|

رفع تبعيض، راه‌گشاي آزادي و دموکراسي

فريدون مجلسي

تعيين روزي به حرمت رفع تبعيض از سوي سازمان ملل متحد در واقع مکمل آرمان و آرزويي است که سازمان ملل متحد را به وجود آورد. سازمان ملل متحد حکايت از اتحاد کشورهايي دارد که در مقابل جنايت سازمان‌يافته‌اي که در قامت دولت‌هايي مقتدر تبعيض نژادي و قومي را نهادينه کرده و با بهانه آن دست به جنايات و نسل‌کشي‌هاي گسترده و جهان‌گشايي زده بودند. آلمان برتري نژادي را دليل حقانيت خود بر اجراي آن جنايات و اشغال سرزمين‌هاي ديگران مي‌دانست، موسيليني نيز بازگشت به عظمت باستاني روم و سيادت تاريخي خود را ابزار اجراي سياست تبعيض‌آميز و توسعه‌طلبانه خود کرده بود. ژاپن نيز اين برتري را فضيلت و مجوزي براي چنگ‌اندازي همراه با ستم و بی‌عدالتی نسبت به همسايگان بر‌مي‌شمرد. در ميان متفقين گرچه شوروي نظامي خودکامه و بسته داشت؛ اما دست‌کم از ديد آرماني تبعيض قومي در آن جايي نداشت.

پس از پايان جنگ دوم جهاني و آغاز دوران ترويج آزادي و دموکراسي به‌عنوان نسخه نجات‌بخش ملت‌ها از شر تحميلات استبداد، مسئله تبعيض رنگ گسترده‌تري يافت. جهان با کشورهايي مواجه بود که از لحاظ قانوني تبعيض را نفي مي‌کردند؛ اما عملا در ميان‌شان وجود داشت؛ مانند آمريکا که مدعي پرچمداري دموکراسي بود. مبارزات ضد‌نژادپرستي نهادينه و قانوني در آمريکا تا اوایل نيمه دوم قرن بيستم ادامه داشت تا به همت مبارزاني مانند مارتين لوترکينگ سرانجام برابري حقوق مدني شهروندان رنگ قانوني به خود گرفت؛ اما ميان رنگ قانوني با رنگ عملي و اعتقادي فاصله بسيار است. هم‌اکنون دولت ترامپ در پوشش شعارهاي پوپوليستي عملا نوعي تبعيض نژادي را ترويج مي‌کند و آن را شامل نژاد لاتين و مسلمانان نيز کرده است. برخي کشورها ظواهر دموکراتيک گزينشي را رعايت مي‌کردند يا مي‌کنند؛ اما دو پيش‌نياز اصلي دموکراسي يعني آزادي و نبود تبعيض را ارج نمي‌نهند. در آفريقاي جنوبي آپارتايد يعني جداسازي تبعيض‌آميز قومي رنگ کاملا نژادي داشت. اقليت سفيدپوست اروپايي‌تبار