نمايش سقراط: تئاتر در خدمت پرسش
صادق زيباکلام
طرح پرسشهاي عميق و پيچيده فلسفي و هستيشناسانه را بايد مهمترين جنبه نمايشنامه «سقراط» دانست. ويژگيهاي ديگر اين اجرا به کنار، حميدرضا نعيمي نويسنده و کارگردان سقراط توانسته پرسشهاي بنيادي پيرامون اخلاق، خوشبختي، سعادتمندي، فضيلت، شجاعت، آگاهي، معرفت، عدالت، فقر، غنا، فحشا، رذالت و ساير مفاهيم معرفتي را با مهارت تحسينبرانگيزي روي صحنه بياورد. پرداختن به اين پرسشها در شرايط عادي هم چندان ساده نيست چه رسد در قالب يک نمايشنامه. برخلاف تصور اوليهاي که بسياري از ما ممکن است داشته باشيم، اين پرسشها از زماني که انسان خود را شناخت و از مرحله غارنشيني و صحراگردي پاي به عصر اسکانيافتگي و ايجاد شهرها گذاشت، ذهن او را مشغول كردهاند. مذاهب و آيينهاي مختلف، فلاسفه، انديشمندان، متفکران و حکما به دنبال پاسخ به پرسشهايي بودهاند که در نمايشنامه سقراط مطرح شدهاند. آيا انسان خودش مسئول تيرهروزيهايش است يا خدايان، جامعه و حتي حکومتها هم در خوشبختي يا برعکس تيرهبختي ما سهم دارند؟ آيا حکومتکردن يک هنر، دانش و آگاهي است يا هرکس که توسط مردم انتخاب شود، ميتواند حکومت كند؟ آيا رأي يک بيسواد بايد با رأي يک عالم آگاه بافضيلت يکسان تلقي شود؟
شايد برخي از ما بپرسيم که آنچه اهميت دارد حداقلي از رفاه و معيشت است تا رفتن بهدنبال سؤالات معرفتي که سقراط بهدنبال آنهاست. پرسشي که «زانتيپه» همسر سقراط با بازي فوقالعاده مريم سعادت از همسرش ميپرسد. جداي از همسر، نعيمي ديالوگ جالبي ميان سقراط و پسرش لامپروکلس (صالح لواساني) هم بهوجود آورده که خوراک بسياري از دهه شصتيها و هفتاديهاي خودمان است. لامپروکلس که از فقر خانوادگي، بيکاري، فساد و استبداد حاکم در آتن به تنگ آمده و ميخواهد مهاجرت كند با مخالفت پدر روبهرو ميشود. سقراط به پسرش ميگويد به جاي رفتن بايد بايستي و جامعهات را بسازي و پسر به پدر ميگويد تو که فيلسوف و انديشمند شهرمان بودي، با يک دو جين شاگردانت و 70 سال مبارزه چه چيزي را توانستي بسازي؟ و نااميدانه از سقراط ميپرسد آيا تلاشهايش به جز فقر، دستاورد ديگري هم داشته؟
ديالوگ اخلاقي- فلسفي جالب ديگري که نعيمي روي صحنه آورده ميان سقراط و تئودوته روسپي آتن با بازي جذاب بهناز نازي است. آيا تنفروشي محصول فقر است يا طمع و زيادهخواهي برخي از زنان و بوالهوسي مردان؟ در عين حال سقراط دو نکته ديگر را هم پيرامون روسپيگري ميخواهد به مخاطب يادآور شود. اينکه آگاهي آنقدر سلاح قدرتمندي هست که ميتواند زندگي يک روسپي را هم زيرورو کند. ثانيا روسپيها هم برخلاف حرفهشان ميتوانند درگير احساسات عاطفي شوند؛ همچنان که تئودوته به سقراط علاقهمند ميشود. علاقهاي که با توجه به فقر سقراط، فقط ميتوانسته يک انگيزه داشته باشد و آن هم شخصيت فرهيخته سقراط بوده است.
بازي فرهاد آئيش در نقش سقراط با وجود دشوارياش معرکه بود. نورپردازي، دکور، موسيقي و حرکتهاي موزون هم تحسينبرانگيز بود و از اين بابت هم بايد به همه دستاندرکاران بالاخص نويسنده و کارگردان حميدرضا نعيمي و طراح نورالدين حيدري ماهر دستمريزاد گفت.
