گفتوگو با احمدرضا معتمدی، کارگردان فیلم «سوءتفاهم»
همهچیز باید دوباره در جهان تصویر مکاشفه شود
فرانک آرتا: احمدرضا معتمدی در هفتمین فیلم بلند سینمایی خود «سوءتفاهم»، بر مبنای تئوری ژان بودریار، فیلسوف و عکاس فرانسوی، واقعیت و مجاز در دنیای امروز را به چالش کشید. بنمایههای فکری عرفانی و گرایشات فلسفی معتمدی از همان نخستين فيلمش یعنی «هبوط» قابل پیگیری است. هرچند در فیلمسازی ژانرهای مختلف را تجربه کرده، اما نگاه او به سینما در نسبت با فیلمهای شلخته، سترون و فاقد تفکر امروزی قابل تقدیر است. ژان بودریار معتقد است ما وارد جهان فراواقعی شدهایم. به عبارت دیگر، واقعیت تولید میشود، ولی از قدرت ما خارج است. با این رویکرد و به بهانه اکران فیلم «سوءتفاهم» با معتمدی گفتوگو کردیم که میخوانید :
به نظر شما «سینما» چیست؟
سینما ابزاري است که مردم براي گذراندن اوقات فراغت به سراغ آن ميروند؛ پس سينما بايد جذابيت لازم را براي تماشاگر در سطح عموم داشته باشد. حالا اگر سواد جامعهاي بالاست، خوشبهحال فيلمساز؛ اما اگر سطح سواد عمومي پايين باشد، قطعا فيلمساز بايد سطح کار را پايينتر فرض کند. پس عنصر جذابيت در اثر هنري به منظور پرکردن ساعت فراغت مهم است و بايد موجبات تفريح افراد را فراهم کند. نکته دوم اين است که علت غايي يا پيام نبايد از کار بيرون بزند. دوهزار و 400 سال پيش هم «ارسطو» اين را بيان کرده بود. علت غايي، يعني همان پيام، بايد در علت صوري و علت مادي مستتر باشد؛ يعني پيام در شخصيتها و موقعيتهاي نمايشي مستحيل شود؛ يعني تفکرات، پيام و انديشه کارگردان در اثر هنري نبايد نصب شود. کار هنرمند اين نيست که مانيفست بدهد يا حرفي را مستقيم بزند. کارگردان بايد انديشه و تفکر را به نحوي، لابهلاي اثرش؛ يعني در لايههاي زيرين و در ترکيب با عناصر دراماتيک، پنهان کند. به عبارتي «محتوا» و «انديشه» اثر هنري بايد کاملا به «فرم» بدل شود. به عبارت دقيقتر «محتوا» بايد در «فرم» مستحيل شود. کارگردان بايد اجازه دهد که تماشاگر هرچه ميتواند
بيشتر فکر کند. تماشاگر هم بايد خودش مکاشفه کند و دريابد. بهطورکلي نبايد لذت کشف را از مخاطب گرفت.
به نظر شما وجه اشتراک سينما و فلسفه در کجا ميتواند متجلي شود؟ چون به نظر ميرسد سعي کرديد نگاه فلسفي خود را که حاصل سالها آموزش و تحقيق شماست وارد سينما کنيد.
شما بايد در جواب اين سؤال، کارهاي قبلي من را ببينيد؛ مثلا «آلزايمر» در چندين جشنواره بينالمللي براي فيلمنامه، بازيگري و کارگرداني جوايز تخصصي گرفت. اين فيلم محتواي فلسفي خودش را دارد. امثال آقاي دکتر داوري، سخنرانيهايي درباره ابعاد فلسفي فيلم کردند؛ اين يعني وجه اشتراکهايي وجود دارد؛ بهطورمثال وقتي آثار «کوبريک» و «هانکه» را ميبينيد، اصلا جاي سؤال برايتان نميماند. اينها تجربه تاريخي وجود اشتراکات را تأييد ميکنند. گاهي شما تجربه تاريخي نداريد و بحث در حد تئوري ميماند، اما وقتي شما فيلم «2001 يک اوديسه فضايي» را ببينيد، اين مسئله تأييد ميشود. آيا «استاکر» تارکوفسکي فلسفي نيست؟ «خاطرات کشيش روستا»ي برسون، «درخت زندگي» ترنس ماليک و «ماجرا»ي آنتونيوني، آثار برجسته فلسفي درجهيک دنيا محسوب ميشوند. درواقع هم در سينما موفقند، هم سبک ساختهاند و هم يک محتواي غني فلسفي را برآوردهاند. اين فيلمها در جزئيات سبکي، تصويري و روايي، کلاس درسند و درعينحال محتواي غني فلسفي دارند، اما در ايران سطح سينماي ما پايين است. وظيفه رسانههاست که اطلاعرساني کنند و سطح سواد مردم را با معرفي چنين فيلمهايي بالا ببرند.
کل سينما «فورد» و «هيچکاک» نيست. فورد و هيچکاک، مهمند. در برخي آثارشان حضور انديشه و تفکر هم احساس ميشود. مثل «پنجره عقبي» هيچکاک که بحث مهم معرفتشناختي معاصر است، اما به همين اندازه «تارکوفسکي» و «کوبريک» هم اهميت دارند.
اين کارگردانها موج جديدي در سينما راه انداختند و زبان سينما را توسعه دادند. مرحوم کيارستمي در فيلمهايي مثل «خانه دوست کجاست» و «زير درختان زيتون» کلي وجوه فلسفي و نگاه پستمدرن را با هم آميخته است. دقيقتر که نگاه کنيد، حتي نوعي نگاه ديني هم در آن يافت ميشود. اين فيلمها را بزرگان سينماي جهان ديده، تأييد و تقدير کردهاند. کيارستمي امروز جزء مفاخر سينماي ايران و جهان است. سينماي فلسفي از دهه 30-20 ميلادي در کشورهاي سوئد، آلمان، دانمارک، فرانسه و ايتاليا هرکدام بهنحوي پا گرفته است. امروز هم سينماي پستمدرن فلسفي، در آثار «ديويد لينچ» ديده ميشود. اما در ايران به اين نوع در سينما توجهي نميشود! دعوايي که در اين مملکت راه انداختهاند، جنجال ژورناليستي است، چون دوست ندارند تفکر به سينماي ايران ورود پيدا کند. حتي مسخره ميکنند، هو ميکنند، جوک ميسازند، اشکالي ندارد، وظيفهشان را انجام ميدهند.
