|

صداهايي از جاي ديگر

از فرشته‌ تاريك
«فرشته‌ي سياه» نوشته آنتويو تابوكي، نويسنده نام‌آشناي ايتاليايي، با ترجمه اثمار موسوي‌نيا در نشر چشمه منتشر شد. اين كتاب شش داستان دارد كه عناوين‌شان از اين قرار است: «صداهايي از جاي ديگر، شايد از ناكجا»، «شب، دريا، فاصله»، «عروسك پوشالي»، «آيا بال‌زدن پروانه‌اي در نيويورك ممكن است توفاني در پكن به‌پا كند؟»، «آيا ماهي قزل‌آلا كه ميان سنگ‌ها مي‌جنبد، ياد زندگي تو مي‌افتم» و «سال نو». چنان‌كه مترجم در يادداشتي ابتداي كتاب مي‌نويسد مضمون مشترك همه داستان‌هاي «فرشته‌ي سياه» مسئله شر و ديالكتيك منفي است. «اين شر برساخته شرايطي هولناك چون زوال، جنگ، درد بي‌عدالتي، تنهايي يا حتي خاطرات ناخوشايند و تروماتيك است و درنتيجه‌ي اين شرايط شخصيت‌هاي داستان‌ها در مسير پُرپيچ‌وخم خود و در اوج محنت و سرگشتگي فرشتگان محافظ‌شان، صداهايي از گذشته‌اي بعيد يا موجوداتي خيالين را مي‌جويند تا در جهاني فاقد روشني و عاري از هرگونه منطق مايه‌ي تسلي‌خاطرشان باشند، ليكن در جهان معاصر ما كه زوال،‌ جنگ و بي‌عدالتي بر آن حاكم است تو گويي فرشته‌ها نيز هبوط كرده‌اند و ديگر خود را به ما مي‌دوزند،‌ يادآور فرشته‌ي سياه شعر مونتاله‌اند» كه عنوانِ اين كتاب به‌گفته خودِ‌ تابوكي از اين شعر او برگرفته شده و نوعي اداي دين به اوست: «اي فرشته‌ي سياه بزرگ/ اين فرشته‌ي تاريك كوچك/ خود را بر من بنما، ظاهر شو/ ليكن جانم را مگير، خاكسترم مكن.»‌ فرشتگانِ داستان‌هاي تابوكي در اين مجموعه از قدرتي نجات‌بخش و در‌عين‌حال دوزخي برخوردارند و به‌نقل از يادداشت مترجم مي‌توان گفت قرابت بسياري با فرشته‌ تاريخ والتر بنيامين دارد: فرشته‌اي كه به گذشته چشم دوخته است كه انبوهي از ويرانه‌ها را پيش روي او قرار داده، اما از بستن بال‌هايش و مرمت آن ناتوان است زيرا توفاني به‌نام پيشرفت او را به‌سوي آينده مي‌راند.
«آن‌چه ما هم‌چون زنجيره‌اي از رويدادها مي‌بينيم از ديدِ او فاجعه‌اي واحد است كه ويرانه بر ويرانه تلنبار مي‌كند.»‌
نوشتن يا ننوشتن
«ماجرا چه‌طور شروع شد؟ به‌گمانم اين‌طور: تنها توي آشپزخانه ايستاده‌ام و دماغم را به شيشه‌ي پنجره چسبانده‌ام، پشت پنجره هيچ خبر نيست. هيچ! نيازي به توصيف منظره نيست. خيلي‌ها مثل ما توي اين‌جور خانه‌ها زندگي مي‌كنند. ميليون‌ها نفر. در هر حال توصيف آن اهميتي ندارد...» چند صفحه نخستِ رمان «بي‌پناه» نوشته اليويه آدام با اين توصيفات از خانه‌اي آغاز مي‌شود كه در يكي از «شهرك‌هاي مسكوني مدرن» واقع شده است و زندگي پيش‌پاافتاده‌اي آنجا در جريان است: «نوعي زندگي كه انسان را ودار مي‌كند هر آن‌چه را كه داخل و اطراف آن‌ها مي‌گذرد فراموش كند.»