با تفکيک رنگين‌پوستان به سياهان، دورگه‌ها و آسيايي‌تباران، براي خود موقعيتي ممتاز قائل بود که با توسل انتخابات به ظاهر آزاد در ميان‌سفيدها به آن رنگ و ادعاي دموکراتيک مي‌بخشيد. در شوروي و ديگر کشورهاي ايدئولوژيک، به بهانه برتري اعتقاد آرماني خودشان که به آن صفت دموکراتيک يا خلقي را نيز مي‌افزودند، دیگران را که اغلب شامل اکثريت هم مي‌شد، از حقوق سياسي و اجتماعي فردي محروم مي‌کردند و انواع امتيازات رفاهي و مادي و اجتماعي را در انحصار حلقه وابستگان محدود خود قرار مي‌دادند. بديهي است که چنين بي‌عدالتي‌هايي دوام نمی‌آورد و منجر به سقوط حکومت‌هاي جابر در آفريقاي جنوبي و شوروي و اقمار مصنوعي آن شد. بقاي دولت بزرگي مانند چين با حفظ ظاهري آرمان‌هاي رنگ‌باخته را مي‌توان در ضعيف‌کردن امتيازات موافق و مخالف دانست؛ يعني گسترده و عمومي‌شدن حق منتفع‌شدن از امتيازات مادي، بي‌عدالتي را تا حد قابل تحملي تضعيف کرده است؛ اما از‌آنجا‌که توسعه مادي و رفاهي توسعه فرهنگي و اجتماعي و مطالبات آن از‌جمله نبود تبعيض قومي يا فرهنگي يا عقيدتي را نيز در پي خواهد داشت، بدون ترديد تدريجا به آن آمال نيز خواهد رسيد.
امروز دولت‌ها به تبعيض نژادي استناد نمی‌کنند؛ اما در قالب‌هاي ایدئولوژیک عملا بهره‌مندي يا حتي سوءاستفاده از امتيازاتي را براي دايره کوچک‌تري از هم‌انديشان‌ خود محدود مي‌کنند. عبارت دهکده جهاني که در نيم‌قرن گذشته رايج شد، در واقع اکنون، يعني در شرايط سرعت‌يافتن ارتباطات جهاني به استفاده از شبکه‌هاي مجازي، تازه دارد رنگ واقعي به خود مي‌گيرد و مردم با ديدن و حضوري نزديک در عرصه بين‌المللي از تفاوت‌هاي خود با ديگران آگاه مي‌شوند و به انواع تبعيض‌ها اعتراض مي‌کنند. خوش‌بينانه‌ترين اميد براي رفع تبعيض‌هاي تحقيرآميز سياسي و اجتماعي که براي تبعيض‌گذاران نيز تحقيرآميز است، بالا‌رفتن سطح فرهنگ عمومي با بهره‌مندي از همين ابزارهاي روز‌آمد است تا قدرت‌مداران را نيز از ارتکاب رفتار‌هاي تبعيض‌آميز شرمسار و رفع تبعيض را تسهيل کند.