شما همواره در فيلمهايتان با بازيگران شناختهشده همکاري ميکنيد. چرا؟
من از نخستين کارم گرفته که از آقاي داريوش ارجمند و خانم گلچهره سجاديه تا کارهاي بعديام؛ مثل «زشت و زيبا» که از آقاي پورصميمي و مهدي فتحي بازي گرفتم، هنرمندان ديگري مثل پرويز پرستويي، نيکي کريمي، مهتاب کرامتي و مهدي هاشمي هم با من همکاري کردهاند. در محضر استاد عزتالله انتظامي و استاد علي نصيريان فيلم ساختيم. سه ماه براي فيلمي که کليد زده نشده با مرحوم خسرو شکيبايي تمرين کردم. در «قاعده بازي» 25 بازيگر درجهيک داشتم. در «سوءتفاهم» هم به سبکوسياق فيلمهاي ديگرم عمل کردم... .
براي همراهکردن بازيگر با ايده ذهنيتان از چه شيوههايي بهره ميبريد؟
نکته اول به فيلمنامه برميگردد که بايد کاملا دقيق و حسابشده باشد. فيلمنامهاي که با يکبار نوشتن، سر فيلم برود، فيلمنامه نيست! فيلمنامه بايد صيقل بخورد. موقعيتها و شخصيتها در آن مشخص شود. بهطوريکه وقتي يک نفر شرح يک شخصيت در فيلمنامه را ميخواند، جذب آن شود و احساس کند که ميتواند تواناييهايش را در قالب اين شخصيت بروز بدهد. فراز و فرودهايي که يک شخصيت دارد مهم است. همچنين زيباييشناسياي که در افق نگاه بازيگر شکل ميگيرد اهميت دارد. همه اينها بايد در مرحله نگارش فيلمنامه اتفاق بيفتد. نکته دوم در مرحله کارگرداني است. کارگردان بايد بسيار دقيق بداند آن تفکري را که در فيلمنامه روي کاغذ آمده است چگونه به تصوير تبديل کند. مهمترين عنصر براي بازيگر، ميزانسن است. ميزانسن بايد با احوال بازيگر بخواند تا بتواند حسش را از طريق آن ميزانسن به وسيله ميميک چهره، اجزاي بدن و حرکتي که بايد انجام دهد، پياده کند. اگر بازيگر احساس کند که کارگردان مسلطتر از خودش است و در حوزه سينما داناتر است، ميتواند آنچه را از او خواستهاند، انجام دهد. اينها تجربههايي است که من در کارکردن کنار افراد بزرگي مثل انتظامي،
ارجمند، پورصميمي، قريبيان، هاشمي و... داشتهام. ساير عوامل فيلم همينطور هستند. يک مدير فيلمبرداري اگر احساس کند که کارگردان چيزي نميداند در اين پلان از چه لنزي استفاده کند. يا چه ديافراگمي را ببندد، يا جايي دقيق دوربين کجاست... معلوم نيست آن فيلم از کجا سر در ميآورد. اما چنان که عرض کردم اصل مطلب فيلمنامه است.
منظورتان اين است که اگر بازيگري درست بازي نميکند مقصر اصلي کارگردان است؟
به عبارت دقيقتر نتيجه ضعفهاي فيلمنامه و متن است که کارگردان را دچار مشکل کرده است! بازيگر مثل نوازندهاي است که بايد سازي را که در دست دارد، بنوازد و مطمئن باشد که رهبر ارکستر به همه افراد و اجزا مسلط است و پيش از آن حتما اين قطعه درست نوشته شده است. کارگردان بهعنوان رهبر ارکستر بايد به همه اجزا مسلط باشد. تسلط کارگردان باعث ميشود همه عوامل در بيشترين و بالاترين ظرفيتشان ظهور پيدا کنند.
«سوءتفاهم» رويکردي فلسفي دارد، چرا؟
همهجا گفتهام «سوءتفاهم» فيلمي کمدي، جنايي و عاشقانه است. چون معلم هستم و فلسفه تدريس ميکنم، طبيعي است که تفکرات فلسفي داشته باشم؛ منتها فلسفه در لايههايي از فيلم پنهان است که اگر کسي فيلم را فهميده باشد، آن نشانههاي فلسفي را هم ميفهمد و اگر هم نفهميد، اين نفهميدن به آنچه در سطح ظاهر فيلم است، لطمهاي نميزند. در نهايت تماشاگر يک کمدي ميبيند و خندهاش را ميکند يا درگير روابط عاشقانه فيلم ميشود يا در فضاي مخوف و بسته خانه، جنايتي را که در حال وقوع است، پیگيري ميکند. اما هر کس هم بيشتر بداند، قطعا با مفاهيم بيشتري ارتباط برقرار ميکند.
چرا اين جمله را که «يک محتوا و مفهوم بايد در ساختار رسوب کند»، در ابتداي فيلم نقل کرديد؟ همين نقل از بودريار توقع تماشاگر را بالا ميبرد!
عبارتي را که من به عنوان عصاره انديشه «ژان بودريار» از کتاب «Simulation» در ذهنم نقش بست و تکاندهنده است، اين بود که «در جهان معاصر، تصوير ديگر يک «بازنمايي» (Representation) از واقعيت نيست، بلکه خود به اَبَرواقعيتي (Hyper Reality) بدل شده که واقعيت را در «وانمودگي»اش (Simulation) توليد ميکند. همين تصويري که «بودريار» از دنياي معاصر ارائه ميکند، خوفناک است؛ يعني «تصوير» ديگر مثل آينه، واقعيت يا چيزي را که در برابرش تقرر دارد، بازتاب نميدهد، بلکه خود به ماشين توليد تصوير بدل شده است. خودش تصاويري را ميتاباند که از واقعيت عيني حادترند. بودريار چهار مرحله براي تحقق اين مرتبه متذکر شده است که در مرحله چهارم «تصوير، واقعيت را توليد ميکند؛ يا نشانه، جاي واقعيت را اشغال ميکند». در اين مرحله نشانهها و تصاوير از واقعيت، واقعيتر ميشود و اين مرحله کارکرد شگرف «تصوير» در دنياي معاصر است. آدم ياد آن قصه يا مثل قديمي ميافتد که يک نفر «مار» ميکشد و ديگري «مار» مينويسد و همه آن را باور دارند که مار را کشيده است. اين داستان، ما را به عمق هولناک «سوبژکتيويته» پرتاپ ميکند؛ چيزي که نيچه از آن تعبير به «نيهيليسم»
يا «نسبيتانگاري» ميکند.