در نظرِ راوي داستان تمام ساكنان اين شهرك‌ها زندگي كسالت‌بار و تكراري دارند و به «آدم‌هايي بي‌تفاوت، منزوي، طردشده و خومختار» ‌بدل شده‌اند. چنان‌كه در مقدمه‌ي مترجم آمده است اليويه آدام براي نوشتن يا ننوشتن «بي‌پناه»‌ چهار سال با خود كلنجار رفت تا اينكه سرانجام به‌قول خودش تسليم شد: «انتخاب با من نبود... اما ماري، شخصيت اصلي و راويِ ‌داستان بود كه از اول همراه من بود.» مقدمه مترجم اطلاعاتي از زندگي و كارنامه كاريِ اليويه آدام نيز به‌دست مي‌دهد. آدام در حومه پاريس سالِ 1974 به دنيا آمد در خانواده‌اي از طبقه متوسط. گوشه‌گير و خجالتي بود و جدي و سرد و افسرده و غمگين. چنان‌كه خود گفته است: «من حتي وقتي بين دوستانم حضور داشتم انگار غايب بودم» همين انزوا گويا او را به‌سمت نوشتن سوق مي‌دهد: «نويسنده كسي است كه هم حضور دارد و هم غايب است، جزئيات را مشاهده مي‌كند و به واقعيت پنهانِ وراي چيزها پي مي‌برد»،‌ آدام اين ايده را به‌خوبي در رمانش اجرا مي‌كند. رمانِ «بي‌پناه» ‌پُر است از توجه به جزئيات و برجسته‌كردنِ آن‌چيزهايي كه در پسِ ‌اتفاقات و ملال روزمره وجود دارد و به چشم كمتر كسي مي‌آيد. «بي‌پناه» اليويه آدام با ترجمه مارال ديداري اخيرا در نشر چشمه منتشر شده است.
فلوبرِ تكثيرشده
يكي از نشانه‌هاي علاقه جولين بارنز به فلوبر رمان «طوطي فلوبر» اين نويسنده معاصر انگليسي است؛ رماني نامتعارف كه اغلب منتقدان آن را در دسته آثار پست‌مدرن قرار داده‌اند. «طوطي فلوبر» به‌تازگي با ترجمه عرفان مجيب در نشر چشمه منتشر شده و مترجم در مقدمه كوتاهش هم به آشنايي‌ اوليه‌اش با اين رمان بارنز اشاره كرده و هم شرحي مختصر درباره آن نوشته است. «طوطي فلوبر» از مشهورترين و پرخواننده‌ترين آثار بارنز است كه در اواسط دهه هشتاد ميلادي نوشته شد. بارنز در اين رمان روايتي عجيب از روزگار فلوبر ارائه مي‌دهد و اين نه يك زندگي‌نامه، بلكه «روايتي است با دخالت يك راوي مشكوك كه سعي دارد رازهايي را كشف كند كه در نامه‌ها و يادداشت‌هاي ديگران درباره فلوبر خوانده و درك كرده است.» مترجم در مقدمه‌اش به اين نكته اشاره كرده كه خواننده رمان بارنز براي فهميدن آن نيازي به خواندن رمان‌هاي
فلوبر ندارد.
