سياستِ واسازي، واسازي سياست
کامل حسيني
ژاک دريدا، انديشمند ساختارشکن فرانسوي، ايدههايي را در عالم انديشه و سياست و جامعهشناختي بسط داده است که در شب ظلمت بحران گسترش امواج افراطگرايي و محافظهکاري و حتي چپگرايي ميتوانند به منزله راهکارهايي متعادل و درخور تأمل و چون چراغی بر فراز راه افق چشم بصيرت ما را روشن کنند. البته ريشه و جرقه اوليه انديشههاي ساختارشکنانه در طول تاريخ بارها از طرف متفکران ديگري مطرح شده است، اما در انديشه ژاک دريدا حالت منسجمتر و جديتري به خود گرفته و در برخي موارد رهاييبخشتر از ساير نظريههاي سابق از افتادن به دام مطلقگرايي دو قطب هميشگي راست و چپ، صدق و کذب، کلينگري يا جزئینگري، فرد يا جامعه عمل ميکند. در سياست کشور ما امروز بيشتر تجربه امر سياسي در دو قالب چپ و راست يا همان محافظهکاران و اصولگرايان و در مقابل چپگرايان يا همان اصلاحطلبان است. البته خواسته يا ناخواسته هرکدام از طيفهاي سياسي در تجربه امر سياسي خود، راهکاري نسبتا ساختارشکنانه دارند و در تلاشند با عملکرد خود اندکي از قطب موردنظر خود فاصله بگيرند و به جناح مقابل نزديکتر شوند تا بتوانند تعادلي نسبي در فضاي سياسي و اجتماعي کشور برقرار کنند و چهبسا اينگونه تلاشها نشان از ردپاي سياست واسازي دارند، اما شوربختانه در حالت استثنا بر قاعده باقي ماندهاند و به ندرت پيش ميآيد که حالت کليتري به خود بگيرند. به عملکرد پس از پيروزي انتخاباتي يکي از جناحها دقت کنيم که در سياست کشور ما غالبا پيروي ميشود و طرز دگرگوني نسبتا سرتاسري در سلسلهمراتب قدرت وزارتها و سازمانهای متعدد را مشاهده کنیم. در سياست واقعي تغيير منصب افراد به طور کلي در پستها محدود نميشود و معيار دگرگوني افراد نه تعلق مطلق به يک جناح خاص و پيروز انتخابات، بلکه ميزان عملکرد پيشين او در جهت مصالح عامه بايد الگوي تعيينکننده در تعيين مناصب سياسي و اقتصادي باشد؛ بديهي است که در چنين حالتي شاهد احتمال همگرايي بين جناحها خواهيم بود و زمينههاي مساعدي برای پرورش سياست ثمربخش و شفاف آماده ميشود. مثال ديگر متهمکردن يک نويسنده يا انديشمند هنگام ابراز ايده سياسي حول مسائل کلان و جزئي کشور و اتهام تعلق و دفاع از يک جناح يا دولت خاص در فضاي سياسي و فکري کشور است. در اين بزنگاه کدام دسته تئوريهاي سياسي و فکري ميتواند تا حدودي رهاييبخش باشد؟ به نظر ميرسد يکي از اين تئوريها «واسازي» باشد؛ يک نوع تئوري کلي که ژاک دريدا آن را به عالم سياست هم تسري داده است و برخي آموزههاي آن ميتواند در فرايند تجربه امر سياسي رهاييبخش باشد، زيرا گذشته از برخي خصلتهای افراطگونه اين نظريه، واسازي ميتواند برخي مقاطع تاريخي مهم ما را از مطلقگرايي متافيزيکي دوگانگي راست و چپ برهاند و سير ذهني ما بيشتر به سمتوسوي تقويت بنيانهاي اصول کلي عدالت و کرامت انساني، خدمت به منافع کشور و ملت در جنبش باشد. هدف مداخله سياست واسازي درحقيقت جلوگيري از افتادن به دام آسيبهاي مطلقگرايي و رقيبپنداشتن هميشگي رقيبان است؛ درحاليکه در يک سياست موفق مبتنيبر واسازي، گاه بايد با خواستههاي مشروع و منطقي رقيب بهعنوان مکمل