«Simulation» بودريار چه نسبتي با «سوبژکتيويسم» يا «نيهيليسم» نيچه دارد؟
تا پيش از فراگيرشدن «سوبژکتيويسم» در دوران جديد، «انسان» جزئي در اين «عالم» بود. انسان در زيستگاه خود، يعني عالم تقرر داشت. وقتي انسان به «سوژه» بدل شود، عالم نيز از عالمبودنش قالب تهي ميکند و به ابژهاي براي سوژه بدل ميشود، اين آغاز «نسبيتانگاري» ماحصل تفکر «سوبژکتيويستي» است. اين عالم، ديگر عالم نيست، بلکه ابژهاي تحت اختيار سوژه است. «کانت»، تفکر سوبژکتيويته و دکارتي را يک قدم پيشتر برد. او گفت اصلا «سوژه»، «ابژه» را درک نميکند. سوژه، ابژه را چنانکه خود ميخواهد، ميفهمد. ذهن ما براي خودش تصورات «مقولات فاهمه» دارد، زمان و مکان خودش را دارد، عليت خودش را دارد، ابژه را ميگيرد و در اين قالبها بستهبندي ميکند و تحت عنوان ادراک، تحويل سوژه ميدهد. اين انقلاب کپرنيکي «کانت» بود که سوژه ديگر تابع ابژه نبود، بلکه ابژه تابع ساختارهاي ذهني سوژه شد. در اين مرحله آخر که بودريار تصوير ميکند، اين آينه، ذهنيت خودش را منعکس ميکند، اين جهان، آنچه خود ميخواهد بر ميتاباند نه آنچه واقعا هست! نميخواهم بگويم اين دو حرف، نعلبهنعل يکي است. بلکه اشاره به شباهتهاي اين دو دارم. اينجا مثل اينکه آخر سوبژکتيويته
است. جهان «تصوير» به مثابه سوژه مطلق عمل ميکند و ديگر معطوف به ابژه نيست. سوژه، ابژههاي خودش را توليد ميکند. اين آخرِ «نسبيتانگار»ي عالم و واقعيتهاي عيني هستي است. واقعيت که پوچ شود: (نيهيليسم)، يک چيزي مثل تصوير بايد جايگزين واقعيت بشود و توليد واقعيت کند. (Simulation)
خب، طبق فيلمنامه گروگانگيري، ماجراي عاشقانه... چه نسبتي با محتوا دارد؟
چند نفر بيکار که سالها پيش فارغالتحصيل سينما شدهاند، تصميم ميگيرند از طريق «آدمربايي» پولي به جيب بزنند. آنها براي اينکه پروژه خود را در امنيت کامل به فرجام برسانند، تصميم ميگيرند گروگانگيري را تحت پوشش «فيلمي» درباره «گروگانگيري» انجام دهند. دختر يک آدم پولدار که عشق بازيگري دارد، براي بازي در فيلم دعوت ميشود. پدر او را تلکه ميکنند. همهچيز طبق نقشه، درست پيش ميرود تا جايي که مرز ميان گروگانگيري و فيلمي درباره گروگانگيري مخدوش ميشود... .
شما در مخدوششدن مرز «واقعيت» و «مجاز» بيشتر به جنبه رسانهاي آن توجه کرديد چرا؟
بنده براي ساختار روايي فيلم «سوءتفاهم» از تفکر هايدگر در کتاب «تشابه و تفاوت» (Identity & Differnce) و به فارسي «اين هم آني» و «اين نه آني» الهام گرفتم؛ البته آنچه امروزه همه با عنوان «ژاک دريدا» بيشتر ميشناسند که تحقيقا منبع الهام دريدا و همه پستمدرنهاي فيلسوف و اديب و زبانشناس بوده است. داستان فيلم، مخدوششدن مرز «واقعيت - مجاز» و «بازي - جدي» است. شخصيتهاي داستان فيلم بر اساس اين دوگانه مفهومي شکل گرفتهاند. رئيس گروه گروگانگيري (مريلا زارعي) در فيلمنامهاي که خودش نوشته است، نقش «کارگردان فيلم» را بازي ميکند. اساسا شخصيت رئيس يک وجه دوقطبي دارد. بهاصطلاح امروزي، شخصيت دوقطبي است. هدفش در بيرون يا واقعيت درآوردن پول است. اما عاشق نقش خودش است. اتفاقا براي خودش نقش عاشق را نوشته است. عاشق همکلاسياش هست که با دختری پولدار آشنا شده و او را به بهانه بازيگرشدن به آن خانه متروک کشانده و به او نقش گروگان داده است. خب، من براي دوقطبي بدون شخصيت به جنبه فلسفي و رسانهاياش کار داشتم. يعني انسان امروز ميان خود و وجه رسانهاياش درمانده است. اين را ممکن است حتي تفسير اخلاقي هم بکنيد. اين نوعی نفاق
اخلاقي است. اما مسئله امروز ما، خيلي با اين ترمهاي اخلاقي و روانشناسي متفاوت است. آدم امروز ميان واقعيت و تصوير گم شده است. اين ديگر به آدم سياه يا سفيد يا مؤمن و منافق و شرقي و غربي ربط ندارد. يک امر همگاني است. در جهان امروز تشخيص اينکه واقعيت چيست و مجاز کدام است، دشوار شده! اين خانم رئيس، پول ندارد، آنقدر تيرش به سنگ خورده که به فکر گروگانگيري افتاده است. اما وقتي سناريوي گروگانگيري را مينويسد، عشق بازيکردن در نقش کارگردان، روانياش کرده است. در بيرون عاشق پسر گروگانگير (کامبيز ديرباز) است. در فيلم هم براي خودش بر همين نقش عاشق تأكيد کرده است. حتي در پايان داستان وقتي با پدر دختر روبهرو ميشود که باید پولها را پس بدهد. پدر (اکبر عبدي) به او ميگويد که اگر با من همراه ميشدي، الان همه اين پولها مال تو بود. رئيس پاسخ ميدهد من نقشي را بازي ميکنم که خودم براي خودم نوشته باشم و پدر دختر ميگويد: «آخر بد مينويسي! اصلا نقش عاشق، نقش بدي است». منظورش اين است که براي خودت حداقل نقش تراژيک ننويس، هَپياِند بنويسِ!