او در بخشي از مقدمه‌اش درباره ويژگي‌هاي «طوطي فلوبر» و اينكه منتقدان آن را اثري پست‌مدرن خوانده‌اند، نوشته: «طوطي فلوبر، برخلاف بسياري از نمونه‌هاي اين‌گونه ادبي، خواننده را با زبان‌پريشي و زمان‌گسستگي سردرگم نمي‌كند. درعوض، طنازي هوشمندانه و زبان كنايه‌آميز بارنز باعث مي‌شود تا در سراسر داستان حضور توانمند منتقدي سودايي، جزئي‌نگر و نكته‌سنج را حس كنيم كه زمين‌وزمان را به باد انتقاد مي‌گيرد و در اين ميان حتي فلوبر را نيز از تيغ تيز انتقاداتش بي‌نصيب نمي‌گذارد. بارنز، در اين رهگذر، با كنار‌هم‌گذاشتن بريده‌هايي از يادداشت‌ها و مكاتبات مفرح فلوبر، كلاژ باشكوهي مي‌سازد كه حتي منتقدان سخت‌گير فرانسوي را نيز به تحسين وامي‌دارد.» راوي «طوطي فلوبر» يك پزشك انگليسي بازنشسته است كه در بازديد از موزه فلوبر با دو طوطي خشك‌شده روبه‌رو مي‌شود و سعي مي‌كند بفهمد كه كدام‌يك از اين دو طوطي منبع الهام فلوبر در نوشتن داستان «ساده‌دل» بوده‌اند.
روحِ چين قرن بيستم
گرچه نوبل ادبي سال 2012 با مناقشه‌هاي زيادي همراه بود اما هرچه كه بود برنده آن دوره نوبل، مو يان، پس از بردن جايزه با شهرتي جهاني روبه‌رو شد. «ذرتِ سرخ» كه آن را مهم‌ترين رمان مو يان دانسته‌اند، به تازگي با ترجمه ناصر كوه‌گيلاني در نشر چشمه منتشر شده است. مو يان حالا يكي از مشهورترين نويسندگان چيني است و تا امروز يازده داستان بلند و صد داستان كوتاه نوشته و آثارش به زبان‌هاي متعددي ترجمه شده‌اند. «ذرت سرخ» رماني است كه از پنج بخش تشكيل شده و روايتگر چند دهه پرتلاطم از قرن بيستم در گائومي است.
روايت مو يان حكايت سه نسل از يك خانواده است و در بخش‌هاي گوناگون رمان بحران‌هاي مختلف زمانه به تصوير كشيده شده‌اند. اين رمان اولين‌بار در سال 1986 منتشر شد و يك سال بعد از آن نسخه سينمايي‌اش هم اكران شد. بخش چهارم رمان با نام «كفن‌ودفن ذرت» با اين جملات شروع مي‌شود: «در چهارمين ماه مشقت‌بار قمري، قورباغه‌ها تخم‌هاي شفاف خود را در رودخانه آب‌سياه، زير نور درخشان ستارگان رها مي‌كنند. سپس، در گرماي سوزان آفتاب ساحل، دسته‌هاي بي‌شمار بچه‌قورباغه‌هاي سيه‌فام كه پيچ‌و‌تاب مي‌خورند و به روغن تازه لوبيا شبيه‌اند، بيرون مي‌آيند تا در گروه‌هاي سيه‌فام‌شان، در جريان آرام آب رودخانه، شنا كنند. ني‌هايي به رنگ مدفوع سگ به وفور در كناره‌ها مي‌رويند. گل‌هاي خردل وحشي آن‌چنان قرمزند كه شبيه شكوفه‌هاي ارغواني آتشيني در ميان علف‌هاي آبي به نظر مي‌رسند. براي پرندگان روز خوبي بود. چكاوك‌هاي خاكي‌رنگ، كه سراسر تن‌شان پوشيده از خال‌هاي سفيد بود، به اوج آسمان پر كشيدند و هوا را از جيغ‌هاي گوش‌خراش پر كردند. چلچله‌هاي خوش‌تركيب از روي سطح آينه‌گون رودخانه پرواز كردند. خاك غني و تيره ولايت گائوميِ شمال‌شرقي زير بال‌هاي پرندگان به كندي دگرگون مي‌شد. بادهاي گرم از غرب زمين را درمي‌نورديدند و ابرهاي تيره گردوخاك به بزرگراه جيائوپينگ حمله مي‌كردند.»