سياست و ياور اصلاحات خود در تعامل سازنده بود و همچنين در تلاش برای نزديکشدن به مرزهاي فکري مشترک رقيب گام برداشت و البته پيشزمينه رسيدن به چنين رويکردي در عالم سياست و اجتماع، حضور برخي گفتمانهاي مشترک در تجربه امر سياسي است. ژاک دريدا ميگويد: هرگاه اين تفاوت دروني و ديگر را به حساب آوريد، به ديگري توجه خواهيد کرد و ميفهميد که مبارزه براي هويت خودتان به معناي طرد هويت ديگري نيست و به جانب هويت ديگري گشوده است. دريدا از اين ايده هم فراتر ميرود و هويت خود شخص را باز هم پارهپاره و متنوع ميداند، بهگونهاي که خود فرد داراي چندين باور و علائق ناسازگار باشد. بنابراين نقطه مرکزي جغرافياي دايرهاي که در آنها اصول کلي عدالت و آزادي و کرامت انساني ديده ميشود، ميتواند جاذب هر دو طيف از جناح اصولگرا و اصلاحطلباني باشد که هميشه نميخواهند در بافت جغرافياي هويت خود بمانند و ديگري را به منزله آينه بهتر خوداصلاحي ميبينند.
اگر مانند موريس دوورژه، يکي از چهرههاي رژيم و احزاب سياسي را در همگونگي ميبينيم؛ آنگاه بايد در انطباق با همين منطق همگونگي اصول کلي عدالت، احترام به کرامت انساني، آزادي جواز گذر از جنبش فکري و سياسي خود به سوي مرزهاي فکري و سياسي خط مقابل را به هرکدام از طرفهاي فکري صادر کند. درهرحال برخورداري از اصول کلي و محور فکري و سیاسي مورد توافق گاهي بايد بخشي از هويت خود را در خودِ خود و ديگري پيدا کرد تا به خود رسيد و اين است پيغام سياسي سياست واسازي و واسازي سياست در دنياي معاصر ما که هميشگي است.
ژاک دريدا، انديشمند ساختارشکن فرانسوي، ايدههايي را در عالم انديشه و سياست و جامعهشناختي بسط داده است که در شب ظلمت بحران گسترش امواج افراطگرايي و محافظهکاري و حتي چپگرايي ميتوانند به منزله راهکارهايي متعادل و درخور تأمل و چون چراغی بر فراز راه افق چشم بصيرت ما را روشن کنند. البته ريشه و جرقه اوليه انديشههاي ساختارشکنانه در طول تاريخ بارها از طرف متفکران ديگري مطرح شده است، اما در انديشه ژاک دريدا حالت منسجمتر و جديتري به خود گرفته و در برخي موارد رهاييبخشتر از ساير نظريههاي سابق از افتادن به دام مطلقگرايي دو قطب هميشگي راست و چپ، صدق و کذب، کلينگري يا جزئینگري، فرد يا جامعه عمل ميکند. در سياست کشور ما امروز بيشتر تجربه امر سياسي در دو قالب چپ و راست يا همان محافظهکاران و اصولگرايان و در مقابل چپگرايان يا همان اصلاحطلبان است. البته خواسته يا ناخواسته هرکدام از طيفهاي سياسي در تجربه امر سياسي خود، راهکاري نسبتا ساختارشکنانه دارند و در تلاشند با عملکرد خود اندکي از قطب موردنظر خود فاصله بگيرند و به جناح مقابل نزديکتر شوند تا بتوانند تعادلي نسبي در فضاي سياسي و اجتماعي کشور برقرار کنند و چهبسا اينگونه تلاشها نشان از ردپاي سياست واسازي دارند، اما شوربختانه در حالت استثنا بر قاعده باقي ماندهاند و به ندرت پيش ميآيد که حالت کليتري به خود بگيرند. به عملکرد پس از پيروزي انتخاباتي يکي از جناحها دقت کنيم که در سياست کشور ما غالبا پيروي ميشود و طرز دگرگوني نسبتا سرتاسري در سلسلهمراتب قدرت وزارتها و سازمانهای متعدد