درباره ساير شخصيتهاي فيلم چطور؟ چرا وجه دوقطبي در مورد همه آنها صادق نيست؟
لازم نيست در يک متن همه آدمها يک بعُد داشته باشند و شخصيتپردازيها مثل هم باشد. خلافش درستتر است. اما اين اپيدمي واقعيت - مجاز همه آدمها را به نحوي مبتلا کرده است. همه در شرايط متني - فرامتني و روايت - فراروايت گرفتار شدهاند. دستيار کارگردان هم جايي درباره خودش دچار اشتباه ميشود، هم در مورد دستيارانش! وقتي ميبيند بچهها از مسير فيلمنامه خارج شدهاند، کات ميدهد. اما از کارگردان سيلي ميخورد که در کارش دخالت کرده است. گيج شده که اصل قضيه گروگانگيري است يا پيشبردن سکانسهاي فيلم. همين دستيار کارگردان در جلسه بازجويي، وقتي بازجو از او میپرسد فيلمنامه را چه کسي نوشته است، او رئيس -کارگردان را متخصص نوشتن متنهاي پيچيده و مبهم معرفي ميکند. بازجو از نقش خود او در متن ميپرسد که کجاي متن قرار دارد؟ درون متن یا بيرون متن است. ولي او سردرگم شده است.
اما جواني که شخصيت اصلي (کامبيز ديرباز) گروگانگيري است، به سراغ پدر ميرود و از او پول ميگيرد، او ظاهرا همهچيز را جدي تلقي ميکند و وجه جدي ماجرا نيز براي او اتفاق ميافتد. چرا؟
درباره او نيز اين دوگانگي به نحو پيچيدهتري حادث ميشود. او طبق فيلمنامه در طول ماجراي گروگانگيري درصدد است تا به دختر (هانيه توسلي) حالي کند که قصه بازيگرشدن او يک ماجراي تقلبي است. اصل قصه، گروگانگيري و قرار است او سربهنيست شود. به عبارتي، او در دل متني که تلاش ميکند تا به بازيگر مقابلش، تفاوت امر واقعي ـ تقلبي را بفهماند، در يک فراروايت درگير امری واقعي شده که از آن بيخبر است.
آيا اين دوگانگي «واقعيت - مجاز» که در شخصيتپردازي آدمهاي روايت بيان کرديد، در موقعيت و فضا نيز وجود دارد؟ شخصيتها وجه مشترک سينما و تئاترند. اما تفاوت اصلي سينما و تئاتر در فضاسازي و وضعيتهاي روايي سينمايي است؟
بله. اساسا فضاي آن خانه متروکه که در آن گروگانگيري انجام ميشود و در عين حال لوکيشن فيلمبرداري فيلمي درباره گروگانگيري است، در يک تعليق و ايهام فضايي تقرر يافته است. متن فيلمنامه «سوءتفاهم» در دست بچهها ديده ميشود که موظفاند نمابهنما آن را پيش ببرند. متني که مکرر در داخل خود توسط آدمهاي قصه به يکديگر تذکر داده ميشود، فضايي از تعليق در شرايط متني ـ فرامتني و روايت ـ فراروايت را دامن ميزند. اشيا و لوازم صحنه که به قول «بازن» سينما يعني فضا و اشيا بهعبارتي آدمها را نيز جزء فضا يعني اشياي صحنه تلقي ميکند، در اين تعليق و ابهام فرو رفتهاند. جواني که «سم» وجود او را فراگرفته و تا لحظاتي ديگر از پاي درميآيد، سم را در وجود خود احساس نميکند، اما بوي سم را از قوطي سم تقلبي استشمام ميکند، وقتي پليس پا به درون خانه متروکه ميگذارد و محل را به عنوانِ مکان وقوع جنايت وارسي ميکند. مکان اختفاي گروه گروگانگير، به اجزاي دکور و لوکيشن فيلمبرداري بدل ميشود. دستيار کارگردان به سرکار پليس، اتاق گريم و آينهها و عکسهاي گريم را نشان ميدهد، اتاق لباس و پرو بازيگران را نمايش ميدهد، حتي ستوني را جابهجا
ميکند که استوار (مهدي فخيمزاده) يک لحظه ميترسد سر او فرود بيايد، ولي دستيار به او خاطرنشان ميکند که قلابي و دکور است. پليس هر چند عناصر مشکوک ميبيند، رئيس (يا کارگردان) تأكيد ميکند که اينها لوازم فيلمبرداري است و اشياي صحنه است. حتي وقوع حوادث مشکوک که ظنّ پليس را برانگيخته است به صفحات مختلف فيلمنامه ارجاع داده ميشود و بالاخره در آخرين مواجهه بازجو با رئيس که او را متهم رديف اول ميداند، رئيس پاسخ قاطعي ميدهد؛ يک سويش مانيتور است و يک سويش، فيلمنامه و به بازجو ميگويد که هر چه در تصوير ضبط کرده است با فيلمنامه تطبيق دهد. اگر يک نقطه در سناريو با تصوير انطباق نداشته باشد، مسئوليت همه چيز را بر عهده ميگيرد. نکته مهم در تعليق و ايهامي که فضاي روايت را پر کرده است؛ تطبيق صددرصد واقعيت يعني جنايتي که اتفاق افتاده است با متن سناريو است. آدمهايي که براي جنازه قلابي اشک ميريزند يا احساسات به خرج ميدهند، فقط اين توهم را دامن ميزند که فالش بازي ميکنند يا احساسات فرامتني بروز ميدهند. فيلم يا خود فيلمساز هم هرگز بنا نيست در اين باره قضاوتي بکند، يعني در فيلمنامه اصلي که فيلم از روي آن ساخته شده و
نه فيلمنامهاي که در متن فيلم به آن اشاره ميشود، اين داوري مفقود است.
