. میپرسد و رد میشود و منتظر پاسخ نمیماند. درواقع او در پس این پرسشگری به نقد اتفاقات و اشخاصی که زندگی او را ساختهاند میپردازد. ساختار شکلگیری این پرسشها بدین شکل است که او در ابتدا فضایی را ایجاد میکند که بارها مخاطب آن را دیده یا لمس کرده است تا این جای امر، اتفاق شاعرانهای شکل نگرفته است اما هنر شاعری او در جایی شکل میگیرد که از تخیل بهره میبرد؛ تخیلی که با چاشنی طنز، پرسش، آشناییزدایی و وضعیت استعاری زبان همراه است. «و زندگی چرخید و/ چرخید چرخ گوشت/ و ما مثل کرمهایی از دلش بیرون زدیم/ آیا نشانهی جنگ است یا صلح/ پیشروی آب دریاها/ عقبنشینیکردن خانهها/ جلوزدن دخترها از آشپزخانههای اُپن/ نشانهی فروپاشیست یا معماری مدرن؟»
مهرگان علیدوست در این مجموعه شبیه گنجشکی است که هر لحظه روی سیمی مینشیند و بلافاصله موقعیت عوض میکند. او به همهچیز معترض است. تعدد فضا و گستردگی واژههای متفاوت، برایش موقعیتی را پدید آورده است که گویی با شاعری مواجهایم که افسار اسب سرکش در دستش هست اما این اسب است که او را به هر سو میبرد.
او بهطور لحظهای موقعیت عوض میکند. از قایق کاغذی به هزارپا، خرمگس، دمپایی، سیگار، قضاوت، شمع تولد، کنتور برق و ... میرسد و از معنای حقیقی همهی این دست واژگان عبور میکند تا مخاطب را به مجاز برساند. کلماتی که هریک قابلیت ایجاد تولید فضا و مفهوم متفاوتی را دارند و در ظاهر هیچ سنخیتی نیز با هم به لحاظ مفهومی ندارند. البته معتقدم در این فرایند او به انسجام ساختاری میرسد؛ چراکه همه اینها به فرمی درونی میرسند. شاید مهمترین ویژگی شعرهای علیدوست این باشد که شعرش شبیه رفتار شعری دیگران نیست و اگر در کنار شعرهای دیگران قرار بگیرد حتی بدون ذکر نامش میتوان شعر او را از بقیه تميیز داد. اغلب شعرهای علیدوست به واسطهی رویکرد استفهامی و انتقادیاش، مضمونی اجتماعی دارند. او حتی در وضعیتی عاشقانه نیز رویکردی اعتراضی و نقادانه دارد. همهچیز را از پس پرسش به نقد میکشد و مخاطب را با شک خود همراه میسازد. درواقع شکاکیّت او به تعبيری از جنس آنچه است که دکارت میگفت؛ «میاندیشم چرا هستم» و «شک میکنم چرا هستم». اگر از منظری انتقادی بخواهم به شعرهای این مجموعه نظری داشته باشم، میتوانم به تکرار لحن و استفاده همیشگی از
تکنیک استفهامی در کل مجموعه اشاره داشته باشم. خرق عادتهایی در بهنمایشکشیدن فیزیک کلمه و خلاقیتي که باید از آن به نمایش سیمای تصویری کلمه یاد کرد، ازجمله ظرفیتهایی است که در مجموعهی قبلی علیدوست «اسیر مثل مجسمه آزادی» نیز حضور پررنگتری داشت.