از فرشته‌ تاريك
«فرشته‌ي سياه» نوشته آنتويو تابوكي، نويسنده نام‌آشناي ايتاليايي، با ترجمه اثمار موسوي‌نيا در نشر چشمه منتشر شد. اين كتاب شش داستان دارد كه عناوين‌شان از اين قرار است: «صداهايي از جاي ديگر، شايد از ناكجا»، «شب، دريا، فاصله»، «عروسك پوشالي»، «آيا بال‌زدن پروانه‌اي در نيويورك ممكن است توفاني در پكن به‌پا كند؟»، «آيا ماهي قزل‌آلا كه ميان سنگ‌ها مي‌جنبد، ياد زندگي تو مي‌افتم» و «سال نو». چنان‌كه مترجم در يادداشتي ابتداي كتاب مي‌نويسد مضمون مشترك همه داستان‌هاي «فرشته‌ي سياه» مسئله شر و ديالكتيك منفي است. «اين شر برساخته شرايطي هولناك چون زوال، جنگ، درد بي‌عدالتي، تنهايي يا حتي خاطرات ناخوشايند و تروماتيك است و درنتيجه‌ي اين شرايط شخصيت‌هاي داستان‌ها در مسير پُرپيچ‌وخم خود و در اوج محنت و سرگشتگي فرشتگان محافظ‌شان، صداهايي از گذشته‌اي بعيد يا موجوداتي خيالين را مي‌جويند تا در جهاني فاقد روشني و عاري از هرگونه منطق مايه‌ي تسلي‌خاطرشان باشند، ليكن در جهان معاصر ما كه زوال،‌ جنگ و بي‌عدالتي بر آن حاكم است تو گويي فرشته‌ها نيز هبوط كرده‌اند و ديگر خود را به ما مي‌دوزند،‌ يادآور فرشته‌ي سياه شعر مونتاله‌اند» كه عنوانِ اين كتاب به‌گفته خودِ‌ تابوكي از اين شعر او برگرفته شده و نوعي اداي دين به اوست: «اي فرشته‌ي سياه بزرگ/ اين فرشته‌ي تاريك كوچك/ خود را بر من بنما، ظاهر شو/ ليكن جانم را مگير، خاكسترم مكن.»‌ فرشتگانِ داستان‌هاي تابوكي در اين مجموعه از قدرتي نجات‌بخش و در‌عين‌حال دوزخي برخوردارند و به‌نقل از يادداشت مترجم مي‌توان گفت قرابت بسياري با فرشته‌ تاريخ والتر بنيامين دارد: فرشته‌اي كه به گذشته چشم دوخته است كه انبوهي از ويرانه‌ها را پيش روي او قرار داده، اما از بستن بال‌هايش و مرمت آن ناتوان است زيرا توفاني به‌نام پيشرفت او را به‌سوي آينده مي‌راند.
«آن‌چه ما هم‌چون زنجيره‌اي از رويدادها مي‌بينيم از ديدِ او فاجعه‌اي واحد است كه ويرانه بر ويرانه تلنبار مي‌كند.»‌
نوشتن يا ننوشتن
«ماجرا چه‌طور شروع شد؟ به‌گمانم اين‌طور: تنها توي آشپزخانه ايستاده‌ام و دماغم را به شيشه‌ي پنجره چسبانده‌ام، پشت پنجره هيچ خبر نيست. هيچ! نيازي به توصيف منظره نيست. خيلي‌ها مثل ما توي اين‌جور خانه‌ها زندگي مي‌كنند. ميليون‌ها نفر. در هر حال توصيف آن اهميتي ندارد...» چند صفحه نخستِ رمان «بي‌پناه» نوشته اليويه آدام با اين توصيفات از خانه‌اي آغاز مي‌شود كه در يكي از «شهرك‌هاي مسكوني مدرن» واقع شده است و زندگي پيش‌پاافتاده‌اي آنجا در جريان است: «نوعي زندگي كه انسان را ودار مي‌كند هر آن‌چه را كه داخل و اطراف آن‌ها مي‌گذرد فراموش كند.»