ادامه این گفتوگو در شماره بعد
فرانک آرتا: احمدرضا معتمدی در هفتمین فیلم بلند سینمایی خود «سوءتفاهم»، بر مبنای تئوری ژان بودریار، فیلسوف و عکاس فرانسوی، واقعیت و مجاز در دنیای امروز را به چالش کشید. بنمایههای فکری عرفانی و گرایشات فلسفی معتمدی از همان نخستين فيلمش یعنی «هبوط» قابل پیگیری است. هرچند در فیلمسازی ژانرهای مختلف را تجربه کرده، اما نگاه او به سینما در نسبت با فیلمهای شلخته، سترون و فاقد تفکر امروزی قابل تقدیر است. ژان بودریار معتقد است ما وارد جهان فراواقعی شدهایم. به عبارت دیگر، واقعیت تولید میشود، ولی از قدرت ما خارج است. با این رویکرد و به بهانه اکران فیلم «سوءتفاهم» با معتمدی گفتوگو کردیم که میخوانید :
به نظر شما «سینما» چیست؟
سینما ابزاري است که مردم براي گذراندن اوقات فراغت به سراغ آن ميروند؛ پس سينما بايد جذابيت لازم را براي تماشاگر در سطح عموم داشته باشد. حالا اگر سواد جامعهاي بالاست، خوشبهحال فيلمساز؛ اما اگر سطح سواد عمومي پايين باشد، قطعا فيلمساز بايد سطح کار را پايينتر فرض کند. پس عنصر جذابيت در اثر هنري به منظور پرکردن ساعت فراغت مهم است و بايد موجبات تفريح افراد را فراهم کند. نکته دوم اين است که علت غايي يا پيام نبايد از کار بيرون بزند. دوهزار و 400 سال پيش هم «ارسطو» اين را بيان کرده بود. علت غايي، يعني همان پيام، بايد در علت صوري و علت مادي مستتر باشد؛ يعني پيام در شخصيتها و موقعيتهاي نمايشي مستحيل شود؛ يعني تفکرات، پيام و انديشه کارگردان در اثر هنري نبايد نصب شود. کار هنرمند اين نيست که مانيفست بدهد يا حرفي را مستقيم بزند. کارگردان بايد انديشه و تفکر را به نحوي، لابهلاي اثرش؛ يعني در لايههاي زيرين و در ترکيب با عناصر دراماتيک، پنهان کند. به عبارتي «محتوا» و «انديشه» اثر هنري بايد کاملا به «فرم» بدل شود. به عبارت دقيقتر «محتوا» بايد در «فرم» مستحيل شود. کارگردان بايد اجازه دهد که تماشاگر هرچه ميتواند
بيشتر فکر کند. تماشاگر هم بايد خودش مکاشفه کند و دريابد. بهطورکلي نبايد لذت کشف را از مخاطب گرفت.
به نظر شما وجه اشتراک سينما و فلسفه در کجا ميتواند متجلي شود؟ چون به نظر ميرسد سعي کرديد نگاه فلسفي خود را که حاصل سالها آموزش و تحقيق شماست وارد سينما کنيد.
شما بايد در جواب اين سؤال، کارهاي قبلي من را ببينيد؛ مثلا «آلزايمر» در چندين جشنواره بينالمللي براي فيلمنامه، بازيگري و کارگرداني جوايز تخصصي گرفت. اين فيلم محتواي فلسفي خودش را دارد. امثال آقاي دکتر داوري، سخنرانيهايي درباره ابعاد فلسفي فيلم کردند؛ اين يعني وجه اشتراکهايي وجود دارد؛ بهطورمثال وقتي آثار «کوبريک» و «هانکه» را ميبينيد، اصلا جاي سؤال برايتان نميماند. اينها تجربه تاريخي وجود اشتراکات را تأييد ميکنند. گاهي شما تجربه تاريخي نداريد و بحث در حد تئوري ميماند، اما وقتي شما فيلم «2001 يک اوديسه فضايي» را ببينيد، اين مسئله تأييد ميشود. آيا «استاکر» تارکوفسکي فلسفي نيست؟ «خاطرات کشيش روستا»ي برسون، «درخت زندگي» ترنس ماليک و «ماجرا»ي آنتونيوني، آثار برجسته فلسفي درجهيک دنيا محسوب ميشوند. درواقع هم در سينما موفقند، هم سبک ساختهاند و هم يک محتواي غني فلسفي را برآوردهاند. اين فيلمها در جزئيات سبکي، تصويري و روايي، کلاس درسند و درعينحال محتواي غني فلسفي دارند، اما در ايران سطح سينماي ما پايين است. وظيفه رسانههاست که اطلاعرساني کنند و سطح سواد مردم را با معرفي چنين فيلمهايي بالا ببرند.
کل سينما «فورد» و «هيچکاک» نيست. فورد و هيچکاک، مهمند. در برخي آثارشان حضور انديشه و تفکر هم احساس ميشود. مثل «پنجره عقبي» هيچکاک که بحث مهم معرفتشناختي معاصر است، اما به همين اندازه «تارکوفسکي» و «کوبريک» هم اهميت دارند.
اين کارگردانها موج جديدي در سينما راه انداختند و زبان سينما را توسعه دادند. مرحوم کيارستمي در فيلمهايي مثل «خانه دوست کجاست» و «زير درختان زيتون» کلي وجوه فلسفي و نگاه پستمدرن را با هم آميخته است. دقيقتر که نگاه کنيد، حتي نوعي نگاه ديني هم در آن يافت ميشود. اين فيلمها را بزرگان سينماي جهان ديده، تأييد و تقدير کردهاند. کيارستمي امروز جزء مفاخر سينماي ايران و جهان است. سينماي فلسفي از دهه 30-20 ميلادي در کشورهاي سوئد، آلمان، دانمارک، فرانسه و ايتاليا هرکدام بهنحوي پا گرفته است. امروز هم سينماي پستمدرن فلسفي، در آثار «ديويد لينچ» ديده ميشود. اما در ايران به اين نوع در سينما توجهي نميشود! دعوايي که در اين مملکت راه انداختهاند، جنجال ژورناليستي است، چون دوست ندارند تفکر به سينماي ايران ورود پيدا کند. حتي مسخره ميکنند، هو ميکنند، جوک ميسازند، اشکالي ندارد، وظيفهشان را انجام ميدهند.