«چگونه ذهنش را پاک کند/ کودکی که پایش را داده است در جنگ/ کودکی که در حال پاککردن طرس است/ با پاککنی که پاشکل/ کودکی که جز چرکهای پاککن/ هیچ ردپایی از خانوادهاش نیست.» در شعر فوق شاعر به عمد واژه «ترس» را «طرس» نوشته تا برای مخاطب موقعیت و فضای پاککردن را بصری کند. درواقع این امر ظرفیتی بوده که علیدوست در این مجموعه کمتر از آن بهره برده است. گاهی شعرهای علیدوست سویهای عاشقانه نیز به خود میگیرند و به نوعی دال همهی آن سویهها خود شاعر میشود؛ سویهای که البته باز سیمای اعتراضی و انتقادی به خود میگیرد و به نوعی مخاطب را به دنیای سرخوردگیها میکشاند. با این وصف اما شعرهایش هیچگاه سویهای غیرهنری به خود نمیگیرند. رفتار زبانی علیدوست و ساختار مفهومی شعرها به گونهای رقم میخورد که مخاطب همیشه در وضعیت استعاری زبان قرار میگیرد. مخاطب مدام در حال تردد از روساخت زبان به سمت ژرفساخت زبان است. او به نوعی در کلمه زندگی میکند.
شاعران بسیاری در شعر معاصر ایران حضور دارند که شعرشان آینه است. آینه از این نظر که مقابلش میایستند و تمامنما و تمامقد خود را مینویسند. در آینه زل میزنند و هر چه که در صورت و سیرت دارند، آشکار میکنند. شاعرانی که این رفتار را به نوعی سبک در سرایش بدل کردهاند، کم نیستند. نصرت رحمانی و فروغ فرخزاد دو مصداق بارز این گفتار محسوب میشوند. خودویرانگری و بهنوعی اعترافنوشتهایی که با چاشنی جسارت و هنجارشکنی در جامعه همراه بوده از آنها چهرهای متمایز ساخته است.
در ادبیات داستانی نیز صادق هدایت چنین حکایتی دارد. نصرت رحمانی معتقد بود «بوف کورِ» هدایت، شعر امروز ایران است. بوف كور شعر ناب معاصر است چراکه چیزی را در ساختار «بوف کور» میدید که خود در جستوجوی آن بود و آن را زندگی میکرد. بهتعبيری میتوان گفت: نصرت و فروغ، شاعران زندگی بودند. فروغ میگفت: من همانطور که زندگی میکنم شعر مینویسم (نقل به مضمون) و البته نصرت هم چنین رویکردی داشت. درواقع همهی شعرهای آنها برگرفته از هویت و زندگی شخصی بود. در این خصوص شاملو عبارتسازی ویژهای کرده است، او برای چنین رویکردی عبارت «شعر زندگی» را پیشنهاد کرده بود. درواقع این اصطلاح برساختهی شاملو بود. شاملو معتقد بود: «شعر، برداشتهایی از زندگی نیست، بلکه یکسره خود زندگی است!»
شاعران زندگی، شاعرانی هستند بیپروا که زوایای تاریک و روشن زندگی و هویت فردی خود را بدون آنکه بپندارند، از سوی جامعه قبیح یا غیرعرفی و غیرعقلی به شمار آید، بیان میکنند. آنها نگران قضاوت نیستند، بلکه از چیزی الهام میگیرند که آن را با پوست و خون تجربه کرده باشند.
با این مقدمه به سراغ مجموعهشعر شاعری خواهم رفت که شعرهایش چنین رویکردی دارد. یعنی شاعری است که مدام خودش، گذشته، حال و آنان که با او زندگی کردهاند یا آن مفهوم از زندگی را که برایش تعریف کردهاند، مینویسد.
مجموعه شعر «آلیس در دل شیطانکوه» منتخبی از شعرهای سال 86 تا 95 مهرگان علیدوست است که ازسوی انتشارات مایا در سال 97 منتشر شده است. یکی از رفتارهای متکثر در این مجموعه ایجاد پرسش توسط شاعر است؛ شاعری که مدام لحنی استفهامی دارد. میپرسد و رد میشود و منتظر پاسخ نمیماند. درواقع او در پس این پرسشگری به نقد اتفاقات و اشخاصی که زندگی او را ساختهاند میپردازد. ساختار شکلگیری این پرسشها بدین شکل است که او در ابتدا فضایی را ایجاد میکند که بارها مخاطب آن را دیده یا لمس کرده است تا این جای امر، اتفاق شاعرانهای شکل نگرفته است اما هنر شاعری او در جایی شکل میگیرد که از تخیل بهره میبرد؛ تخیلی که با چاشنی طنز، پرسش، آشناییزدایی و وضعیت استعاری زبان همراه است. «و زندگی چرخید و/ چرخید چرخ گوشت/ و ما مثل کرمهایی از دلش بیرون زدیم/ آیا نشانهی جنگ است یا صلح/ پیشروی آب دریاها/ عقبنشینیکردن خانهها/ جلوزدن دخترها از آشپزخانههای اُپن/ نشانهی فروپاشیست یا معماری مدرن؟»
مهرگان علیدوست در این مجموعه شبیه گنجشکی است که هر لحظه روی سیمی مینشیند و بلافاصله موقعیت عوض میکند. او به همهچیز معترض است. تعدد فضا و گستردگی واژههای متفاوت، برایش موقعیتی را پدید آورده است که گویی با شاعری مواجهایم که افسار اسب سرکش در دستش هست اما این اسب است که او را به هر سو میبرد.
