چالش « ترس و شرم» در مصاف بيماري
بيماري را نبايد انکار يا حتي پنهان کرد؛ يعني نه ميتوان ناديدهاش گرفت و نه از سر لجبازي به آن بياعتنايي کرد؛ دست از سر آدمي برنميدارد. هرچه باشد و به هر علت؛ جسمي باشد يا رواني، موضعي باشد يا سيستمي؛ تفاوتي ندارد. هرچه ديرتر به صرافت درمانش بيفتي، سختجانتر ميشود و جانکاهتر. اينها که گفته شد، بديهيات اوليهاند. هرکس با درک معمولي نيز اينها را ميداند. پس چرا برخي به جاي پذيرش بيماري، يا به کلي انکارش ميکنند يا به هر شگردي ميکوشند پنهانش کنند؟! من از ميان دليل و علتهاي گوناگون، دو عامل را بااهميتتر ميدانم: ۱- ترس ۲- شرم.
برخي از پذيرش بيماري ميترسند چون نگران چگونگي فرايند درمان و پيامدهاي احتمالي آن هستند. همه بيماريها که در قواره يک سرماخوردگي ساده يا دنداندرد نيستند. تازه همين ناخوشيهاي ساده و دمدستي نيز، گاه کلي ماجرا دارد تا بهبودي، چه رسد به بيماريهاي نيازمند به جراحي و حتي گاه قطع عضو. اگر در گروه ناخوشيهاي رواني باشد که فرايند درمان، پيچيدهتر و طولانيتر هم ميشود، گاه تا مرز بستري و شوک. ترس از بيماري، گاه خطرناکتر و کشندهتر از خود بيماري است. اين است که برخي، از ترس مرگ، ميميرند.اما علاوه بر ترس، گاهي شرم (به مفهوم و معنايي گستردهتر از کمرويي و خجالت يا حتي حس تابويي)، عامل انکار يا پنهانسازي بيماري ميشود. بيمار، احساس ميکند با پذيرش و آشکارسازي بيمارياش دچار نوعي فروپاشي يا رسوايي اخلاقي و ارزشي ميشود و از ستيغ چشم و دل ديگران با سر به ژرفاي بياعتباري و پستي سقوط خواهد کرد. اين است که به خيال خود، حفظ ظاهر ميکند. غافل از اينکه با پسانداختن قبول واقعيت و اقدام براي درمان - که چه بسا اگر بهنگام باشد، ره به بهبودي و سلامت خواهد برد - اسب فاجعه را چهارنعل ميتازد به فرجامي بيبرگشت.
اينک با چنين تابلويي از «چالش ترس و شرم در مصاف بيماري» نيمنگاهي به احوال جامعه و بخشهاي گوناگون کشور بيندازيم. اگر پيامدهاي بياعتنايي به بيماري فردي، دست بالايش بر سر خود شخص و بستگان نزديک او آوار ميشود، اما بيماري اجتماعي مانند بختک، گريبان سرنوشت ملت و کشوري را ميچسبد. خواه بيان اين نکته کساني را دلخور کند يا نه، اما واقعيت اين است که نه تنها در اين سالها بلکه از همان آغاز شکلگيري جمهوري اسلامي، همواره سايه «ترس و شرم» در برخورد با پذيرش و درمان بيماريهاي خرد و کلان، شخصي و شخصيتي، فردي و نهادي، همه در عرصه عمومي، عامل انکار يا پنهانکاري و کوچکنمايي آنها بوده است. با نامهايي مستعار، از اين دست؛ پرهيز از سياهنمايي، خودداري از تضعيف مسئولان و... سبب شده نتوان از بيماري، ناخوشي، ناتواني، نارسايي، کژوکوژي و اشتباه - حتي سهوي و ناخواسته - مديران سخن به ميان آورد. انگاري نوعي عصمت بينامونشان گرداگرد آن حلقه زده که اگر بگويي فلان جاي کار، نادرست، ناحق و نارواست يا به لحاظ تخصصي ايراد دارد، عرش باورهاي مردم ميلرزد، لابد! اين است که اگر در گوشهاي از روزنامهاي حتي به اشاره خبري هشدارگونه از نشانههاي وجود يک آفت يا بيماري داده شود، به جاي آنکه اورژانس دستگاههاي درمانگر، براي انتقال بيمار و درمان او وارد عمل شوند، حتي اگر نياز به جراحي دارد، سراغ آن هشداردهنده ميروند که چرا؟! جالب است نظامهاي سياسي توسعهيافته عرفي در جهان نيز با انواع بيماري، ناخوشي و چالشهاي گوناگون سياسي، اجتماعي و اقتصادي دستوپنجه نرم ميکنند و شيپور رسوايي فساد بالاترين مقامهاي دولتيشان در گستره افکار عمومي نواخته ميشود و سروکارشان به دادگاه و زندان ميکشد اما بنيان ساختار سياسيشان تکان نميخورد. چرا آنجاها از ترس و شرم در مصاف بيماريهاي عفوني سياسي، اقتصادي و اجتماعي خبري نيست؟ مهمترين پيامد اين الگوي برخورد از موضع «ترس و شرم» با بيماريهاي گوناگون در کشور ما، علاوه بر وخيمترشدن و متاستازدادن و فراگيري سيستميک و سختتر و پرهزينهتر شدن درمان، گرهخوردن زلف بنيان باورها و ارزشهاي مورد قبول مردم به امور اعتباري است و نگراني از تاب و توان کالبد جامعه و ساختار سياسي آن براي بهبود و بازيابي سلامت. شايد برخي در پاسخ اين نوشته فهرستي بالابلند از پيگيريهاي برخي دستگاههاي نظارتي و برخوردهاي قاطع دستگاه قضائي با متخلفان و مفسدان ارائه دهند. اما، واقعيت اين است که بسياري از اينها مصداق «نوشدارو پس از مرگ سهراب» است؛ رفتاري از جنس واکنشهاي برانگيخته از تب و تابهاي مقطعي و به اصطلاح، اقدام ضربتي. به گمان اين قلم، نخستين گام براي خلاصي از چالش «ترس و شرم» در برخورد با بيماريهاي گوناگون موجود در ساختار و سازوکارها و عملکرد دستگاههاي ادارهکننده کشور اين است كه بپذيريم هيچ شخص حقيقي يا حقوقي، مصون از خطا، کژراهه، فساد و بيماري نيست. درست برعکس آنچه تاکنون گفتهايم و القا کردهايم و خودمان هم باورمان شده که جامعه ما، نظام ما، متوليان ما، سازوکارهاي اداره کشور ما، از اساس، تافتههاي حريربافتهاي هستند سواي همه عالم که در آن اثري از کژوکوژي نخواهي يافت! و گام دوم اين است که از افشاي بيماري، دچار ترس و شرم مرگ يا رسوايي نشويم. با چنين رويکردي، درمان بيماري را به تشخيص و صلاحديد پزشک متخصص واگذار خواهيم کرد، تا چه قبول افتد و چه در نظر آيد.
بيماري را نبايد انکار يا حتي پنهان کرد؛ يعني نه ميتوان ناديدهاش گرفت و نه از سر لجبازي به آن بياعتنايي کرد؛ دست از سر آدمي برنميدارد. هرچه باشد و به هر علت؛ جسمي باشد يا رواني، موضعي باشد يا سيستمي؛ تفاوتي ندارد. هرچه ديرتر به صرافت درمانش بيفتي، سختجانتر ميشود و جانکاهتر. اينها که گفته شد، بديهيات اوليهاند. هرکس با درک معمولي نيز اينها را ميداند. پس چرا برخي به جاي پذيرش بيماري، يا به کلي انکارش ميکنند يا به هر شگردي ميکوشند پنهانش کنند؟! من از ميان دليل و علتهاي گوناگون، دو عامل را بااهميتتر ميدانم: ۱- ترس ۲- شرم.
برخي از پذيرش بيماري ميترسند چون نگران چگونگي فرايند درمان و پيامدهاي احتمالي آن هستند. همه بيماريها که در قواره يک سرماخوردگي ساده يا دنداندرد نيستند. تازه همين ناخوشيهاي ساده و دمدستي نيز، گاه کلي ماجرا دارد تا بهبودي، چه رسد به بيماريهاي نيازمند به جراحي و حتي گاه قطع عضو. اگر در گروه ناخوشيهاي رواني باشد که فرايند درمان، پيچيدهتر و طولانيتر هم ميشود، گاه تا مرز بستري و شوک. ترس از بيماري، گاه خطرناکتر و کشندهتر از خود بيماري است. اين است که برخي، از ترس مرگ، ميميرند.اما علاوه بر ترس، گاهي شرم (به مفهوم و معنايي گستردهتر از کمرويي و خجالت يا حتي حس تابويي)، عامل انکار يا پنهانسازي بيماري ميشود. بيمار، احساس ميکند با پذيرش و آشکارسازي بيمارياش دچار نوعي فروپاشي يا رسوايي اخلاقي و ارزشي ميشود و از ستيغ چشم و دل ديگران با سر به ژرفاي بياعتباري و پستي سقوط خواهد کرد. اين است که به خيال خود، حفظ ظاهر ميکند. غافل از اينکه با پسانداختن قبول واقعيت و اقدام براي درمان - که چه بسا اگر بهنگام باشد، ره به بهبودي و سلامت خواهد برد - اسب فاجعه را چهارنعل ميتازد به فرجامي بيبرگشت.