شما همواره در فيلمهايتان با بازيگران شناختهشده همکاري ميکنيد. چرا؟
من از نخستين کارم گرفته که از آقاي داريوش ارجمند و خانم گلچهره سجاديه تا کارهاي بعديام؛ مثل «زشت و زيبا» که از آقاي پورصميمي و مهدي فتحي بازي گرفتم، هنرمندان ديگري مثل پرويز پرستويي، نيکي کريمي، مهتاب کرامتي و مهدي هاشمي هم با من همکاري کردهاند. در محضر استاد عزتالله انتظامي و استاد علي نصيريان فيلم ساختيم. سه ماه براي فيلمي که کليد زده نشده با مرحوم خسرو شکيبايي تمرين کردم. در «قاعده بازي» 25 بازيگر درجهيک داشتم. در «سوءتفاهم» هم به سبکوسياق فيلمهاي ديگرم عمل کردم... .
براي همراهکردن بازيگر با ايده ذهنيتان از چه شيوههايي بهره ميبريد؟
نکته اول به فيلمنامه برميگردد که بايد کاملا دقيق و حسابشده باشد. فيلمنامهاي که با يکبار نوشتن، سر فيلم برود، فيلمنامه نيست! فيلمنامه بايد صيقل بخورد. موقعيتها و شخصيتها در آن مشخص شود. بهطوريکه وقتي يک نفر شرح يک شخصيت در فيلمنامه را ميخواند، جذب آن شود و احساس کند که ميتواند تواناييهايش را در قالب اين شخصيت بروز بدهد. فراز و فرودهايي که يک شخصيت دارد مهم است. همچنين زيباييشناسياي که در افق نگاه بازيگر شکل ميگيرد اهميت دارد. همه اينها بايد در مرحله نگارش فيلمنامه اتفاق بيفتد. نکته دوم در مرحله کارگرداني است. کارگردان بايد بسيار دقيق بداند آن تفکري را که در فيلمنامه روي کاغذ آمده است چگونه به تصوير تبديل کند. مهمترين عنصر براي بازيگر، ميزانسن است. ميزانسن بايد با احوال بازيگر بخواند تا بتواند حسش را از طريق آن ميزانسن به وسيله ميميک چهره، اجزاي بدن و حرکتي که بايد انجام دهد، پياده کند. اگر بازيگر احساس کند که کارگردان مسلطتر از خودش است و در حوزه سينما داناتر است، ميتواند آنچه را از او خواستهاند، انجام دهد. اينها تجربههايي است که من در کارکردن کنار افراد بزرگي مثل انتظامي،
ارجمند، پورصميمي، قريبيان، هاشمي و... داشتهام. ساير عوامل فيلم همينطور هستند. يک مدير فيلمبرداري اگر احساس کند که کارگردان چيزي نميداند در اين پلان از چه لنزي استفاده کند. يا چه ديافراگمي را ببندد، يا جايي دقيق دوربين کجاست... معلوم نيست آن فيلم از کجا سر در ميآورد. اما چنان که عرض کردم اصل مطلب فيلمنامه است.
منظورتان اين است که اگر بازيگري درست بازي نميکند مقصر اصلي کارگردان است؟
به عبارت دقيقتر نتيجه ضعفهاي فيلمنامه و متن است که کارگردان را دچار مشکل کرده است! بازيگر مثل نوازندهاي است که بايد سازي را که در دست دارد، بنوازد و مطمئن باشد که رهبر ارکستر به همه افراد و اجزا مسلط است و پيش از آن حتما اين قطعه درست نوشته شده است. کارگردان بهعنوان رهبر ارکستر بايد به همه اجزا مسلط باشد. تسلط کارگردان باعث ميشود همه عوامل در بيشترين و بالاترين ظرفيتشان ظهور پيدا کنند.
«سوءتفاهم» رويکردي فلسفي دارد، چرا؟
همهجا گفتهام «سوءتفاهم» فيلمي کمدي، جنايي و عاشقانه است. چون معلم هستم و فلسفه تدريس ميکنم، طبيعي است که تفکرات فلسفي داشته باشم؛ منتها فلسفه در لايههايي از فيلم پنهان است که اگر کسي فيلم را فهميده باشد، آن نشانههاي فلسفي را هم ميفهمد و اگر هم نفهميد، اين نفهميدن به آنچه در سطح ظاهر فيلم است، لطمهاي نميزند. در نهايت تماشاگر يک کمدي ميبيند و خندهاش را ميکند يا درگير روابط عاشقانه فيلم ميشود يا در فضاي مخوف و بسته خانه، جنايتي را که در حال وقوع است، پیگيري ميکند. اما هر کس هم بيشتر بداند، قطعا با مفاهيم بيشتري ارتباط برقرار ميکند.
چرا اين جمله را که «يک محتوا و مفهوم بايد در ساختار رسوب کند»، در ابتداي فيلم نقل کرديد؟ همين نقل از بودريار توقع تماشاگر را بالا ميبرد!
عبارتي را که من به عنوان عصاره انديشه «ژان بودريار» از کتاب «Simulation» در ذهنم نقش بست و تکاندهنده است، اين بود که «در جهان معاصر، تصوير ديگر يک «بازنمايي» (Representation) از واقعيت نيست، بلکه خود به اَبَرواقعيتي (Hyper Reality) بدل شده که واقعيت را در «وانمودگي»اش (Simulation) توليد ميکند. همين تصويري که «بودريار» از دنياي معاصر ارائه ميکند، خوفناک است؛ يعني «تصوير» ديگر مثل آينه، واقعيت يا چيزي را که در برابرش تقرر دارد، بازتاب نميدهد، بلکه خود به ماشين توليد تصوير بدل شده است. خودش تصاويري را ميتاباند که از واقعيت عيني حادترند. بودريار چهار مرحله براي تحقق اين مرتبه متذکر شده است که در مرحله چهارم «تصوير، واقعيت را توليد ميکند؛ يا نشانه، جاي واقعيت را اشغال ميکند». در اين مرحله نشانهها و تصاوير از واقعيت، واقعيتر ميشود و اين مرحله کارکرد شگرف «تصوير» در دنياي معاصر است. آدم ياد آن قصه يا مثل قديمي ميافتد که يک نفر «مار» ميکشد و ديگري «مار» مينويسد و همه آن را باور دارند که مار را کشيده است. اين داستان، ما را به عمق هولناک «سوبژکتيويته» پرتاپ ميکند؛ چيزي که نيچه از آن تعبير به «نيهيليسم»
يا «نسبيتانگاري» ميکند.