را مشاهده کنیم. در سياست واقعي تغيير منصب افراد به طور کلي در پستها محدود نميشود و معيار دگرگوني افراد نه تعلق مطلق به يک جناح خاص و پيروز انتخابات، بلکه ميزان عملکرد پيشين او در جهت مصالح عامه بايد الگوي تعيينکننده در تعيين مناصب سياسي و اقتصادي باشد؛ بديهي است که در چنين حالتي شاهد احتمال همگرايي بين جناحها خواهيم بود و زمينههاي مساعدي برای پرورش سياست ثمربخش و شفاف آماده ميشود. مثال ديگر متهمکردن يک نويسنده يا انديشمند هنگام ابراز ايده سياسي حول مسائل کلان و جزئي کشور و اتهام تعلق و دفاع از يک جناح يا دولت خاص در فضاي سياسي و فکري کشور است. در اين بزنگاه کدام دسته تئوريهاي سياسي و فکري ميتواند تا حدودي رهاييبخش باشد؟ به نظر ميرسد يکي از اين تئوريها «واسازي» باشد؛ يک نوع تئوري کلي که ژاک دريدا آن را به عالم سياست هم تسري داده است و برخي آموزههاي آن ميتواند در فرايند تجربه امر سياسي رهاييبخش باشد، زيرا گذشته از برخي خصلتهای افراطگونه اين نظريه، واسازي ميتواند برخي مقاطع تاريخي مهم ما را از مطلقگرايي متافيزيکي دوگانگي راست و چپ برهاند و سير ذهني ما بيشتر به سمتوسوي تقويت بنيانهاي اصول کلي عدالت و کرامت انساني، خدمت به منافع کشور و ملت در جنبش باشد. هدف مداخله سياست واسازي درحقيقت جلوگيري از افتادن به دام آسيبهاي مطلقگرايي و رقيبپنداشتن هميشگي رقيبان است؛ درحاليکه در يک سياست موفق مبتنيبر واسازي، گاه بايد با خواستههاي مشروع و منطقي رقيب بهعنوان مکمل سياست و ياور اصلاحات خود در تعامل سازنده بود و همچنين در تلاش برای نزديکشدن به مرزهاي فکري مشترک رقيب گام برداشت و البته پيشزمينه رسيدن به چنين رويکردي در عالم سياست و اجتماع، حضور برخي گفتمانهاي مشترک در تجربه امر سياسي است. ژاک دريدا ميگويد: هرگاه اين تفاوت دروني و ديگر را به حساب آوريد، به ديگري توجه خواهيد کرد و ميفهميد که مبارزه براي هويت خودتان به معناي طرد هويت ديگري نيست و به جانب هويت ديگري گشوده است. دريدا از اين ايده هم فراتر ميرود و هويت خود شخص را باز هم پارهپاره و متنوع ميداند، بهگونهاي که خود فرد داراي چندين باور و علائق ناسازگار باشد. بنابراين نقطه مرکزي جغرافياي دايرهاي که در آنها اصول کلي عدالت و آزادي و کرامت انساني ديده ميشود، ميتواند جاذب هر دو طيف از جناح اصولگرا و اصلاحطلباني باشد که هميشه نميخواهند در بافت جغرافياي هويت خود بمانند و ديگري را به منزله آينه بهتر خوداصلاحي ميبينند.
اگر مانند موريس دوورژه، يکي از چهرههاي رژيم و احزاب سياسي را در همگونگي ميبينيم؛ آنگاه بايد در انطباق با همين منطق همگونگي اصول کلي عدالت، احترام به کرامت انساني، آزادي جواز گذر از جنبش فکري و سياسي خود به سوي مرزهاي فکري و سياسي خط مقابل را به هرکدام از طرفهاي فکري صادر کند. درهرحال برخورداري از اصول کلي و محور فکري و سیاسي مورد توافق گاهي بايد بخشي از هويت خود را در خودِ خود و ديگري پيدا کرد تا به خود رسيد و اين است پيغام سياسي سياست واسازي و واسازي سياست در دنياي معاصر ما که هميشگي است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.