اينک با چنين تابلويي از «چالش ترس و شرم در مصاف بيماري» نيمنگاهي به احوال جامعه و بخشهاي گوناگون کشور بيندازيم. اگر پيامدهاي بياعتنايي به بيماري فردي، دست بالايش بر سر خود شخص و بستگان نزديک او آوار ميشود، اما بيماري اجتماعي مانند بختک، گريبان سرنوشت ملت و کشوري را ميچسبد. خواه بيان اين نکته کساني را دلخور کند يا نه، اما واقعيت اين است که نه تنها در اين سالها بلکه از همان آغاز شکلگيري جمهوري اسلامي، همواره سايه «ترس و شرم» در برخورد با پذيرش و درمان بيماريهاي خرد و کلان، شخصي و شخصيتي، فردي و نهادي، همه در عرصه عمومي، عامل انکار يا پنهانکاري و کوچکنمايي آنها بوده است. با نامهايي مستعار، از اين دست؛ پرهيز از سياهنمايي، خودداري از تضعيف مسئولان و... سبب شده نتوان از بيماري، ناخوشي، ناتواني، نارسايي، کژوکوژي و اشتباه - حتي سهوي و ناخواسته - مديران سخن به ميان آورد. انگاري نوعي عصمت بينامونشان گرداگرد آن حلقه زده که اگر بگويي فلان جاي کار، نادرست، ناحق و نارواست يا به لحاظ تخصصي ايراد دارد، عرش باورهاي مردم ميلرزد، لابد! اين است که اگر در گوشهاي از روزنامهاي حتي به اشاره خبري هشدارگونه از نشانههاي وجود يک آفت يا بيماري داده شود، به جاي آنکه اورژانس دستگاههاي درمانگر، براي انتقال بيمار و درمان او وارد عمل شوند، حتي اگر نياز به جراحي دارد، سراغ آن هشداردهنده ميروند که چرا؟! جالب است نظامهاي سياسي توسعهيافته عرفي در جهان نيز با انواع بيماري، ناخوشي و چالشهاي گوناگون سياسي، اجتماعي و اقتصادي دستوپنجه نرم ميکنند و شيپور رسوايي فساد بالاترين مقامهاي دولتيشان در گستره افکار عمومي نواخته ميشود و سروکارشان به دادگاه و زندان ميکشد اما بنيان ساختار سياسيشان تکان نميخورد. چرا آنجاها از ترس و شرم در مصاف بيماريهاي عفوني سياسي، اقتصادي و اجتماعي خبري نيست؟ مهمترين پيامد اين الگوي برخورد از موضع «ترس و شرم» با بيماريهاي گوناگون در کشور ما، علاوه بر وخيمترشدن و متاستازدادن و فراگيري سيستميک و سختتر و پرهزينهتر شدن درمان، گرهخوردن زلف بنيان باورها و ارزشهاي مورد قبول مردم به امور اعتباري است و نگراني از تاب و توان کالبد جامعه و ساختار سياسي آن براي بهبود و بازيابي سلامت. شايد برخي در پاسخ اين نوشته فهرستي بالابلند از پيگيريهاي برخي دستگاههاي نظارتي و برخوردهاي قاطع دستگاه قضائي با متخلفان و مفسدان ارائه دهند. اما، واقعيت اين است که بسياري از اينها مصداق «نوشدارو پس از مرگ سهراب» است؛ رفتاري از جنس واکنشهاي برانگيخته از تب و تابهاي مقطعي و به اصطلاح، اقدام ضربتي. به گمان اين قلم، نخستين گام براي خلاصي از چالش «ترس و شرم» در برخورد با بيماريهاي گوناگون موجود در ساختار و سازوکارها و عملکرد دستگاههاي ادارهکننده کشور اين است كه بپذيريم هيچ شخص حقيقي يا حقوقي، مصون از خطا، کژراهه، فساد و بيماري نيست. درست برعکس آنچه تاکنون گفتهايم و القا کردهايم و خودمان هم باورمان شده که جامعه ما، نظام ما، متوليان ما، سازوکارهاي اداره کشور ما، از اساس، تافتههاي حريربافتهاي هستند سواي همه عالم که در آن اثري از کژوکوژي نخواهي يافت! و گام دوم اين است که از افشاي بيماري، دچار ترس و شرم مرگ يا رسوايي نشويم. با چنين رويکردي، درمان بيماري را به تشخيص و صلاحديد پزشک متخصص واگذار خواهيم کرد، تا چه قبول افتد و چه در نظر آيد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.