طرح پرسشهاي عميق و پيچيده فلسفي و هستيشناسانه را بايد مهمترين جنبه نمايشنامه «سقراط» دانست. ويژگيهاي ديگر اين اجرا به کنار، حميدرضا نعيمي نويسنده و کارگردان سقراط توانسته پرسشهاي بنيادي پيرامون اخلاق، خوشبختي، سعادتمندي، فضيلت، شجاعت، آگاهي، معرفت، عدالت، فقر، غنا، فحشا، رذالت و ساير مفاهيم معرفتي را با مهارت تحسينبرانگيزي روي صحنه بياورد. پرداختن به اين پرسشها در شرايط عادي هم چندان ساده نيست چه رسد در قالب يک نمايشنامه. برخلاف تصور اوليهاي که بسياري از ما ممکن است داشته باشيم، اين پرسشها از زماني که انسان خود را شناخت و از مرحله غارنشيني و صحراگردي پاي به عصر اسکانيافتگي و ايجاد شهرها گذاشت، ذهن او را مشغول كردهاند. مذاهب و آيينهاي مختلف، فلاسفه، انديشمندان، متفکران و حکما به دنبال پاسخ به پرسشهايي بودهاند که در نمايشنامه سقراط مطرح شدهاند. آيا انسان خودش مسئول تيرهروزيهايش است يا خدايان، جامعه و حتي حکومتها هم در خوشبختي يا برعکس تيرهبختي ما سهم دارند؟ آيا حکومتکردن يک هنر، دانش و آگاهي است يا هرکس که توسط مردم انتخاب شود، ميتواند حکومت كند؟ آيا رأي يک بيسواد بايد با رأي يک عالم آگاه بافضيلت يکسان تلقي شود؟
شايد برخي از ما بپرسيم که آنچه اهميت دارد حداقلي از رفاه و معيشت است تا رفتن بهدنبال سؤالات معرفتي که سقراط بهدنبال آنهاست. پرسشي که «زانتيپه» همسر سقراط با بازي فوقالعاده مريم سعادت از همسرش ميپرسد. جداي از همسر، نعيمي ديالوگ جالبي ميان سقراط و پسرش لامپروکلس (صالح لواساني) هم بهوجود آورده که خوراک بسياري از دهه شصتيها و هفتاديهاي خودمان است. لامپروکلس که از فقر خانوادگي، بيکاري، فساد و استبداد حاکم در آتن به تنگ آمده و ميخواهد مهاجرت كند با مخالفت پدر روبهرو ميشود. سقراط به پسرش ميگويد به جاي رفتن بايد بايستي و جامعهات را بسازي و پسر به پدر ميگويد تو که فيلسوف و انديشمند شهرمان بودي، با يک دو جين شاگردانت و 70 سال مبارزه چه چيزي را توانستي بسازي؟ و نااميدانه از سقراط ميپرسد آيا تلاشهايش به جز فقر، دستاورد ديگري هم داشته؟
ديالوگ اخلاقي- فلسفي جالب ديگري که نعيمي روي صحنه آورده ميان سقراط و تئودوته روسپي آتن با بازي جذاب بهناز نازي است. آيا تنفروشي محصول فقر است يا طمع و زيادهخواهي برخي از زنان و بوالهوسي مردان؟ در عين حال سقراط دو نکته ديگر را هم پيرامون روسپيگري ميخواهد به مخاطب يادآور شود. اينکه آگاهي آنقدر سلاح قدرتمندي هست که ميتواند زندگي يک روسپي را هم زيرورو کند. ثانيا روسپيها هم برخلاف حرفهشان ميتوانند درگير احساسات عاطفي شوند؛ همچنان که تئودوته به سقراط علاقهمند ميشود. علاقهاي که با توجه به فقر سقراط، فقط ميتوانسته يک انگيزه داشته باشد و آن هم شخصيت فرهيخته سقراط بوده است.
بازي فرهاد آئيش در نقش سقراط با وجود دشوارياش معرکه بود. نورپردازي، دکور، موسيقي و حرکتهاي موزون هم تحسينبرانگيز بود و از اين بابت هم بايد به همه دستاندرکاران بالاخص نويسنده و کارگردان حميدرضا نعيمي و طراح نورالدين حيدري ماهر دستمريزاد گفت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.