«Simulation» بودريار چه نسبتي با «سوبژکتيويسم» يا «نيهيليسم» نيچه دارد؟
تا پيش از فراگيرشدن «سوبژکتيويسم» در دوران جديد، «انسان» جزئي در اين «عالم» بود. انسان در زيستگاه خود، يعني عالم تقرر داشت. وقتي انسان به «سوژه» بدل شود، عالم نيز از عالمبودنش قالب تهي ميکند و به ابژهاي براي سوژه بدل ميشود، اين آغاز «نسبيتانگاري» ماحصل تفکر «سوبژکتيويستي» است. اين عالم، ديگر عالم نيست، بلکه ابژهاي تحت اختيار سوژه است. «کانت»، تفکر سوبژکتيويته و دکارتي را يک قدم پيشتر برد. او گفت اصلا «سوژه»، «ابژه» را درک نميکند. سوژه، ابژه را چنانکه خود ميخواهد، ميفهمد. ذهن ما براي خودش تصورات «مقولات فاهمه» دارد، زمان و مکان خودش را دارد، عليت خودش را دارد، ابژه را ميگيرد و در اين قالبها بستهبندي ميکند و تحت عنوان ادراک، تحويل سوژه ميدهد. اين انقلاب کپرنيکي «کانت» بود که سوژه ديگر تابع ابژه نبود، بلکه ابژه تابع ساختارهاي ذهني سوژه شد. در اين مرحله آخر که بودريار تصوير ميکند، اين آينه، ذهنيت خودش را منعکس ميکند، اين جهان، آنچه خود ميخواهد بر ميتاباند نه آنچه واقعا هست! نميخواهم بگويم اين دو حرف، نعلبهنعل يکي است. بلکه اشاره به شباهتهاي اين دو دارم. اينجا مثل اينکه آخر سوبژکتيويته
است. جهان «تصوير» به مثابه سوژه مطلق عمل ميکند و ديگر معطوف به ابژه نيست. سوژه، ابژههاي خودش را توليد ميکند. اين آخرِ «نسبيتانگار»ي عالم و واقعيتهاي عيني هستي است. واقعيت که پوچ شود: (نيهيليسم)، يک چيزي مثل تصوير بايد جايگزين واقعيت بشود و توليد واقعيت کند. (Simulation)
خب، طبق فيلمنامه گروگانگيري، ماجراي عاشقانه... چه نسبتي با محتوا دارد؟
چند نفر بيکار که سالها پيش فارغالتحصيل سينما شدهاند، تصميم ميگيرند از طريق «آدمربايي» پولي به جيب بزنند. آنها براي اينکه پروژه خود را در امنيت کامل به فرجام برسانند، تصميم ميگيرند گروگانگيري را تحت پوشش «فيلمي» درباره «گروگانگيري» انجام دهند. دختر يک آدم پولدار که عشق بازيگري دارد، براي بازي در فيلم دعوت ميشود. پدر او را تلکه ميکنند. همهچيز طبق نقشه، درست پيش ميرود تا جايي که مرز ميان گروگانگيري و فيلمي درباره گروگانگيري مخدوش ميشود... .
شما در مخدوششدن مرز «واقعيت» و «مجاز» بيشتر به جنبه رسانهاي آن توجه کرديد چرا؟
بنده براي ساختار روايي فيلم «سوءتفاهم» از تفکر هايدگر در کتاب «تشابه و تفاوت» (Identity & Differnce) و به فارسي «اين هم آني» و «اين نه آني» الهام گرفتم؛ البته آنچه امروزه همه با عنوان «ژاک دريدا» بيشتر ميشناسند که تحقيقا منبع الهام دريدا و همه پستمدرنهاي فيلسوف و اديب و زبانشناس بوده است. داستان فيلم، مخدوششدن مرز «واقعيت - مجاز» و «بازي - جدي» است. شخصيتهاي داستان فيلم بر اساس اين دوگانه مفهومي شکل گرفتهاند. رئيس گروه گروگانگيري (مريلا زارعي) در فيلمنامهاي که خودش نوشته است، نقش «کارگردان فيلم» را بازي ميکند. اساسا شخصيت رئيس يک وجه دوقطبي دارد. بهاصطلاح امروزي، شخصيت دوقطبي است. هدفش در بيرون يا واقعيت درآوردن پول است. اما عاشق نقش خودش است. اتفاقا براي خودش نقش عاشق را نوشته است. عاشق همکلاسياش هست که با دختری پولدار آشنا شده و او را به بهانه بازيگرشدن به آن خانه متروک کشانده و به او نقش گروگان داده است. خب، من براي دوقطبي بدون شخصيت به جنبه فلسفي و رسانهاياش کار داشتم. يعني انسان امروز ميان خود و وجه رسانهاياش درمانده است. اين را ممکن است حتي تفسير اخلاقي هم بکنيد. اين نوعی نفاق
اخلاقي است. اما مسئله امروز ما، خيلي با اين ترمهاي اخلاقي و روانشناسي متفاوت است. آدم امروز ميان واقعيت و تصوير گم شده است. اين ديگر به آدم سياه يا سفيد يا مؤمن و منافق و شرقي و غربي ربط ندارد. يک امر همگاني است. در جهان امروز تشخيص اينکه واقعيت چيست و مجاز کدام است، دشوار شده! اين خانم رئيس، پول ندارد، آنقدر تيرش به سنگ خورده که به فکر گروگانگيري افتاده است. اما وقتي سناريوي گروگانگيري را مينويسد، عشق بازيکردن در نقش کارگردان، روانياش کرده است. در بيرون عاشق پسر گروگانگير (کامبيز ديرباز) است. در فيلم هم براي خودش بر همين نقش عاشق تأكيد کرده است. حتي در پايان داستان وقتي با پدر دختر روبهرو ميشود که باید پولها را پس بدهد. پدر (اکبر عبدي) به او ميگويد که اگر با من همراه ميشدي، الان همه اين پولها مال تو بود. رئيس پاسخ ميدهد من نقشي را بازي ميکنم که خودم براي خودم نوشته باشم و پدر دختر ميگويد: «آخر بد مينويسي! اصلا نقش عاشق، نقش بدي است». منظورش اين است که براي خودت حداقل نقش تراژيک ننويس، هَپياِند بنويسِ!