در نظرِ راوي داستان تمام ساكنان اين شهرك‌ها زندگي كسالت‌بار و تكراري دارند و به «آدم‌هايي بي‌تفاوت، منزوي، طردشده و خومختار» ‌بدل شده‌اند. چنان‌كه در مقدمه‌ي مترجم آمده است اليويه آدام براي نوشتن يا ننوشتن «بي‌پناه»‌ چهار سال با خود كلنجار رفت تا اينكه سرانجام به‌قول خودش تسليم شد: «انتخاب با من نبود... اما ماري، شخصيت اصلي و راويِ ‌داستان بود كه از اول همراه من بود.» مقدمه مترجم اطلاعاتي از زندگي و كارنامه كاريِ اليويه آدام نيز به‌دست مي‌دهد. آدام در حومه پاريس سالِ 1974 به دنيا آمد در خانواده‌اي از طبقه متوسط. گوشه‌گير و خجالتي بود و جدي و سرد و افسرده و غمگين. چنان‌كه خود گفته است: «من حتي وقتي بين دوستانم حضور داشتم انگار غايب بودم» همين انزوا گويا او را به‌سمت نوشتن سوق مي‌دهد: «نويسنده كسي است كه هم حضور دارد و هم غايب است، جزئيات را مشاهده مي‌كند و به واقعيت پنهانِ وراي چيزها پي مي‌برد»،‌ آدام اين ايده را به‌خوبي در رمانش اجرا مي‌كند. رمانِ «بي‌پناه» ‌پُر است از توجه به جزئيات و برجسته‌كردنِ آن‌چيزهايي كه در پسِ ‌اتفاقات و ملال روزمره وجود دارد و به چشم كمتر كسي مي‌آيد. «بي‌پناه» اليويه آدام با ترجمه مارال ديداري اخيرا در نشر چشمه منتشر شده است.
فلوبرِ تكثيرشده
يكي از نشانه‌هاي علاقه جولين بارنز به فلوبر رمان «طوطي فلوبر» اين نويسنده معاصر انگليسي است؛ رماني نامتعارف كه اغلب منتقدان آن را در دسته آثار پست‌مدرن قرار داده‌اند. «طوطي فلوبر» به‌تازگي با ترجمه عرفان مجيب در نشر چشمه منتشر شده و مترجم در مقدمه كوتاهش هم به آشنايي‌ اوليه‌اش با اين رمان بارنز اشاره كرده و هم شرحي مختصر درباره آن نوشته است. «طوطي فلوبر» از مشهورترين و پرخواننده‌ترين آثار بارنز است كه در اواسط دهه هشتاد ميلادي نوشته شد. بارنز در اين رمان روايتي عجيب از روزگار فلوبر ارائه مي‌دهد و اين نه يك زندگي‌نامه، بلكه «روايتي است با دخالت يك راوي مشكوك كه سعي دارد رازهايي را كشف كند كه در نامه‌ها و يادداشت‌هاي ديگران درباره فلوبر خوانده و درك كرده است.» مترجم در مقدمه‌اش به اين نكته اشاره كرده كه خواننده رمان بارنز براي فهميدن آن نيازي به خواندن رمان‌هاي
فلوبر ندارد.