تعيين روزي به حرمت رفع تبعيض از سوي سازمان ملل متحد در واقع مکمل آرمان و آرزويي است که سازمان ملل متحد را به وجود آورد. سازمان ملل متحد حکايت از اتحاد کشورهايي دارد که در مقابل جنايت سازمان‌يافته‌اي که در قامت دولت‌هايي مقتدر تبعيض نژادي و قومي را نهادينه کرده و با بهانه آن دست به جنايات و نسل‌کشي‌هاي گسترده و جهان‌گشايي زده بودند. آلمان برتري نژادي را دليل حقانيت خود بر اجراي آن جنايات و اشغال سرزمين‌هاي ديگران مي‌دانست، موسيليني نيز بازگشت به عظمت باستاني روم و سيادت تاريخي خود را ابزار اجراي سياست تبعيض‌آميز و توسعه‌طلبانه خود کرده بود. ژاپن نيز اين برتري را فضيلت و مجوزي براي چنگ‌اندازي همراه با ستم و بی‌عدالتی نسبت به همسايگان بر‌مي‌شمرد. در ميان متفقين گرچه شوروي نظامي خودکامه و بسته داشت؛ اما دست‌کم از ديد آرماني تبعيض قومي در آن جايي نداشت.

پس از پايان جنگ دوم جهاني و آغاز دوران ترويج آزادي و دموکراسي به‌عنوان نسخه نجات‌بخش ملت‌ها از شر تحميلات استبداد، مسئله تبعيض رنگ گسترده‌تري يافت. جهان با کشورهايي مواجه بود که از لحاظ قانوني تبعيض را نفي مي‌کردند؛ اما عملا در ميان‌شان وجود داشت؛ مانند آمريکا که مدعي پرچمداري دموکراسي بود. مبارزات ضد‌نژادپرستي نهادينه و قانوني در آمريکا تا اوایل نيمه دوم قرن بيستم ادامه داشت تا به همت مبارزاني مانند مارتين لوترکينگ سرانجام برابري حقوق مدني شهروندان رنگ قانوني به خود گرفت؛ اما ميان رنگ قانوني با رنگ عملي و اعتقادي فاصله بسيار است. هم‌اکنون دولت ترامپ در پوشش شعارهاي پوپوليستي عملا نوعي تبعيض نژادي را ترويج مي‌کند و آن را شامل نژاد لاتين و مسلمانان نيز کرده است. برخي کشورها ظواهر دموکراتيک گزينشي را رعايت مي‌کردند يا مي‌کنند؛ اما دو پيش‌نياز اصلي دموکراسي يعني آزادي و نبود تبعيض را ارج نمي‌نهند. در آفريقاي جنوبي آپارتايد يعني جداسازي تبعيض‌آميز قومي رنگ کاملا نژادي داشت. اقليت سفيدپوست اروپايي‌تبار با تفکيک رنگين‌پوستان به سياهان، دورگه‌ها و آسيايي‌تباران، براي خود موقعيتي ممتاز قائل بود که با توسل انتخابات به ظاهر آزاد در ميان‌سفيدها به آن رنگ و ادعاي دموکراتيک مي‌بخشيد. در شوروي و ديگر کشورهاي ايدئولوژيک، به بهانه برتري اعتقاد آرماني خودشان که به آن صفت دموکراتيک يا خلقي را نيز مي‌افزودند، دیگران را که اغلب شامل اکثريت هم مي‌شد، از حقوق سياسي و اجتماعي فردي محروم مي‌کردند و انواع امتيازات رفاهي و مادي و اجتماعي را در انحصار حلقه وابستگان محدود خود قرار مي‌دادند. بديهي است که چنين بي‌عدالتي‌هايي دوام نمی‌آورد و منجر به سقوط حکومت‌هاي جابر در آفريقاي جنوبي و شوروي و اقمار مصنوعي آن شد. بقاي دولت بزرگي مانند چين با حفظ ظاهري آرمان‌هاي رنگ‌باخته را مي‌توان در ضعيف‌کردن امتيازات موافق و مخالف دانست؛ يعني گسترده و عمومي‌شدن حق منتفع‌شدن از امتيازات مادي، بي‌عدالتي را تا حد قابل تحملي تضعيف کرده است؛ اما از‌آنجا‌که توسعه مادي و رفاهي توسعه فرهنگي و اجتماعي و مطالبات آن از‌جمله نبود تبعيض قومي يا فرهنگي يا عقيدتي را نيز در پي خواهد داشت، بدون ترديد تدريجا به آن آمال نيز خواهد رسيد.
امروز دولت‌ها به تبعيض نژادي استناد نمی‌کنند؛ اما در قالب‌هاي ایدئولوژیک عملا بهره‌مندي يا حتي سوءاستفاده از امتيازاتي را براي دايره کوچک‌تري از هم‌انديشان‌ خود محدود مي‌کنند. عبارت دهکده جهاني که در نيم‌قرن گذشته رايج شد، در واقع اکنون، يعني در شرايط سرعت‌يافتن ارتباطات جهاني به استفاده از شبکه‌هاي مجازي، تازه دارد رنگ واقعي به خود مي‌گيرد و مردم با ديدن و حضوري نزديک در عرصه بين‌المللي از تفاوت‌هاي خود با ديگران آگاه مي‌شوند و به انواع تبعيض‌ها اعتراض مي‌کنند. خوش‌بينانه‌ترين اميد براي رفع تبعيض‌هاي تحقيرآميز سياسي و اجتماعي که براي تبعيض‌گذاران نيز تحقيرآميز است، بالا‌رفتن سطح فرهنگ عمومي با بهره‌مندي از همين ابزارهاي روز‌آمد است تا قدرت‌مداران را نيز از ارتکاب رفتار‌هاي تبعيض‌آميز شرمسار و رفع تبعيض را تسهيل کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.