درباره ساير شخصيتهاي فيلم چطور؟ چرا وجه دوقطبي در مورد همه آنها صادق نيست؟
لازم نيست در يک متن همه آدمها يک بعُد داشته باشند و شخصيتپردازيها مثل هم باشد. خلافش درستتر است. اما اين اپيدمي واقعيت - مجاز همه آدمها را به نحوي مبتلا کرده است. همه در شرايط متني - فرامتني و روايت - فراروايت گرفتار شدهاند. دستيار کارگردان هم جايي درباره خودش دچار اشتباه ميشود، هم در مورد دستيارانش! وقتي ميبيند بچهها از مسير فيلمنامه خارج شدهاند، کات ميدهد. اما از کارگردان سيلي ميخورد که در کارش دخالت کرده است. گيج شده که اصل قضيه گروگانگيري است يا پيشبردن سکانسهاي فيلم. همين دستيار کارگردان در جلسه بازجويي، وقتي بازجو از او میپرسد فيلمنامه را چه کسي نوشته است، او رئيس -کارگردان را متخصص نوشتن متنهاي پيچيده و مبهم معرفي ميکند. بازجو از نقش خود او در متن ميپرسد که کجاي متن قرار دارد؟ درون متن یا بيرون متن است. ولي او سردرگم شده است.
اما جواني که شخصيت اصلي (کامبيز ديرباز) گروگانگيري است، به سراغ پدر ميرود و از او پول ميگيرد، او ظاهرا همهچيز را جدي تلقي ميکند و وجه جدي ماجرا نيز براي او اتفاق ميافتد. چرا؟
درباره او نيز اين دوگانگي به نحو پيچيدهتري حادث ميشود. او طبق فيلمنامه در طول ماجراي گروگانگيري درصدد است تا به دختر (هانيه توسلي) حالي کند که قصه بازيگرشدن او يک ماجراي تقلبي است. اصل قصه، گروگانگيري و قرار است او سربهنيست شود. به عبارتي، او در دل متني که تلاش ميکند تا به بازيگر مقابلش، تفاوت امر واقعي ـ تقلبي را بفهماند، در يک فراروايت درگير امری واقعي شده که از آن بيخبر است.
آيا اين دوگانگي «واقعيت - مجاز» که در شخصيتپردازي آدمهاي روايت بيان کرديد، در موقعيت و فضا نيز وجود دارد؟ شخصيتها وجه مشترک سينما و تئاترند. اما تفاوت اصلي سينما و تئاتر در فضاسازي و وضعيتهاي روايي سينمايي است؟
بله. اساسا فضاي آن خانه متروکه که در آن گروگانگيري انجام ميشود و در عين حال لوکيشن فيلمبرداري فيلمي درباره گروگانگيري است، در يک تعليق و ايهام فضايي تقرر يافته است. متن فيلمنامه «سوءتفاهم» در دست بچهها ديده ميشود که موظفاند نمابهنما آن را پيش ببرند. متني که مکرر در داخل خود توسط آدمهاي قصه به يکديگر تذکر داده ميشود، فضايي از تعليق در شرايط متني ـ فرامتني و روايت ـ فراروايت را دامن ميزند. اشيا و لوازم صحنه که به قول «بازن» سينما يعني فضا و اشيا بهعبارتي آدمها را نيز جزء فضا يعني اشياي صحنه تلقي ميکند، در اين تعليق و ابهام فرو رفتهاند. جواني که «سم» وجود او را فراگرفته و تا لحظاتي ديگر از پاي درميآيد، سم را در وجود خود احساس نميکند، اما بوي سم را از قوطي سم تقلبي استشمام ميکند، وقتي پليس پا به درون خانه متروکه ميگذارد و محل را به عنوانِ مکان وقوع جنايت وارسي ميکند. مکان اختفاي گروه گروگانگير، به اجزاي دکور و لوکيشن فيلمبرداري بدل ميشود. دستيار کارگردان به سرکار پليس، اتاق گريم و آينهها و عکسهاي گريم را نشان ميدهد، اتاق لباس و پرو بازيگران را نمايش ميدهد، حتي ستوني را جابهجا
ميکند که استوار (مهدي فخيمزاده) يک لحظه ميترسد سر او فرود بيايد، ولي دستيار به او خاطرنشان ميکند که قلابي و دکور است. پليس هر چند عناصر مشکوک ميبيند، رئيس (يا کارگردان) تأكيد ميکند که اينها لوازم فيلمبرداري است و اشياي صحنه است. حتي وقوع حوادث مشکوک که ظنّ پليس را برانگيخته است به صفحات مختلف فيلمنامه ارجاع داده ميشود و بالاخره در آخرين مواجهه بازجو با رئيس که او را متهم رديف اول ميداند، رئيس پاسخ قاطعي ميدهد؛ يک سويش مانيتور است و يک سويش، فيلمنامه و به بازجو ميگويد که هر چه در تصوير ضبط کرده است با فيلمنامه تطبيق دهد. اگر يک نقطه در سناريو با تصوير انطباق نداشته باشد، مسئوليت همه چيز را بر عهده ميگيرد. نکته مهم در تعليق و ايهامي که فضاي روايت را پر کرده است؛ تطبيق صددرصد واقعيت يعني جنايتي که اتفاق افتاده است با متن سناريو است. آدمهايي که براي جنازه قلابي اشک ميريزند يا احساسات به خرج ميدهند، فقط اين توهم را دامن ميزند که فالش بازي ميکنند يا احساسات فرامتني بروز ميدهند. فيلم يا خود فيلمساز هم هرگز بنا نيست در اين باره قضاوتي بکند، يعني در فيلمنامه اصلي که فيلم از روي آن ساخته شده و
نه فيلمنامهاي که در متن فيلم به آن اشاره ميشود، اين داوري مفقود است.
ادامه این گفتوگو در شماره بعد
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.