او در بخشي از مقدمه‌اش درباره ويژگي‌هاي «طوطي فلوبر» و اينكه منتقدان آن را اثري پست‌مدرن خوانده‌اند، نوشته: «طوطي فلوبر، برخلاف بسياري از نمونه‌هاي اين‌گونه ادبي، خواننده را با زبان‌پريشي و زمان‌گسستگي سردرگم نمي‌كند. درعوض، طنازي هوشمندانه و زبان كنايه‌آميز بارنز باعث مي‌شود تا در سراسر داستان حضور توانمند منتقدي سودايي، جزئي‌نگر و نكته‌سنج را حس كنيم كه زمين‌وزمان را به باد انتقاد مي‌گيرد و در اين ميان حتي فلوبر را نيز از تيغ تيز انتقاداتش بي‌نصيب نمي‌گذارد. بارنز، در اين رهگذر، با كنار‌هم‌گذاشتن بريده‌هايي از يادداشت‌ها و مكاتبات مفرح فلوبر، كلاژ باشكوهي مي‌سازد كه حتي منتقدان سخت‌گير فرانسوي را نيز به تحسين وامي‌دارد.» راوي «طوطي فلوبر» يك پزشك انگليسي بازنشسته است كه در بازديد از موزه فلوبر با دو طوطي خشك‌شده روبه‌رو مي‌شود و سعي مي‌كند بفهمد كه كدام‌يك از اين دو طوطي منبع الهام فلوبر در نوشتن داستان «ساده‌دل» بوده‌اند.
روحِ چين قرن بيستم
گرچه نوبل ادبي سال 2012 با مناقشه‌هاي زيادي همراه بود اما هرچه كه بود برنده آن دوره نوبل، مو يان، پس از بردن جايزه با شهرتي جهاني روبه‌رو شد. «ذرتِ سرخ» كه آن را مهم‌ترين رمان مو يان دانسته‌اند، به تازگي با ترجمه ناصر كوه‌گيلاني در نشر چشمه منتشر شده است. مو يان حالا يكي از مشهورترين نويسندگان چيني است و تا امروز يازده داستان بلند و صد داستان كوتاه نوشته و آثارش به زبان‌هاي متعددي ترجمه شده‌اند. «ذرت سرخ» رماني است كه از پنج بخش تشكيل شده و روايتگر چند دهه پرتلاطم از قرن بيستم در گائومي است.
روايت مو يان حكايت سه نسل از يك خانواده است و در بخش‌هاي گوناگون رمان بحران‌هاي مختلف زمانه به تصوير كشيده شده‌اند. اين رمان اولين‌بار در سال 1986 منتشر شد و يك سال بعد از آن نسخه سينمايي‌اش هم اكران شد. بخش چهارم رمان با نام «كفن‌ودفن ذرت» با اين جملات شروع مي‌شود: «در چهارمين ماه مشقت‌بار قمري، قورباغه‌ها تخم‌هاي شفاف خود را در رودخانه آب‌سياه، زير نور درخشان ستارگان رها مي‌كنند. سپس، در گرماي سوزان آفتاب ساحل، دسته‌هاي بي‌شمار بچه‌قورباغه‌هاي سيه‌فام كه پيچ‌و‌تاب مي‌خورند و به روغن تازه لوبيا شبيه‌اند، بيرون مي‌آيند تا در گروه‌هاي سيه‌فام‌شان، در جريان آرام آب رودخانه، شنا كنند. ني‌هايي به رنگ مدفوع سگ به وفور در كناره‌ها مي‌رويند. گل‌هاي خردل وحشي آن‌چنان قرمزند كه شبيه شكوفه‌هاي ارغواني آتشيني در ميان علف‌هاي آبي به نظر مي‌رسند. براي پرندگان روز خوبي بود. چكاوك‌هاي خاكي‌رنگ، كه سراسر تن‌شان پوشيده از خال‌هاي سفيد بود، به اوج آسمان پر كشيدند و هوا را از جيغ‌هاي گوش‌خراش پر كردند. چلچله‌هاي خوش‌تركيب از روي سطح آينه‌گون رودخانه پرواز كردند. خاك غني و تيره ولايت گائوميِ شمال‌شرقي زير بال‌هاي پرندگان به كندي دگرگون مي‌شد. بادهاي گرم از غرب زمين را درمي‌نورديدند و ابرهاي تيره گردوخاك به بزرگراه جيائوپينگ حمله مي‌كردند.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.