او بهطور لحظهای موقعیت عوض میکند. از قایق کاغذی به هزارپا، خرمگس، دمپایی، سیگار، قضاوت، شمع تولد، کنتور برق و ... میرسد و از معنای حقیقی همهی این دست واژگان عبور میکند تا مخاطب را به مجاز برساند. کلماتی که هریک قابلیت ایجاد تولید فضا و مفهوم متفاوتی را دارند و در ظاهر هیچ سنخیتی نیز با هم به لحاظ مفهومی ندارند. البته معتقدم در این فرایند او به انسجام ساختاری میرسد؛ چراکه همه اینها به فرمی درونی میرسند. شاید مهمترین ویژگی شعرهای علیدوست این باشد که شعرش شبیه رفتار شعری دیگران نیست و اگر در کنار شعرهای دیگران قرار بگیرد حتی بدون ذکر نامش میتوان شعر او را از بقیه تميیز داد. اغلب شعرهای علیدوست به واسطهی رویکرد استفهامی و انتقادیاش، مضمونی اجتماعی دارند. او حتی در وضعیتی عاشقانه نیز رویکردی اعتراضی و نقادانه دارد. همهچیز را از پس پرسش به نقد میکشد و مخاطب را با شک خود همراه میسازد. درواقع شکاکیّت او به تعبيری از جنس آنچه است که دکارت میگفت؛ «میاندیشم چرا هستم» و «شک میکنم چرا هستم». اگر از منظری انتقادی بخواهم به شعرهای این مجموعه نظری داشته باشم، میتوانم به تکرار لحن و استفاده همیشگی از
تکنیک استفهامی در کل مجموعه اشاره داشته باشم. خرق عادتهایی در بهنمایشکشیدن فیزیک کلمه و خلاقیتي که باید از آن به نمایش سیمای تصویری کلمه یاد کرد، ازجمله ظرفیتهایی است که در مجموعهی قبلی علیدوست «اسیر مثل مجسمه آزادی» نیز حضور پررنگتری داشت.
«چگونه ذهنش را پاک کند/ کودکی که پایش را داده است در جنگ/ کودکی که در حال پاککردن طرس است/ با پاککنی که پاشکل/ کودکی که جز چرکهای پاککن/ هیچ ردپایی از خانوادهاش نیست.» در شعر فوق شاعر به عمد واژه «ترس» را «طرس» نوشته تا برای مخاطب موقعیت و فضای پاککردن را بصری کند. درواقع این امر ظرفیتی بوده که علیدوست در این مجموعه کمتر از آن بهره برده است. گاهی شعرهای علیدوست سویهای عاشقانه نیز به خود میگیرند و به نوعی دال همهی آن سویهها خود شاعر میشود؛ سویهای که البته باز سیمای اعتراضی و انتقادی به خود میگیرد و به نوعی مخاطب را به دنیای سرخوردگیها میکشاند. با این وصف اما شعرهایش هیچگاه سویهای غیرهنری به خود نمیگیرند. رفتار زبانی علیدوست و ساختار مفهومی شعرها به گونهای رقم میخورد که مخاطب همیشه در وضعیت استعاری زبان قرار میگیرد. مخاطب مدام در حال تردد از روساخت زبان به سمت ژرفساخت زبان است. او به نوعی در کلمه زندگی میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.